ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਤਾਰਾਣਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਚ। ਉਚ੍ਛ੍ਰਾਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਜ੍ਞੇਯਮਸ੍ਤਮਨੋਦਯਮ੍ ॥ ੫੦.

ਗ੍ਰਹਾਂ, ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਦਿਸਣਾ, ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਦੋਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਕਦੋਂ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਕ੍ਲਚ੍ਛਾਯੋਗ੍ਨਿਰਾਪਸ਼੍ਚ ਕृष੍ਣਚ੍ਛਾਯਾ ਚ ਮੇਦਿਨੀ। ਵਿਦੂਰਭਾਵਾਦਰ੍ਕਸ੍ਯ ਉਦ੍ਯਾਤਸ੍ਯ ਵਿਰਸ਼੍ਮਿਤਾ। ਰਕ੍ਤਾਬਾਵੋ ਵਿਰਸ਼੍ਮਿਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਪ੍ਯਨੁष੍ਣਤਾ ॥ ੫੦.

ਚਿੱਟੀ ਛਾਂ ਅੱਗ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਕਾਲੀ ਛਾਂ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਦੂਰੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਾਲੀ ਉਸ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗਰਮੀ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਲੇਖਯਾਵਸ੍ਥਿਤਃ ਸੂਰ੍ਯੋ ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ। ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਗਤਃ ਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸੂਰਜ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਭਾ ਹਿ ਸੌਰੀ ਪਾਦੇਨ ਅਸ੍ਤਙ੍ਗਚ੍ਛਤਿ ਭਾਸ੍ਕਰੇ। ਅਗ੍ਨਿਮਾਵਿਸ਼ਤੇ ਰਾਤ੍ਰੌ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੂਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ ॥ ੫੦.

ਸੌਰੀ ਦੀ ਜੋ ਚਮਕ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਹੀ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਚਮਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਉਦਿਤਸ੍ਤੁ ਪੁਨਃ ਸੂਰ੍ਯਃ ਅਸ੍ਤਮਾਗ੍ਨੇਯਮਾਵਿਸ਼ਤ੍। ਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਵਹ੍ਨਿਨਾ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤਤਃ ਸ ਤਪਤੇ ਦਿਵਾ ॥ ੫੦.

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਅਸਤ ਹੋਣ ਵੇਲੇ, ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਵਿਚ ਤਪਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯਞ੍ਚ ਤਥੌष੍ਣ੍ਯਞ੍ਚ ਸੂਰ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯੀ ਚ ਤੇਜਸੀ। ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦਾਪ੍ਯਾਯੇਤੇ ਦਿਵਾਨਿਸ਼ਮ੍ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਚਮਕ ਤੇ ਤਾਪ, ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਧਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਉਤ੍ਤਰੇ ਚੈਵ ਭੂਮ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧੇ ਤਥਾ ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ। ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਤਥਾ ਸੂਰ੍ਯੇ ਰਾਤ੍ਰਿਰਾਵਿਸ਼ਤੇ ਤ੍ਵਪਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਮ੍ਰਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਦਿਵਾਰਾਤ੍ਰਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਾਤ੍ ॥ ੫੦.

ਪ੍ਰਥਵੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਤਂ ਯਾਤਿ ਪੁਨਃ ਸੂਰ੍ਯੇ ਦਿਨਂ ਵੈ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤ੍ਯਪਃ। ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛੁਕ੍ਲਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਨਕ੍ਤਮਹ੍ਨਃ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਾਤ੍ ॥ ੫੦.

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਦਿਨ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਚਿੱਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤੇਨ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਭੂਮ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ। ਉਦਯਾਸ੍ਤਮਨੇऽਰ੍ਕਸ੍ਯ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯਪਃ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦਿਨਂ ਸੂਰ੍ਯਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਖ੍ਯਂ ਤਾਮਸੀ ਰਾਤ੍ਰਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸੂਰ੍ਯਾਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਮਹਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਦਿਨ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਤ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਪੁष੍ਕਰਮਧ੍ਯੇਨ ਯਦਾ ਸਰ੍ਪਤਿ ਭਾਸ੍ਕਰਃ। ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਾਂ ਸ਼ਕਨ੍ਤੁ ਮੇਦਿਨ੍ਯਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤੇਨੈਵ ਗਚ੍ਛਤਿ ॥ ੫੦.

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੀਹ ਸ਼ਾਕਾ ਮਾਪ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯੋਜਨਾਗ੍ਰਾਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਯ ਇਮਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਨਿਬੋਧਤ। ਪੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਾਮੇਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤੁ ਸਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਯੋਜਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੇ ਇਕ ਲੱਖ ਇਕਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤੁ ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਤੁ। ਮੌਹੂਰ੍ਤ੍ਤਿਕੀ ਗਤਿਰ੍ਹ੍ਯੇषਾ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤੁ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ। ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਏਤੇਨ ਗਤਿਯੋਗੇਨ ਯਦਾ ਕਾष੍ਠਾਨ੍ਤੁ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍। ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਗਚ੍ਛੇਤ੍ਤਦਾਦਿਤ੍ਯੋ ਮਾਘੇ ਕਾष੍ਠਾਨ੍ਤਮੇਵ ਹਿ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਚਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣੀ ਹੱਦ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਹੱਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਪਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਾਨ੍ਤੁ ਕਾष੍ਠਾਯਾਂ ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ। ਨਵਕੋਟ੍ਯਃ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾ ਯੋਜਨੈਃ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣੀ ਹੱਦ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਘੇਰਾ ਨਵੇਂ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਚ। ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ਪਤਙ੍ਗਸ੍ਯ ਗਤਿਰੇषਾ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਲੱਖ ਪੈਂਤਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ। ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਚਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਦ੍ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੋऽਸੌ ਵਿषੁਵਸ੍ਥੋ ਯਦਾ ਰਵਿਃ। ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਸ੍ਯ ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਉਤ੍ਤਰਾਨ੍ਤਾ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚਰਨ੍ ॥ ੫੦.

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਕੇ ਵਿਸੁਵਤ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੀਰੋਦ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਹੱਦ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਮਣ੍ਡਲਂ ਵਿषੁਵਦ੍ਯਾਪਿ ਯੋਜਨੈਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ। ਤਿਸ੍ਰਃ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਵਿषੁਵਦ੍ਯਾਪਿ ਸਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਵਿਸੁਵਤ ਤੇ ਘੇਰੇ ਦਾ ਯੋਜਨ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਸੁਣੋ: ਵਿਸੁਵਤ ਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਥਾ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਾਮਸ਼ੀਤ੍ਯੇਕਾਧਿਕਾ ਪੁਨਃ । ਸ਼੍ਰਵਣੇ ਚੋਤ੍ਤਰਾਂ ਕਾष੍ਠਾਞ੍ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁਰ੍ਯਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ षष੍ਠਸ੍ਯ ਉਤ੍ਤਰਾਨ੍ਤਾ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚਰਨ੍ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ ਸੂਰਜ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਹੱਦ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਰਾਯਾਞ੍ਚ ਕਾष੍ਠਾਯਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਮਣ੍‍ਡਲਸ੍ਯ ਚ। ਯੋਜਨਾਗ੍ਰਾਤ੍ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾ ਕੋਟਿਰੇਕਾ ਤੁ ਸਾ ਦ੍ਵਿਜੈਃ ॥ ੫੦.

ਉੱਤਰੀ ਹੱਦ ਤੇ, ਘੇਰੇ ਦਾ ਮਾਪ ਯੋਜਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਇਕ ਕਰੋੜ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਸ਼ੀਤਿਰ੍ਨਿਯੁਤਾਨੀਹ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਤਥੈਵ ਚ। ਅष੍ਟਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤਞ੍ਚੈਵ ਯੋਜਨਾਨ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਤੁ ॥ ੫੦.

ਇੱਥੇ ਅੱਸੀ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਠਵੰਜਾ ਪੰਜਾਹ ਹੋਰ ਯੋਜਨ ਵੀ ਹਨ।

ਨਾਗਵੀਥ੍ਯੁਤ੍ਤਰਾਵੀਥੀ ਅਜਵੀਥੀ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ। ਮੂਲਂ ਚੈਵ ਤਥਾषਾਡੇ ਹ੍ਯਜਵੀਥ੍ਯੁਦਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ। ਅਭਿਜਿਤ੍ਪੂਰ੍ਵਤਃ ਸ੍ਵਾਤਿਰ੍ਨਾਗਵੀਥ੍ਯੁਦਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ॥ ੫੦.

ਸੱਪਾਂ ਵਾਲੀ ਉੱਤਰੀ ਗਲੀ, ਬੱਕਰੀ ਵਾਲੀ ਦੱਖਣੀ ਗਲੀ, ਮੂਲ ਤੇ ਅੱਠਵੀਂ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਵੀ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਥਾਂ ਹਨ ਬੱਕਰੀ ਵਾਲੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ। ਅਭਿਜਿਤ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਸਵਾਤੀ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਵਾਲੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਥਾਂ ਹਨ।

ਕਾष੍ਠਯੋਰਨ੍ਤਰਂ ਯਚ੍ਚ ਤਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਯੋਜਨੈਃ ਪੁਨਃ। ਏਤਚ੍ਛਤਸਹਸ੍ਰਾਣਾਮੇਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋਤ੍ਤਰਂ ਸ਼ਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੋਨੋ ਸੰਕਰਾਂਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਇਹ ਇਕ ਲੱਖ ਇਕਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ।

ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਾਧਿਕਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਯੋਜਨੈਃ। ਕਾष੍ਠਯੋਰਨ੍ਤਰਂ ਹ੍ਯੇਤਦ੍ਯੋਜਨਾਗ੍ਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤੈਂਤੀਹ ਹੋਰ ਯੋਜਨ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਤੈਂਤੀਹ ਹੋਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਨੋ ਸੰਕਰਾਂਤੀਆਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਯੋਜਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਾष੍ਠਯੋਰ੍ਲੇਖਯੋਸ਼੍ਚੈਵ ਅਨ੍ਤਰੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ । ਤੇ ਤੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਯੋਜਨੈਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦੋ ਲਕੀਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਮੈਂ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਏਕੈਕਮਨ੍ਤਰਨ੍ਤਸ੍ਯਾ ਨਿਯੁਤਾਨ੍ਯੇਕਸਪ੍ਤਤਿਃ। ਸਹਸ੍ਰਾਣ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਤਤੋऽਨ੍ਯਾ ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਤਿਃ ॥ ੫੦.

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕਹੱਤਰ ਨਿਯੁਤ ਦੀ ਦੂਰੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਚੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਹਨ।

ਲੇਖਯੋਃ ਕਾष੍ਠਯੋਸ਼੍ਚੈਵ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਯੋਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਨ੍ਤੁ ਪਰ੍ਯੇਤਿ ਮਣ੍ਡਲਾਨ੍ਯੁਤ੍ਤਰਾਯਣੇ ॥ ੫੦.

ਸੰਕਰਾਂਤੀਆਂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲਕੀਰ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਲਕੀਰ ਉੱਤਰੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਮੰਡਲਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦੀ ਹੈ।

ਬਾਹ੍ਯਤੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਚੈਵ ਸਤਤਨ੍ਤੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍। ਮਣ੍ਡਲਾਨਾਂ ਸ਼ਤਂ ਪੂਰ੍ਣਮਸ਼ੀਤ੍ਯਧਿਕਮੁਤ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੫੦.

ਬਾਹਰੋਂ, ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੀ, ਲਗਾਤਾਰ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਸੌ ਪੂਰੇ ਮੰਡਲ ਹਨ, ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਅੱਸੀ ਹੋਰ ਹਨ।

ਚਰਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਚਾਪਿ ਤਾਵਦੇਵ ਵਿਭਾਵਸੁਃ। ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਮਣ੍ਡਲਸ੍ਯਾਥ ਯੋਜਨਾਗ੍ਰਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੰਡਲ ਦੀ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ।