ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਖਾਯਾਮਥ ਵਾਰੁਣ੍ਯਾਂ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਚਾਰ੍ਯ੍ਯਮਾ ਯਦਾ। ਵਿਭਾਵਰ੍ਯ੍ਯਾਂ ਸੋਮਪੁਰ੍ਯ੍ਯਾਮੁਤ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਵਿਭਾਵਸੁਃ ॥ ੫੦.

ਜਦੋਂ ਆਰਯਮਾਨ ਸੁਖਾ ਜਾਂ ਵਾਰੁਣੀ ਵਿੱਚ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਭਾ ਜਾਂ ਸੋਮਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।

ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਂ ਚਾਮਰਾਵਤ੍ਯਾਮਸ੍ਤਮੇਤਿ ਯਮਸ੍ਯ ਚ। ਸੋਮਪੁਰ੍ਯਾਂ ਵਿਭਾਯਾਨ੍ਤੁ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਿਵਾਕਰਃ ॥ ੫੦.

ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਸੂਰਜ ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾ ਵੇਲੇ, ਸੂਰਜ ਲਈ ਉਹ ਸਮਾਂ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਾਮਰਾਵਤ੍ਯਾਮੁਤ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਯਦਾ ਰਵਿਃ। ਅਰ੍ਦ੍ਧਰਾਤ੍ਰਂ ਸਂਯਮਨੇ ਵਾਰੁਣ੍ਯਾਮਸ੍ਤਮੇਤਿ ਚ ॥ ੫੦.

ਜਦੋਂ ਮਹਿੰਦਰ ਦੀ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਜਮ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਾਰੁਣੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ ਸ਼ੀਗ੍ਰਮੇਤਿ ਪਰ੍ਯ੍ਯੇਤਿ ਭਾਸ੍ਕਰੋऽਲਾਤਚਕ੍ਰਵਤ੍। ਭ੍ਰਮਨ੍ ਵੈ ਭ੍ਰਮਮਾਣਾਨਿ ऋਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਗਗਨੇ ਰਵਿਃ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੇਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍षੁ ਦ੍ਵੀਪੇषੁ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਨ੍ਤੇਨ ਸਰ੍ਪਤਿ। ਉਦਯਾਸ੍ਤਮਨੇਨਾਸਾਵੁਤ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਹ੍ਨੇ ਚਾਪਰਾਹ੍ਨੇ ਤੁ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਦੇਵਾਲਯੌ ਤੁ ਸਃ। ਤਪਤ੍ਯੇਕਨ੍ਤੁ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਤੈਰੇਵ ਤੁ ਸਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ॥ ੫੦.

ਸਵੇਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਸੂਰਜ ਦੋ ਦੋ ਮੰਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦਿਤੋ ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨਾਭਿਰਾਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਂ ਤਪਨ੍ ਰਵਿਃ। ਅਤਃ ਪਰਂ ਹ੍ਰਸਨ੍ਤੀਭਿਰ੍ਗੋਭਿਰਸ੍ਤਂ ਸ ਗਚ੍ਛਤਿ ॥ ੫੦.

ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਤਾਪਨਾ ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਡੁੱਬਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦਯਾਸ੍ਤਮਯਾਭ੍ਯਾਂ ਹਿਸ੍ਮृਤੇ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰੇ ਦਿਸ਼ੋ। ਯਾਵਤ੍ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ਤਪਤਿ ਤਾਵਤ੍ ਪृष੍ਠੇ ਤੁ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੜ੍ਹਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਦਿਸਾਵਾਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਨਾ ਸਮੇਂ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਯਤ੍ਰੋਦ੍ਯਨ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤੇषਾਂ ਸ ਉਦਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਮਾਯਾਤਿ ਤੇषਾਮਸ੍ਤਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਸਵੇਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਡੁੱਬਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇषਾਮੁਤ੍ਤਰੇ ਮੇਰੁਰ੍ਲੋਕਾਲੋਕਸ੍ਤੁ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ। ਵਿਦੂਰਭਾਵਾਦਰ੍ਕਸ੍ਯ ਭੂਮੇਰ੍ਲੇਖਾਵृਤਸ੍ਯ ਚ। ਹ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਰਸ਼੍ਮਯੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਨ ਰਾਤ੍ਰੌ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਸਭ ਲਈ ਮੇਰੂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਦੱਖਣ ਵੱਲ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਦੀ ਛਾਂ ਤੇ ਦੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।

ਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਤਾਰਾਣਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਚ। ਉਚ੍ਛ੍ਰਾਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਜ੍ਞੇਯਮਸ੍ਤਮਨੋਦਯਮ੍ ॥ ੫੦.

ਗ੍ਰਹਾਂ, ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਦਿਸਣਾ, ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਦੋਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਕਦੋਂ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਕ੍ਲਚ੍ਛਾਯੋਗ੍ਨਿਰਾਪਸ਼੍ਚ ਕृष੍ਣਚ੍ਛਾਯਾ ਚ ਮੇਦਿਨੀ। ਵਿਦੂਰਭਾਵਾਦਰ੍ਕਸ੍ਯ ਉਦ੍ਯਾਤਸ੍ਯ ਵਿਰਸ਼੍ਮਿਤਾ। ਰਕ੍ਤਾਬਾਵੋ ਵਿਰਸ਼੍ਮਿਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਪ੍ਯਨੁष੍ਣਤਾ ॥ ੫੦.

ਚਿੱਟੀ ਛਾਂ ਅੱਗ ਤੇ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਕਾਲੀ ਛਾਂ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਦੂਰੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਾਲੀ ਉਸ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗਰਮੀ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਲੇਖਯਾਵਸ੍ਥਿਤਃ ਸੂਰ੍ਯੋ ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ। ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਗਤਃ ਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸੂਰਜ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਭਾ ਹਿ ਸੌਰੀ ਪਾਦੇਨ ਅਸ੍ਤਙ੍ਗਚ੍ਛਤਿ ਭਾਸ੍ਕਰੇ। ਅਗ੍ਨਿਮਾਵਿਸ਼ਤੇ ਰਾਤ੍ਰੌ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੂਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ ॥ ੫੦.

ਸੌਰੀ ਦੀ ਜੋ ਚਮਕ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਹੀ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਚਮਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਉਦਿਤਸ੍ਤੁ ਪੁਨਃ ਸੂਰ੍ਯਃ ਅਸ੍ਤਮਾਗ੍ਨੇਯਮਾਵਿਸ਼ਤ੍। ਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਵਹ੍ਨਿਨਾ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤਤਃ ਸ ਤਪਤੇ ਦਿਵਾ ॥ ੫੦.

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਅਸਤ ਹੋਣ ਵੇਲੇ, ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਵਿਚ ਤਪਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯਞ੍ਚ ਤਥੌष੍ਣ੍ਯਞ੍ਚ ਸੂਰ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯੀ ਚ ਤੇਜਸੀ। ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦਾਪ੍ਯਾਯੇਤੇ ਦਿਵਾਨਿਸ਼ਮ੍ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਚਮਕ ਤੇ ਤਾਪ, ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਧਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਉਤ੍ਤਰੇ ਚੈਵ ਭੂਮ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧੇ ਤਥਾ ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ। ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਤਥਾ ਸੂਰ੍ਯੇ ਰਾਤ੍ਰਿਰਾਵਿਸ਼ਤੇ ਤ੍ਵਪਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਮ੍ਰਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਦਿਵਾਰਾਤ੍ਰਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਾਤ੍ ॥ ੫੦.

ਪ੍ਰਥਵੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਤਂ ਯਾਤਿ ਪੁਨਃ ਸੂਰ੍ਯੇ ਦਿਨਂ ਵੈ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤ੍ਯਪਃ। ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛੁਕ੍ਲਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਨਕ੍ਤਮਹ੍ਨਃ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਾਤ੍ ॥ ੫੦.

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਦਿਨ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਚਿੱਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤੇਨ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਭੂਮ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ। ਉਦਯਾਸ੍ਤਮਨੇऽਰ੍ਕਸ੍ਯ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯਪਃ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦਿਨਂ ਸੂਰ੍ਯਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਖ੍ਯਂ ਤਾਮਸੀ ਰਾਤ੍ਰਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸੂਰ੍ਯਾਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਮਹਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਦਿਨ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਤ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਪੁष੍ਕਰਮਧ੍ਯੇਨ ਯਦਾ ਸਰ੍ਪਤਿ ਭਾਸ੍ਕਰਃ। ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਾਂ ਸ਼ਕਨ੍ਤੁ ਮੇਦਿਨ੍ਯਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤੇਨੈਵ ਗਚ੍ਛਤਿ ॥ ੫੦.

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੀਹ ਸ਼ਾਕਾ ਮਾਪ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯੋਜਨਾਗ੍ਰਾਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਯ ਇਮਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਨਿਬੋਧਤ। ਪੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਾਮੇਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤੁ ਸਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਯੋਜਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੇ ਇਕ ਲੱਖ ਇਕਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤੁ ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਤੁ। ਮੌਹੂਰ੍ਤ੍ਤਿਕੀ ਗਤਿਰ੍ਹ੍ਯੇषਾ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤੁ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ। ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਏਤੇਨ ਗਤਿਯੋਗੇਨ ਯਦਾ ਕਾष੍ਠਾਨ੍ਤੁ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍। ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਗਚ੍ਛੇਤ੍ਤਦਾਦਿਤ੍ਯੋ ਮਾਘੇ ਕਾष੍ਠਾਨ੍ਤਮੇਵ ਹਿ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਚਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣੀ ਹੱਦ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਹੱਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਪਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਾਨ੍ਤੁ ਕਾष੍ਠਾਯਾਂ ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ। ਨਵਕੋਟ੍ਯਃ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾ ਯੋਜਨੈਃ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣੀ ਹੱਦ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਘੇਰਾ ਨਵੇਂ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਚ। ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ਪਤਙ੍ਗਸ੍ਯ ਗਤਿਰੇषਾ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਲੱਖ ਪੈਂਤਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ। ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਚਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਦ੍ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੋऽਸੌ ਵਿषੁਵਸ੍ਥੋ ਯਦਾ ਰਵਿਃ। ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਸ੍ਯ ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਉਤ੍ਤਰਾਨ੍ਤਾ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚਰਨ੍ ॥ ੫੦.

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਕੇ ਵਿਸੁਵਤ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੀਰੋਦ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਹੱਦ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਮਣ੍ਡਲਂ ਵਿषੁਵਦ੍ਯਾਪਿ ਯੋਜਨੈਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ। ਤਿਸ੍ਰਃ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਵਿषੁਵਦ੍ਯਾਪਿ ਸਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਵਿਸੁਵਤ ਤੇ ਘੇਰੇ ਦਾ ਯੋਜਨ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਸੁਣੋ: ਵਿਸੁਵਤ ਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਥਾ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਾਮਸ਼ੀਤ੍ਯੇਕਾਧਿਕਾ ਪੁਨਃ । ਸ਼੍ਰਵਣੇ ਚੋਤ੍ਤਰਾਂ ਕਾष੍ਠਾਞ੍ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁਰ੍ਯਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ षष੍ਠਸ੍ਯ ਉਤ੍ਤਰਾਨ੍ਤਾ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚਰਨ੍ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ ਸੂਰਜ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਹੱਦ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।