ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਵਾਰ੍ਧਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਯੋਜਨਾਗ੍ਰਾਤ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ । ਮੇਰੁਮਧ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਦਿਸ਼ਂ ਕੋਟਿਰੇਕਾਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੫੦.

ਧਰਤੀ ਦੀ ਅੱਧ ਚੌੜਾਈ ਮੇਰੂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੇਰੂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਗਿਆਰਾਂ ਕਰੋੜ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਏਕੋਨਨਵਤਿਃ ਪੁਨਃ। ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਚ੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਵਾਰ੍ਧਵਿਸ੍ਤਰਃ ॥ ੫੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਹਨ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅੱਧ ਚੌੜਾਈ ਹੈ।

ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਯੋਜਨੈਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ। ਤਿਸ੍ਰਃ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਸ੍ਤਾਰਃ ਸਂਖ੍ਯਾਤਃ ਸ ਚਤੁਰ੍ਦਿਸ਼ਮ੍ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਚੌੜਾਈ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ; ਚੌੜਾਈ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਥਾ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਾਮੇਕੋਨਾਸ਼ੀਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਯਾਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵੇष ਵਿਸ੍ਤਰਃ ॥ ੫੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹੀ ਨੂੰ ਉਨੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਦਵੀਪ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ।

ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਗੁਣ़ਞ੍ਚੈਵ ਪृਥਿਵ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ਯ ਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਗਣਿਤਂ ਯੋਜਨਾਗ੍ਰਨ੍ਤੁ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵੇਕਾਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੫੦.

ਧਰਤੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਉਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ; ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਗਿਆਰਾਂ ਕਰੋੜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਾਧਿਕਾਨਿ ਤੁ। ਇਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵੈ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ਯ ਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਲੱਖ ਤੇ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ।

ਤਾਰਕਾਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਦਿਵਿ ਯਾਵਦ੍ਧਿ ਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਪਰ੍ਯਾਸਃ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਭੂਮਸ੍ਤਾਵਤ੍ਤੁ ਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਜਿੰਨਾ ਦੂਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਦਾ ਮੰਡਲ ਵੀ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰ੍ਯਾਸਪਾਰਿਮਾਣ੍ਡੇਨ ਭੂਮੇਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਦਿਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਸਪ੍ਤਾਨਾਮਪਿ ਲੋਕਾਨਾਮੇਤਨ੍ਮਾਨਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਧਰਤੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਾਪ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪਰ੍ਯਾਸਪਾਰਿਮਾਣ੍ਡੇਨ ਮਣ੍ਡਲਾਨੁਗਤੇਨ ਚ। ਉਪਰ੍ਯੁਪਰਿ ਲੋਕਾਨਾਂ ਛਤ੍ਰਵਤ੍ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਇਸੇ ਘੇਰੇ ਅਤੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਛਤਰੀ ਵਾਂਗ ਲਗਦੇ ਹਨ।

ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਵਿਹਿਤਾ ਸਰ੍ਵਾ ਯੇषੁ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਜਨ੍ਤਵਃ। ਏਤਦਣ੍ਡਕਟਾਹਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਡੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਪਾਤਰੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇੰਝ ਹੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਅਣ੍ਡਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ਲੋਕਾਃ ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਾ ਚ ਮੇਦਿਨੀ। ਭੂਰ੍ਲੋਕਸ੍ਵ ਭੁਵਸ਼੍ਚੈਵ ਤृਤੀਯਃ ਸ੍ਵਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਮਹਰ੍ਲੋਕੋ ਜਨਸ਼੍ਚੈਵ ਤਪਃ ਸਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤਮਃ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅੰਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸੱਤ ਟਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਹੈ: ਭੂਲੋਕ, ਭੁਵਰਲੋਕ, ਤੀਜਾ ਸਵਰਗ, ਫਿਰ ਮਹਰਲੋਕ, ਜਨਲੋਕ, ਤਪਲੋਕ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਸਤ੍ਯਲੋਕ।

ਏਤੇ ਸਪ੍ਤ ਕृਤਾ ਲੋਕਾਸ਼੍ਛਤ੍ਰਾਕਾਰਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਸ੍ਵਕੈਰਾਵਰਣੈਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੈਰ੍ਧਾਰ੍ਯਮਾਣਾਃ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍ ॥ ੫੦.

ਇਹ ਸੱਤ ਲੋਕ ਛਤਰੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁੱਖਮ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਦਸ਼ਭਾਗਾਧਿਕਾਭਿਸ਼੍ਚ ਤਾਭਿਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਭਿਰ੍ਬਹਿਃ। ਧਾਰ੍ਯਮਾਣਾ ਵਿਸ਼ੇषੈਸ਼੍ਚ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੈਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ॥ ੫੦.

ਹਰ ਇਕ ਲੋਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤੱਤ-ਰੂਪ ਪਰਤ, ਜੋ ਦੱਸ ਹਿੱਸੇ ਵੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਵਿਲੱਖਣ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰੋਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਯਾਣ੍ਡਸ੍ਯ ਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਚ ਸਨ੍ਨਿਵਿष੍ਟੋ ਘਨੋਦਧਿਃ। ਪृਥਿਵੀਮਣ੍ਡਲਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਘਨਤੋਯੇਨ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਅੰਡੇ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਗਾੜ੍ਹਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਉਸ ਗਾੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਘਨੋਦਧਿਪਰੇਣਾਥ ਧਾਰ੍ਯ੍ਯਤੇ ਘਨਤੇਜਸਾ। ਬਾਹ੍ਯਤੋ ਘਨਤੇਜਸ੍ਤੁ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਨ੍ਤੁ ਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਉਸ ਗਾੜ੍ਹੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਇਹ ਗਾੜ੍ਹੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਬਾਹਰੋਂ ਗਾੜ੍ਹੀ ਅੱਗ ਨੇ ਆੜ੍ਹੇ ਤੇ ਉੱਤੇ-ਹੇਠਾਂ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਵਨਵਾਤੇਨ ਧਾਰ੍ਯ੍ਯਮਾਣਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍। ਘਨਵਾਤਾਤ੍ਤਥਾਕਾਸ਼ਮਾਕਾਸ਼ਞ੍ਚ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ॥ ੫੦.

ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਇਹ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੈ; ਗਾੜ੍ਹੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ।

ਭੂਤਾਦਿਨਾ ਵृਤਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਂ ਭੂਤਾਧਿਰ੍ਮਹਤਾ ਵृਤਃ । ਵृਤੋ ਮਹਾਨਨਨ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਧਾਨੇਨਾਵ੍ਯਯਾਤ੍ਮਨਾ ॥ ੫੦.

ਸਭ ਕੁਝ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਅਨੰਤ, ਅਟੱਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪੁਰਾਣਿ ਲੋਕਪਾਲਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਗਣਪ੍ਰਚਾਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪਰਿਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦਾ ਮਾਪ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਮੇਰੋਃ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਂ ਦਿਸ਼ਿ ਤਥਾ ਮਾਨਸਸ੍ਯੈਵ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ। ਵਸ੍ਵੋਕਸਾਰਾ ਮਾਹੇਨ੍ਦ੍ਰੀ ਪੁਣ੍ਯਾ ਹੇਮਪਰਿष੍ਕृਤਾ । ੫੦.

ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਸੋਹਣੀ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਵਸਵੋਕਸਾਰਾ ਨਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ ਹੈ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨ ਪੁਨਰ੍ਮੇਰੋਰ੍ਮਾਨਸਸ੍ਯੈਵ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ। ਵੈਵਸ੍ਵਤੋ ਨਿਵਸਤਿ ਯਮਃ ਸਂਯਮਨੇ ਪੁਰੇ ॥ ੫੦.

ਫਿਰ ਮੇਰੂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਆਪਣੀ ਸੰਯਮ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਯਾਨ੍ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਮੇਰੋਰ੍ਮਾਨਸਸ੍ਯੈਵ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ। ਸੁਖਾ ਨਾਮ ਪੁਰੀ ਰਮ੍ਯਾ ਵਰੁਣਸ੍ਯਾਥ ਧੀਮਤਃ ॥ ੫੦.

ਫਿਰ ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਸੁਖਾ ਨਾਂ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਰੁਣ ਦੀ ਹੈ।

ਦਿਸ਼੍ਯੁਤ੍ਤਰਸ੍ਯਾਂ ਮੇਰੋਸ੍ਤੁ ਮਾਨਸਸ੍ਯੈਵ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ। ਤੁਲ੍ਯਾ ਮਾਹੇਨ੍ਦ੍ਰਪੁਰ੍ਯ੍ਯਾ ਤੁ ਸੋਮਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿਭਾਵਰੀ ॥ ੫੦.

ਮੇਰੂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਸੋਮ ਦੀ ਵਿਭਾਵਰੀ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ।

ਮਾਨਸੋਤ੍ਤਰਪृष੍ਠੇ ਤੁ ਲੋਕਪਾਲਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਿਸ਼ਮ੍। ਸ੍ਥਿਤਾ ਧਰ੍ਮ੍ਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਯੈ ਲੋਕਸਂਰਕ੍ਸ਼ਣਾਯ ਚ ॥ ੫੦.

ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ, ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਲੋਕਪਾਲੋਪਰਿष੍ਟਾਤ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਨੇ। ਕਾष੍ਠਾਗਤਸ੍ਯ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਯ ਗਤਿਰ੍ਯਾ ਤਾਂ ਨਿਬੋਧਤ ॥ ੫੦.

ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਸਾਰੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਲਕੀਰ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਸੁਣੋ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮੇ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤੇषੁਰਿਵ ਸਰ੍ਪਤਿ। ਜ੍ਯੋਤਿषਾਞ੍ਚਕ੍ਰਮਾਦਾਯ ਸਤਤਂ ਪਰਿਗਚ੍ਛਤਿ ॥ ੫੦.

ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਸੂਰਜ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਮਧ੍ਯਗਸ਼੍ਚਾਮਰਾਵਤ੍ਯਾਂ ਯਦਾ ਭਵਤਿ ਭਾਸ੍ਕਰਃ। ਵੈਵਸ੍ਵਤੇ ਸਂਯਮਨੇ ਉਦਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਜਦੋਂ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਸੰਜਮ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਸਵੇਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸੁਖਾਯਾਮਰ੍ਦ੍ਧਰਾਤ੍ਰਞ੍ਚ ਮਧ੍ਯਗਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਵਿਰ੍ਯਦਾ। ਸੁਖਾਯਾਮਥ ਵਾਰੁਣ੍ਯਾਮੁਤ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ ਸ ਤੁ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਸੁਖਾ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਖਾ ਜਾਂ ਵਾਰੁਣੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਭਾਯਾਮਰ੍ਦ੍ਧਰਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਾਹੇਨ੍ਦ੍ਯ੍ਰਾਮਸ੍ਤਮੇਤਿ ਚ। ਤਦਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਪੂਰ੍ਵ੍ਵੇषਾਮਪਰਾਹ੍ਨੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਵਿਭਾ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਹਿੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਪਰ ਦੇਸ਼੍ਯਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਾਹ੍ਨਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ। ਤੇषਾਮਪਰਰਾਤ੍ਰਞ੍ਚ ਯੇ ਜਨਾ ਉਤ੍ਤਰਾਪਥੇ ॥ ੫੦.

ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸਵੇਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸਿਆਂ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉਹ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।