ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਰ੍ਯਾਸਪਾਰਿਮਾਣ੍ਯਨ੍ਤੁ ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯੌ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਃ। ਪਰ੍ਯਾਸਪਾਰਿਮਾਣ੍ਯੇਨ ਭੂਮੇਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਦਿਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਘੇਰੇ ਦੀ ਮਾਪ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਵਤਿ ਤ੍ਰੀਨਿਮਾਨ੍ ਲੋਕਾਨ੍ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸੂਰ੍ਯਃ ਪਰਿਭ੍ਰਮਨ੍। ਅਵਧਾਤੁਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਖ੍ਯੋ ਹ੍ਯਵਨਾਤ੍ਸ ਰਵਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਅਵਧਾਤੁ' ਤੇ 'ਰਵੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਯੋਃ। ਮਹਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਹੀਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਰ੍षੇ ਨਿਪਾਤ੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਮਾਪ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ 'ਮਹੀ' (ਧਰਤੀ) ਸ਼ਬਦ ਇਥੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਸ੍ਯ ਭਾਰਤਵਰ੍षਸ੍ਯ ਵਿष੍ਕਮ੍ਭਨ੍ਤੁ ਸੁਵਿਸ੍ਤਰਮ੍। ਮਣ੍ਡਲਂ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯਾਥ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਨਿਬੋਧਤ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੱਡੀ ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੰਡਲ ਦੀ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ।

ਨਵਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰੋ ਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਤੁ। ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ਰ੍ਰਿਗੁਣਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਹੋऽਥ ਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਵਿष੍ਕਮ੍ਬੋ ਮਣ੍ਜਲਸ੍ਯੈਵ ਭਾਸ੍ਕਰਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ ਸ਼ਸ਼ੀ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਘੇਰਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਚੰਦ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣੀ ਹੈ।

ਅਤਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਯੋਜਨੈਃ ਸਹ। ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਯਾ ਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਮਣ੍ਜਲਞ੍ਚ ਯਤ੍ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਦਵੀਪ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤਦਿਹ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਂ ਪੁਰਾਣਂ ਪਰਿਮਾਣਤਃ। ਤਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤੈਰਭਿਮਾਨਿਭਿਃ ॥ ੫੦.

ਇਹ ਮਾਪ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਮਾਪ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਅਭਿਮਾਨਿਵ੍ਯਤੀਤਾ ਯੇ ਤੁਲ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤੈਰਿਹ। ਦੇਵਾ ਯੇ ਵੈ ਹ੍ਯਤੀਤਾਸ੍ਤੇ ਰੂਪੈਰ੍ਨਾਮਭਿਰੇਵ ਚ ॥ ੫੦.

ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਥੇ ਮੌਜੂਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੁਰਾਣੇ ਦੇਵਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪ ਤੇ ਨਾਮ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤੈਰ੍ਦੇਵੈਰ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਸੁਧਾਤਲਮ੍। ਦਿਵਸ੍ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਵੈ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤੈਰੇਵ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਮੌਜੂਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਵਾਂਗ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧ ਕੋਟਿਵਿਸ੍ਤਾਰਾ ਪृਥਿਵੀ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਤਃ ਸ੍ਮृਤਾ। ਤਸ੍ਯਾ ਵਾਰ੍ਧਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਮੇਰੋਰ੍ਵੈ ਚਾਤੁਰਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੫੦.

ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜ ਕਰੋੜ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੱਧ ਮਾਪ 'ਤੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਦਾ ਖੇਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਵਾਰ੍ਧਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਯੋਜਨਾਗ੍ਰਾਤ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ । ਮੇਰੁਮਧ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਦਿਸ਼ਂ ਕੋਟਿਰੇਕਾਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੫੦.

ਧਰਤੀ ਦੀ ਅੱਧ ਚੌੜਾਈ ਮੇਰੂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੇਰੂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਗਿਆਰਾਂ ਕਰੋੜ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਏਕੋਨਨਵਤਿਃ ਪੁਨਃ। ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਚ੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਵਾਰ੍ਧਵਿਸ੍ਤਰਃ ॥ ੫੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਹਨ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅੱਧ ਚੌੜਾਈ ਹੈ।

ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਯੋਜਨੈਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ। ਤਿਸ੍ਰਃ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਸ੍ਤਾਰਃ ਸਂਖ੍ਯਾਤਃ ਸ ਚਤੁਰ੍ਦਿਸ਼ਮ੍ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਚੌੜਾਈ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ; ਚੌੜਾਈ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਥਾ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਾਮੇਕੋਨਾਸ਼ੀਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਯਾਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵੇष ਵਿਸ੍ਤਰਃ ॥ ੫੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹੀ ਨੂੰ ਉਨੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਦਵੀਪ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ।

ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਗੁਣ़ਞ੍ਚੈਵ ਪृਥਿਵ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ਯ ਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਗਣਿਤਂ ਯੋਜਨਾਗ੍ਰਨ੍ਤੁ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵੇਕਾਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੫੦.

ਧਰਤੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਉਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ; ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਗਿਆਰਾਂ ਕਰੋੜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਾਧਿਕਾਨਿ ਤੁ। ਇਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵੈ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ਯ ਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਲੱਖ ਤੇ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ।

ਤਾਰਕਾਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਦਿਵਿ ਯਾਵਦ੍ਧਿ ਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਪਰ੍ਯਾਸਃ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਭੂਮਸ੍ਤਾਵਤ੍ਤੁ ਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਜਿੰਨਾ ਦੂਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਦਾ ਮੰਡਲ ਵੀ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰ੍ਯਾਸਪਾਰਿਮਾਣ੍ਡੇਨ ਭੂਮੇਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਦਿਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਸਪ੍ਤਾਨਾਮਪਿ ਲੋਕਾਨਾਮੇਤਨ੍ਮਾਨਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਧਰਤੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਾਪ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪਰ੍ਯਾਸਪਾਰਿਮਾਣ੍ਡੇਨ ਮਣ੍ਡਲਾਨੁਗਤੇਨ ਚ। ਉਪਰ੍ਯੁਪਰਿ ਲੋਕਾਨਾਂ ਛਤ੍ਰਵਤ੍ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਇਸੇ ਘੇਰੇ ਅਤੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਛਤਰੀ ਵਾਂਗ ਲਗਦੇ ਹਨ।

ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਵਿਹਿਤਾ ਸਰ੍ਵਾ ਯੇषੁ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਜਨ੍ਤਵਃ। ਏਤਦਣ੍ਡਕਟਾਹਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਡੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਪਾਤਰੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇੰਝ ਹੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਅਣ੍ਡਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ਲੋਕਾਃ ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਾ ਚ ਮੇਦਿਨੀ। ਭੂਰ੍ਲੋਕਸ੍ਵ ਭੁਵਸ਼੍ਚੈਵ ਤृਤੀਯਃ ਸ੍ਵਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਮਹਰ੍ਲੋਕੋ ਜਨਸ਼੍ਚੈਵ ਤਪਃ ਸਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤਮਃ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅੰਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸੱਤ ਟਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਹੈ: ਭੂਲੋਕ, ਭੁਵਰਲੋਕ, ਤੀਜਾ ਸਵਰਗ, ਫਿਰ ਮਹਰਲੋਕ, ਜਨਲੋਕ, ਤਪਲੋਕ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਸਤ੍ਯਲੋਕ।

ਏਤੇ ਸਪ੍ਤ ਕृਤਾ ਲੋਕਾਸ਼੍ਛਤ੍ਰਾਕਾਰਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਸ੍ਵਕੈਰਾਵਰਣੈਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੈਰ੍ਧਾਰ੍ਯਮਾਣਾਃ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍ ॥ ੫੦.

ਇਹ ਸੱਤ ਲੋਕ ਛਤਰੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁੱਖਮ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਦਸ਼ਭਾਗਾਧਿਕਾਭਿਸ਼੍ਚ ਤਾਭਿਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਭਿਰ੍ਬਹਿਃ। ਧਾਰ੍ਯਮਾਣਾ ਵਿਸ਼ੇषੈਸ਼੍ਚ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੈਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ॥ ੫੦.

ਹਰ ਇਕ ਲੋਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤੱਤ-ਰੂਪ ਪਰਤ, ਜੋ ਦੱਸ ਹਿੱਸੇ ਵੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਵਿਲੱਖਣ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰੋਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਯਾਣ੍ਡਸ੍ਯ ਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਚ ਸਨ੍ਨਿਵਿष੍ਟੋ ਘਨੋਦਧਿਃ। ਪृਥਿਵੀਮਣ੍ਡਲਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਘਨਤੋਯੇਨ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਅੰਡੇ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਗਾੜ੍ਹਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਉਸ ਗਾੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਘਨੋਦਧਿਪਰੇਣਾਥ ਧਾਰ੍ਯ੍ਯਤੇ ਘਨਤੇਜਸਾ। ਬਾਹ੍ਯਤੋ ਘਨਤੇਜਸ੍ਤੁ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਨ੍ਤੁ ਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਉਸ ਗਾੜ੍ਹੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਇਹ ਗਾੜ੍ਹੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਬਾਹਰੋਂ ਗਾੜ੍ਹੀ ਅੱਗ ਨੇ ਆੜ੍ਹੇ ਤੇ ਉੱਤੇ-ਹੇਠਾਂ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਵਨਵਾਤੇਨ ਧਾਰ੍ਯ੍ਯਮਾਣਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍। ਘਨਵਾਤਾਤ੍ਤਥਾਕਾਸ਼ਮਾਕਾਸ਼ਞ੍ਚ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ॥ ੫੦.

ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਇਹ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੈ; ਗਾੜ੍ਹੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ।

ਭੂਤਾਦਿਨਾ ਵृਤਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਂ ਭੂਤਾਧਿਰ੍ਮਹਤਾ ਵृਤਃ । ਵृਤੋ ਮਹਾਨਨਨ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਧਾਨੇਨਾਵ੍ਯਯਾਤ੍ਮਨਾ ॥ ੫੦.

ਸਭ ਕੁਝ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਅਨੰਤ, ਅਟੱਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪੁਰਾਣਿ ਲੋਕਪਾਲਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਗਣਪ੍ਰਚਾਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪਰਿਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦਾ ਮਾਪ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਮੇਰੋਃ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਂ ਦਿਸ਼ਿ ਤਥਾ ਮਾਨਸਸ੍ਯੈਵ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ। ਵਸ੍ਵੋਕਸਾਰਾ ਮਾਹੇਨ੍ਦ੍ਰੀ ਪੁਣ੍ਯਾ ਹੇਮਪਰਿष੍ਕृਤਾ । ੫੦.

ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਸੋਹਣੀ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਵਸਵੋਕਸਾਰਾ ਨਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ ਹੈ।