ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ ਤੁ ਨੇਤ੍ਰਸਹਸ੍ਰੇਣ ਦ੍ਵਿਗੁਣੇਨ ਵਿਰਾਜਤਾ। ਬਾਲਸੂਰ੍ਯ੍ਯਾਭਿਤਾਮ੍ਰੇਣ ਸ਼ੋਭਤੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਣ੍ਡਲਃ ॥ ੫੦.

ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਚਮਕਦਾਰ, ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਲਾਲ ਰੰਗ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਕੁਨ੍ਦੇਨ੍ਦੁਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਅਕ੍ਸ਼ਮਾਲਾ ਵਿਰਾਜਤੇ । ਤਰੁਣਾਦਿਤ੍ਯਮਾਲੇਵ ਸ਼੍ਵੇਤਪਰ੍ਵ੍ਵਤਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ ॥ ੫੦.

ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ, ਚੰਨ ਤੇ ਚੰਬੇ ਵਰਗਾ ਚਿੱਟਾ, ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਚਿੱਟੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਹੋਵੇ।

ਜਟਾਕਰਾਲੋ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ੍ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਸ਼ਯਨਾਸਨੇ। ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣ ਇਵ ਮੇਦਿਨ੍ਯਾਂ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਿਖਰੋ ਗਿਰਿਃ ॥ ੫੦.

ਜਟਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਸਰੇ ਹੋਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਵਿਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਭੋਗੈਰ੍ਮਹਾਭਾਗੈਰ੍ਮਹਾਨਾਗੈਰ੍ਮਹਾਬਲੈਃ। ਉਪਾਸ੍ਯਤੇ ਮਹਾਤੇਜਾ ਮਹਾਨਾਗਪਤਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ ॥ ੫੦.

ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ ਰਾਜਾ ਸਰ੍ਵਨਾਗਾਨਾਂ ਸ਼ੇषੋ ਨਾਮ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤਿਃ। ਸਾ ਵੈष੍ਣਵੀ ਹ੍ਯਹਿਤਨੁਰ੍ਮਰ੍ਯਾਦਾਯਾਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ ॥ ੫੦.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਚਮਕ ਵਾਲਾ; ਉਹ ਵਾਸਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਨਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਹੱਦ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤੈਵਮੇਤੇ ਕਥਿਤਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯਾ ਰਸਾਤਲਾਃ । ਦੇਵਾਸੁਰਮਹਾਨਾਗਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਧ੍ਯੁषਿਤਾਃ ਸਦਾ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੱਤ ਰਸਾਤਲਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸੁਰਾਂ, ਮਹਾਨ ਨਾਗਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਤਃਪਰਮਨਾਲੋਕ੍ਯਮਗਮ੍ਯਂ ਸਿਦ੍ਧਸਾਧੁਭਿਃ। ਦੇਵਾ ਮਾਨਪ੍ਯਵਿਦਿਤਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਐਸੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਦਿੱਖਦੀ, ਨਾ ਪਹੁੰਚੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਸਿੱਧ ਤੇ ਸਾਧੂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਥੇ ਕੋਈ ਵਪਾਰ ਨਹੀਂ।

ਪृਥਿਵ੍ਯਗ੍ਨ੍ਯਮ੍ਬੁਵਾਯੂਨਾਂ ਨਭਸਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ। ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਮੇਵਮृषਿਭਿਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੫੦.

ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਧਰਤੀ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋਰ੍ਗਤਿਮ੍। ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਾਵੇਤੌ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤੌ ਯਾਵਦੇਵ ਤੁ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਃ ਸ੍ਵਭਾਭਿਸ੍ਤੌ ਮਣ੍ਡਲਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮਾਸ੍ਥਿਤੌ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਚਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।

ਸਪ੍ਤਾਨਾਞ੍ਚ ਸਮੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵੀਪਾਨਾਨ੍ਤੁ ਸ ਵਿਸ੍ਤਰਃ। ਵਿਸ੍ਤਰਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਭਵੇਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯਤਃ ॥ ੫੦.

ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਦਵੀਪਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਅੱਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਰ੍ਯਾਸਪਾਰਿਮਾਣ੍ਯਨ੍ਤੁ ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯੌ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਃ। ਪਰ੍ਯਾਸਪਾਰਿਮਾਣ੍ਯੇਨ ਭੂਮੇਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਦਿਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਘੇਰੇ ਦੀ ਮਾਪ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਵਤਿ ਤ੍ਰੀਨਿਮਾਨ੍ ਲੋਕਾਨ੍ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸੂਰ੍ਯਃ ਪਰਿਭ੍ਰਮਨ੍। ਅਵਧਾਤੁਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਖ੍ਯੋ ਹ੍ਯਵਨਾਤ੍ਸ ਰਵਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਅਵਧਾਤੁ' ਤੇ 'ਰਵੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਯੋਃ। ਮਹਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਹੀਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਰ੍षੇ ਨਿਪਾਤ੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਮਾਪ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ 'ਮਹੀ' (ਧਰਤੀ) ਸ਼ਬਦ ਇਥੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਸ੍ਯ ਭਾਰਤਵਰ੍षਸ੍ਯ ਵਿष੍ਕਮ੍ਭਨ੍ਤੁ ਸੁਵਿਸ੍ਤਰਮ੍। ਮਣ੍ਡਲਂ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯਾਥ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਨਿਬੋਧਤ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੱਡੀ ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੰਡਲ ਦੀ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ।

ਨਵਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰੋ ਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਤੁ। ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ਰ੍ਰਿਗੁਣਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਹੋऽਥ ਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਵਿष੍ਕਮ੍ਬੋ ਮਣ੍ਜਲਸ੍ਯੈਵ ਭਾਸ੍ਕਰਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ ਸ਼ਸ਼ੀ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਘੇਰਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਚੰਦ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣੀ ਹੈ।

ਅਤਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਯੋਜਨੈਃ ਸਹ। ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਯਾ ਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਮਣ੍ਜਲਞ੍ਚ ਯਤ੍ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਦਵੀਪ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤਦਿਹ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਂ ਪੁਰਾਣਂ ਪਰਿਮਾਣਤਃ। ਤਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤੈਰਭਿਮਾਨਿਭਿਃ ॥ ੫੦.

ਇਹ ਮਾਪ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਮਾਪ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਅਭਿਮਾਨਿਵ੍ਯਤੀਤਾ ਯੇ ਤੁਲ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤੈਰਿਹ। ਦੇਵਾ ਯੇ ਵੈ ਹ੍ਯਤੀਤਾਸ੍ਤੇ ਰੂਪੈਰ੍ਨਾਮਭਿਰੇਵ ਚ ॥ ੫੦.

ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਥੇ ਮੌਜੂਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੁਰਾਣੇ ਦੇਵਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪ ਤੇ ਨਾਮ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤੈਰ੍ਦੇਵੈਰ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਸੁਧਾਤਲਮ੍। ਦਿਵਸ੍ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਵੈ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤੈਰੇਵ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਮੌਜੂਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਵਾਂਗ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਸ਼ਤਾਰ੍ਦ੍ਧ ਕੋਟਿਵਿਸ੍ਤਾਰਾ ਪृਥਿਵੀ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਤਃ ਸ੍ਮृਤਾ। ਤਸ੍ਯਾ ਵਾਰ੍ਧਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਮੇਰੋਰ੍ਵੈ ਚਾਤੁਰਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੫੦.

ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜ ਕਰੋੜ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੱਧ ਮਾਪ 'ਤੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਦਾ ਖੇਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਵਾਰ੍ਧਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਯੋਜਨਾਗ੍ਰਾਤ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ । ਮੇਰੁਮਧ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਦਿਸ਼ਂ ਕੋਟਿਰੇਕਾਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੫੦.

ਧਰਤੀ ਦੀ ਅੱਧ ਚੌੜਾਈ ਮੇਰੂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੇਰੂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਗਿਆਰਾਂ ਕਰੋੜ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਏਕੋਨਨਵਤਿਃ ਪੁਨਃ। ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਚ੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਵਾਰ੍ਧਵਿਸ੍ਤਰਃ ॥ ੫੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਹਨ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅੱਧ ਚੌੜਾਈ ਹੈ।

ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਯੋਜਨੈਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ। ਤਿਸ੍ਰਃ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਸ੍ਤਾਰਃ ਸਂਖ੍ਯਾਤਃ ਸ ਚਤੁਰ੍ਦਿਸ਼ਮ੍ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਚੌੜਾਈ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ; ਚੌੜਾਈ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਥਾ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਾਮੇਕੋਨਾਸ਼ੀਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਯਾਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵੇष ਵਿਸ੍ਤਰਃ ॥ ੫੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹੀ ਨੂੰ ਉਨੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਦਵੀਪ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ।

ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਗੁਣ़ਞ੍ਚੈਵ ਪृਥਿਵ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ਯ ਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਗਣਿਤਂ ਯੋਜਨਾਗ੍ਰਨ੍ਤੁ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵੇਕਾਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੫੦.

ਧਰਤੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਉਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ; ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਗਿਆਰਾਂ ਕਰੋੜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਾਧਿਕਾਨਿ ਤੁ। ਇਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵੈ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ਯ ਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਲੱਖ ਤੇ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ।

ਤਾਰਕਾਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਦਿਵਿ ਯਾਵਦ੍ਧਿ ਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਪਰ੍ਯਾਸਃ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਭੂਮਸ੍ਤਾਵਤ੍ਤੁ ਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਜਿੰਨਾ ਦੂਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਦਾ ਮੰਡਲ ਵੀ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰ੍ਯਾਸਪਾਰਿਮਾਣ੍ਡੇਨ ਭੂਮੇਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਦਿਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਸਪ੍ਤਾਨਾਮਪਿ ਲੋਕਾਨਾਮੇਤਨ੍ਮਾਨਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਧਰਤੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਾਪ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪਰ੍ਯਾਸਪਾਰਿਮਾਣ੍ਡੇਨ ਮਣ੍ਡਲਾਨੁਗਤੇਨ ਚ। ਉਪਰ੍ਯੁਪਰਿ ਲੋਕਾਨਾਂ ਛਤ੍ਰਵਤ੍ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਇਸੇ ਘੇਰੇ ਅਤੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਛਤਰੀ ਵਾਂਗ ਲਗਦੇ ਹਨ।