ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਸੁਰਸਾਪੁਤ੍ਰਃ ਸ਼ਤਸ਼ੀਰ੍षੋ ਮੁਦਾ ਯੁਤਃ। ਕਸ਼੍ਯਪਸ੍ਯ ਸੁਤਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਵਾਸੁਕਿਰ੍ਨਾਮ ਨਾਗਰਾਟ੍ ॥ ੫੦.

ਉਥੇ ਸੁਰਸਾ ਦੇ ਪੁੱਤ ਸ਼ਤਸ਼ੀਰਸ਼, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਸ਼ਯਪ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਮਹਾਨ ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਪੁਰਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਨਾਗਦਾਨਵਰਕ੍ਸ਼ਸਾਮ੍ । षष੍ਠੇ ਤਲੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਖ੍ਯਾਤੇ ਸ਼ਿਲਾਭੌਮੇ ਰਸਾਤਲੇ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਛੇਵੇਂ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ, ਨਾਗਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸਾਂ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਪੱਥਰੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵੱਸ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਸਪ੍ਤਮੇ ਤੁ ਤਲੇ ਜ੍ਞੇਯਂ ਪਾਤਾਲੇ ਸਰ੍ਵ੍ਵਪਸ਼੍ਚਿਮੇ । ਪੁਰਂ ਬਲੇਃ ਪ੍ਰਮੁਦਿਤਂ ਨਰਨਾਰੀਸਮਾਕੁਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਾਲ, ਜੋ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ, ਉਥੇ ਬਲੀ ਦੀ ਰੌਣਕ ਵਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਅਸੁਰਾਸ਼ੀਵਿषੈਃ ਪੂਰ੍ਣਮੁਦ੍ਧृਤੈਰ੍ਦ੍ਦੇਵਸ਼ਤ੍ਰੁਭਿਃ। ਮੁਚੁਕੁਨ੍ਦਸ੍ਯ ਦੈਤ੍ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਵੈ ਨਗਰਂ ਮਹਤ੍ ॥ ੫੦.

ਉਥੇ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨਾਮਕ ਦੈਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।

ਅਨੇਕੈਰ੍ਦਿਤਿਪੁਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਮੁਦੀਰ੍ਣੈਰ੍ਮਹਾਪੁਰੈਃ। ਤਥੈਵ ਨਾਗਨਗਰੈऋਦ੍ਧਿਮਦ੍ਭਿਃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ॥ ੫੦.

ਇਹ ਥਾਂ ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੌਣਕ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਨ।

ਦੈਤ੍ਯਾਨਾਂ ਦਾਨਵਾਨਾਞ੍ਚ ਸਮੁਦੀਰ੍ਣੈ ਰ੍ਮਹਾਪੁਰੈਃ। ਉਦੀਰ੍ਣੈ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਵਾਸੈਰਨੇਕੈਸ਼੍ਚ ਸਮਾਕੁਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਇਹ ਥਾਂ ਦੈਤਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਹੈ।

ਪਾਤਾਲਾਨ੍ਤੇ ਚ ਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ ਬਹੁਯੋਜਨੇ। ਆਸ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤਾਰਵਿਨ੍ਦਾਕ੍ਸ਼ੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਹ੍ਯਜਰਾਮਰਃ ॥ ੫੦.

ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ਲਾਲ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਜਰ-ਅਮਰ ਜੀਵ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਧੌਤਸ਼ਙ੍ਖੋਦਰਵਪੁਰ੍ਨੀਲਵਾਸਾ ਮਹਾਭੁਜਃ। ਵਿਸ਼ਾਲਭੋਗੋ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਮਾਲਾਧਰੋ ਬਲੀ ॥ ੫੦.

ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਧੋਏ ਹੋਏ ਸਾਂਪ ਦੇ ਖੋਲ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਨੀਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਫਣ, ਚਮਕਦਾਰ, ਅਜੀਬ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ।

ਰੁਕ੍ਮਸ਼੍ਰृਙਗਾਵਦਾਤੇਨ ਦੀਪ੍ਤਾਸ੍ਯੇਨ ਵਿਰਾਜਤਾ। ਪ੍ਰਭੁਰ੍ਮੁਖਸਹਸ੍ਰੇਣ ਸ਼ੋਭਤੇ ਵੈ ਸ ਕੁਣ੍ਡਲੀ ॥ ੫੦.

ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਫਣ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਸ ਜਿਹ੍ਵਾਮਾਲਯਾ ਦੇਵੋ ਲੋਲਜ੍ਵਾਲਾਨਲਾਰ੍ਚਿषਾ। ਜ੍ਵਾਲਾਮਾਲਾਪਰਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਃ ਕੈਲਾਸ ਇਵ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਜੀਭਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਅੱਗ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

ਸ ਤੁ ਨੇਤ੍ਰਸਹਸ੍ਰੇਣ ਦ੍ਵਿਗੁਣੇਨ ਵਿਰਾਜਤਾ। ਬਾਲਸੂਰ੍ਯ੍ਯਾਭਿਤਾਮ੍ਰੇਣ ਸ਼ੋਭਤੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਣ੍ਡਲਃ ॥ ੫੦.

ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਚਮਕਦਾਰ, ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਲਾਲ ਰੰਗ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਕੁਨ੍ਦੇਨ੍ਦੁਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਅਕ੍ਸ਼ਮਾਲਾ ਵਿਰਾਜਤੇ । ਤਰੁਣਾਦਿਤ੍ਯਮਾਲੇਵ ਸ਼੍ਵੇਤਪਰ੍ਵ੍ਵਤਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ ॥ ੫੦.

ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ, ਚੰਨ ਤੇ ਚੰਬੇ ਵਰਗਾ ਚਿੱਟਾ, ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਚਿੱਟੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਹੋਵੇ।

ਜਟਾਕਰਾਲੋ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ੍ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਸ਼ਯਨਾਸਨੇ। ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣ ਇਵ ਮੇਦਿਨ੍ਯਾਂ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਿਖਰੋ ਗਿਰਿਃ ॥ ੫੦.

ਜਟਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਸਰੇ ਹੋਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਵਿਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਭੋਗੈਰ੍ਮਹਾਭਾਗੈਰ੍ਮਹਾਨਾਗੈਰ੍ਮਹਾਬਲੈਃ। ਉਪਾਸ੍ਯਤੇ ਮਹਾਤੇਜਾ ਮਹਾਨਾਗਪਤਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ ॥ ੫੦.

ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ ਰਾਜਾ ਸਰ੍ਵਨਾਗਾਨਾਂ ਸ਼ੇषੋ ਨਾਮ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤਿਃ। ਸਾ ਵੈष੍ਣਵੀ ਹ੍ਯਹਿਤਨੁਰ੍ਮਰ੍ਯਾਦਾਯਾਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ ॥ ੫੦.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਚਮਕ ਵਾਲਾ; ਉਹ ਵਾਸਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਨਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਹੱਦ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤੈਵਮੇਤੇ ਕਥਿਤਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯਾ ਰਸਾਤਲਾਃ । ਦੇਵਾਸੁਰਮਹਾਨਾਗਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਧ੍ਯੁषਿਤਾਃ ਸਦਾ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੱਤ ਰਸਾਤਲਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸੁਰਾਂ, ਮਹਾਨ ਨਾਗਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਤਃਪਰਮਨਾਲੋਕ੍ਯਮਗਮ੍ਯਂ ਸਿਦ੍ਧਸਾਧੁਭਿਃ। ਦੇਵਾ ਮਾਨਪ੍ਯਵਿਦਿਤਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਐਸੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਦਿੱਖਦੀ, ਨਾ ਪਹੁੰਚੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਸਿੱਧ ਤੇ ਸਾਧੂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਥੇ ਕੋਈ ਵਪਾਰ ਨਹੀਂ।

ਪृਥਿਵ੍ਯਗ੍ਨ੍ਯਮ੍ਬੁਵਾਯੂਨਾਂ ਨਭਸਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ। ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਮੇਵਮृषਿਭਿਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੫੦.

ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਧਰਤੀ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋਰ੍ਗਤਿਮ੍। ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਾਵੇਤੌ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤੌ ਯਾਵਦੇਵ ਤੁ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਃ ਸ੍ਵਭਾਭਿਸ੍ਤੌ ਮਣ੍ਡਲਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮਾਸ੍ਥਿਤੌ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਚਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।

ਸਪ੍ਤਾਨਾਞ੍ਚ ਸਮੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵੀਪਾਨਾਨ੍ਤੁ ਸ ਵਿਸ੍ਤਰਃ। ਵਿਸ੍ਤਰਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਭਵੇਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯਤਃ ॥ ੫੦.

ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਦਵੀਪਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਅੱਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਰ੍ਯਾਸਪਾਰਿਮਾਣ੍ਯਨ੍ਤੁ ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯੌ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਃ। ਪਰ੍ਯਾਸਪਾਰਿਮਾਣ੍ਯੇਨ ਭੂਮੇਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਦਿਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਘੇਰੇ ਦੀ ਮਾਪ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਵਤਿ ਤ੍ਰੀਨਿਮਾਨ੍ ਲੋਕਾਨ੍ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸੂਰ੍ਯਃ ਪਰਿਭ੍ਰਮਨ੍। ਅਵਧਾਤੁਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਖ੍ਯੋ ਹ੍ਯਵਨਾਤ੍ਸ ਰਵਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਅਵਧਾਤੁ' ਤੇ 'ਰਵੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਯੋਃ। ਮਹਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਹੀਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਰ੍षੇ ਨਿਪਾਤ੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਮਾਪ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ 'ਮਹੀ' (ਧਰਤੀ) ਸ਼ਬਦ ਇਥੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਸ੍ਯ ਭਾਰਤਵਰ੍षਸ੍ਯ ਵਿष੍ਕਮ੍ਭਨ੍ਤੁ ਸੁਵਿਸ੍ਤਰਮ੍। ਮਣ੍ਡਲਂ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯਾਥ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਨਿਬੋਧਤ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੱਡੀ ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੰਡਲ ਦੀ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ।

ਨਵਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰੋ ਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਤੁ। ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ਰ੍ਰਿਗੁਣਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਹੋऽਥ ਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਵਿष੍ਕਮ੍ਬੋ ਮਣ੍ਜਲਸ੍ਯੈਵ ਭਾਸ੍ਕਰਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ ਸ਼ਸ਼ੀ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਘੇਰਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਚੰਦ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣੀ ਹੈ।

ਅਤਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਯੋਜਨੈਃ ਸਹ। ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਯਾ ਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਮਣ੍ਜਲਞ੍ਚ ਯਤ੍ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਦਵੀਪ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤਦਿਹ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਂ ਪੁਰਾਣਂ ਪਰਿਮਾਣਤਃ। ਤਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤੈਰਭਿਮਾਨਿਭਿਃ ॥ ੫੦.

ਇਹ ਮਾਪ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਮਾਪ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਅਭਿਮਾਨਿਵ੍ਯਤੀਤਾ ਯੇ ਤੁਲ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤੈਰਿਹ। ਦੇਵਾ ਯੇ ਵੈ ਹ੍ਯਤੀਤਾਸ੍ਤੇ ਰੂਪੈਰ੍ਨਾਮਭਿਰੇਵ ਚ ॥ ੫੦.

ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਥੇ ਮੌਜੂਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੁਰਾਣੇ ਦੇਵਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪ ਤੇ ਨਾਮ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤੈਰ੍ਦੇਵੈਰ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਸੁਧਾਤਲਮ੍। ਦਿਵਸ੍ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਵੈ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤੈਰੇਵ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਮੌਜੂਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਵਾਂਗ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।