ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯੇਵਂ ਨੈਕਜਾਤਿਸਮੁਦ੍ਭਵਾਃ। ਵਿਚਿਤ੍ਰਾ ਜਗਤਃ ਸਾ ਵੈ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰਨਵਸ੍ਥਿਤਾ ।। ੪੯.

ਬਿਨਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ, ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਲਣ ਅਸਥਿਰ ਹੈ।

ਯਥੈਤਦ੍ ਭੌਤਿਕਂ ਨਾਮ ਨਿਸਰ੍ਗਬਹੁਵਿਸ੍ਤਰਮ੍। ਅਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ਮਹਾਭਾਗੈਃ ਸਿਦ੍ਧੈਰਪਿ ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਸਿਧ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਪृਥਿਵ੍ਯਾਞ੍ਚਾਗ੍ਨਿਵਾਯੂਨਾਂ ਮਹਤਸ੍ਤਮਸਸ੍ਤਥਾ। ਈਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਤੁ ਦੇਵਸ੍ਯ ਅਨਨ੍ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੪੯.

ਪ੍ਰਥਵੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਵੱਡਾ ਹਨੇਰਾ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਨੰਤ ਦੇਵਤਾ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ।

ਕ੍ਸ਼ਯੋ ਵਾ ਪਰਿਮਾਣਂ ਵਾ ਅਨ੍ਤੋ ਵਾਪਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਅਨਨ੍ਤ ਏष ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪਠ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਯ ਚੋਕ੍ਤਂ ਮਯਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਮਾਨੁਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨੇ ।। ੪੯.

ਇਸ ਦਾ ਨਾ ਨਾਸ ਹੈ, ਨਾ ਮਾਪ, ਨਾ ਅੰਤ। ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੇ ਹਨ।

ਯ ਏष ਸ਼ਿਵਨਾਮ੍ਨਾ ਹਿ ਤਦ੍ਵਃ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍। ਸ ਏष ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਗਤਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪੂਜ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਇਹ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭੂਮੌ ਰਸਾਤਲੇ ਚੈਵ ਆਕਾਸ਼ੇ ਪਵਨੇऽਨਲੇ। ਅਰ੍ਣਵੇषੁ ਚ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਦਿਵਿ ਚੈਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ।। ੪੯.

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਸਭ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਤਥਾ ਤਪਸਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯ ਏष ਏਵ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤਿਃ। ਅਨੇਕਧਾ ਵਿਭਕ੍ਤਾਙ੍ਗੋ ਮਹਾਯੋਗੀ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ। ਸਰ੍ਵਲੋਕੇषੁ ਲੋਕੇਸ਼ ਇਜ੍ਯਤੇ ਬਹੁਧਾ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੪੯.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣੋ ਕਿ ਇਹ ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਡਾ ਯੋਗੀ, ਮਹਾਂ-ਪ੍ਰਭੂ। ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭੂ।

ਏਵਂ ਪਰਸ੍ਪਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਧਾਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਾਨ੍। ਆਧਾਰਾਧੇਯਭਾਵੇਨ ਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੇ ਵਿਕਾਰਿਣਃ ।। ੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਬਦਲਾਅ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਯੋ ਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੇ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਪਰਸ੍ਪਰਾਧਿਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੪੯.

ਪ੍ਰਥਵੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਬਦਲਾਅ ਹਨ, ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੇ ਸੀਮਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿष੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਤੇऽਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਮੁਪਾਗਤਾਃ। ਪ੍ਰਾਗਾਸਨ੍ ਹ੍ਯਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਵੇਸ਼ਨਾਤ੍। ਪृਥਿਵ੍ਯਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਾਯ੍ਵਨ੍ਤਾਃ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤੁ ਤੇ ।। ੪੯.

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਚ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਉ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਚਣ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਪ੍ਰਥਵੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਾਯੂ ਤੱਕ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੱਤ ਹੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਗੁਣਾਪਚਯਸਾਰੇਣ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ। ਸ਼ੇषਾਣਾਂ ਤੁ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦਃ ਸੌਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਨ੍ਨੇਹ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਘਟਣ ਦੀ ਸਾਰ ਨਾਲ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਬਾਕੀ ਤੱਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਇਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮਤਾ ਕਰਕੇ ਸਮਝੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।

ਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਪਰਤਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਹ੍ਯਾਲੋਕਃ ਪਰਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਭੂਤਾਨ੍ਯਾਲੋਕ ਆਕਾਸ਼ੇ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੪੯.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਏ ਹੋਏ ਹਨ।

ਪਾਤ੍ਰੇ ਮਹਤਿ ਪਾਤ੍ਰਾਣਿ ਯਥੈਵਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਨਿ ਤੁ। ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੋਨ੍ਯਹੀਨਾਨਿ ਪਰਸ੍ਪਰਸਮਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍। ਤਥਾ ਹ੍ਯਾਲੋਕ ਆਕਾਸ਼ੇ ਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾ ਮਤਾਃ ।। ੪੯.

ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਬਰਤਨ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਬਰਤਨ ਰੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਚੇ ਹੋਏ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸ੍ਯਾਧਿਕਾਨਿ ਤੁ । ਯਾਵਦੇਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਤਾਵਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਇਹ ਚਾਰੇ ਤੱਤ ਇਕ ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਤੱਤ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਨ੍ਤੂਨਾਮਿਹ ਸਂਸ੍ਕਾਰੋ ਭੂਤੇष੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਗਤੋ ਮਤਾਃ। ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਚ ਭੂਤਾਨਿ ਕਾਰ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਇਥੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬਦਲਾਅਤਾ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਰਚੀ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੱਤ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਿਮਿਤਾ ਭੇਦਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਕਾਰ੍ਯਾਤ੍ਮਕਾਸ੍ਤੁ ਤੇ। ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਕਾਸ੍ਤਥੈਵ ਸ੍ਯੁਰ੍ਭੇਦਾ ਯੇ ਮਹਦਾਦਯਃ ।। ੪੯.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੀਮਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਵੋ ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵਿਭਾਗਸ਼ਃ। ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਯਾ ਯਾਥਾਤਥ੍ਯੇਨ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਤ-ਦਵੀਪ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।

ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਨ੍ਮਣ੍ਜਲਾਚ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਤੇਨ ਚੈਵ ਹਿ । ਵੈਸ਼੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਪਰਿਮਾਣੈਕਦੇਸ਼ਿਕਮ੍ ।। ੪੯.

ਫੈਲਾਅ, ਮਾਪ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ, ਮੁਢਲੀ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਾਪ, ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਦਿष੍ਠਾਨਂ ਭਗਨਤੋ ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ । ਏਵਂ ਭੂਤਗਣਾਃ ਸਪ੍ਤ ਸਨ੍ਨਿਵਿष੍ਟਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੪੯.

ਜਿਸਦਾ ਆਧਾਰ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਤ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਏਤਾਵਾਨ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਤੁ ਮਯਾ ਸ਼ਕ੍ਯਃ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤੁ ਮ੍। ਏਤਾਵਦੇਵ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਂ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੇ ਤੁ ਪਾਰ੍ਥਿਵ ।। ੪੯.

ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਣਾਵਟ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਬਾਰੇ ਇੰਨਾ ਹੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤ ਪ੍ਰਕृਤਯਸ੍ਤ੍ਵੇਤਾ ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਤਾਸ੍ਵਲ੍ਪਪਰਿਮਾਣੇਨ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੁਮਿਹੋਚ੍ਯਤੇ। ਅਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਃ ਪ੍ਰਕृਤਯਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਯਾਃ ।। ੪੯.

ਇਹ ਸੱਤ ਮੁਢਲੇ ਪਦਾਰਥ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਪਦਾਰਥ ਪਾਸੇ, ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਣਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ।

ਤਾਰਕਾਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਯਾਵਦ੍ਦਿਵ੍ਯਂ ਤੁ ਮਣ੍ਜਲਮ੍। ਮਰ੍ਯਾਦਾਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਤੁ ਭੂਮੇਸ੍ਤਦਨੁਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੪੯.

ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਜਿੰਨਾ ਦਿਵਿਆ ਮੰਡਲ ਤੱਕ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਮੰਡਲ ਤੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।

ਅਧਃਪ੍ਰਮਾਣਮੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਞ੍ਚ ਵਰ੍ਣ੍ਯਮਾਨਂ ਨਿਬੋਧਤ। ਪृਥਿਵੀ ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ਮਾਪੋ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਮ੍। ਅਨਨ੍ਤਧਾਤਵੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਵ੍ਯਾਪਕਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਉਪਰ ਦੇ ਮਾਪ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ: ਪ੍ਰਥਵੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼—ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਨੰਤ ਤੱਤ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹਨ।

ਜਨਨੀ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵ ਭੂਤਧਰਾ ਧਰਾ। ਨਾਨਾਜਨਪਦਾਕੀਰ੍ਣਾ ਨਾਨਾਧਿष੍ਠਾਨਪਤ੍ਤਨਾ ॥ ੫੦.

ਪ੍ਰਥਵੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਵਸਦੇ ਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਨਾਨਾਨਦਨਦੀਸ਼ੈਲਾ ਨੈਕਜਾਤਿਸਮਾਕੁਲਾ। ਅਨਨ੍ਤਾ ਗੀਯਤੇ ਦੇਵੀ ਪृਥਿਵੀ ਬਹੁਵਿਸ੍ਤਰਾ ॥ ੫੦.

ਕਈ ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਵਿਸਾਲਤਾ ਵਾਲੀ, ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਥਵੀ ਗਾਇਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਦੀਨਦਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਥਾਸ੍ਤਥਾ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਪਰ੍ਵਤਾਕਾਸ਼ਸਂਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਅਨ੍ਤਰ੍ਭੂਮਿਗਤਾਸ਼੍ਚ ਯਾਃ ॥ ੫੦.

ਜੋ ਜੀਵ ਨਦੀਆਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਛੋਟੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰਬਤਾਂ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਨ—

ਆਪੋऽਨਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤਥਾਗ੍ਨਿਃ ਸਰ੍ਵਲੌਕਿਕਃ। ਅਨਨ੍ਤਃ ਪਠ੍ਯਤੇ ਚੈਵ ਵ੍ਯਾਪਕਃ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਭਵਃ ॥ ੫੦.

ਪਾਣੀ ਅੰਤਹੀਨ ਸਮਝੋ, ਤੇ ਅੱਗ ਵੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ।

ਤਥਾਕਾਸ਼ਮਨਾਲਮ੍ਬਂ ਰਮ੍ਯਂ ਨਾਨਾਸ਼੍ਰਯਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਅਨਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਕਾਸ਼ਸਮ੍ਭਵਃ ॥ ੫੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ, ਸੁਹਣਾ ਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਨੰਤ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਆਪਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਮੁਦਕੇ ਪृਥਿਵੀ ਚੋਪਰਿ ਸ੍ਥਿਤਾ। ਆਕਾਸ਼ਞ੍ਚਾਪਰਮਧਃ ਪੁਨਰ੍ਭੂਮਿਃ ਪੁਨਰ੍ਜ੍ਜਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਉਪਰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਉਪਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਹੇਠਾਂ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਫਿਰ ਪਾਣੀ।