ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਯੋਗੁਡਨਿਭੋ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸਮਨ੍ਤਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਕृਤਿਃ। ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਧਨਵਾਤੇਨ ਧਾਰ੍ਯਮਾਣਃ ਸ ਤਿष੍ਠਤਿ। ਘਨਵਾਤਸ੍ਤਥਾਕਾਸ਼ਨ੍ਧਾਰਯਾਣਸ੍ਤੁ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੪੯.

ਅੱਗ ਲੋਹੇ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਾਂਗ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘਣੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ, ਘਣੀ ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਭੂਤਾਦਿਸ਼੍ਚ ਤਥਾਕਾਸ਼ਂ ਭੂਤਾਦ੍ਯਞ੍ਚਾਪ੍ਯਸੌ ਮਹਾਨ੍ । ਮਹਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤੋ ਹ੍ਯਨਨ੍ਤੇਨ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੇਨ ਤੁ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਤੇ ਆਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਿਆਕਤ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨਨ੍ਤਮਪਰਿਵ੍ਯਕ੍ਤਨ੍ਦਸ਼ਧਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮ ਏਵ ਚ। ਅਨਨ੍ਤਮਕृਤਾਤ੍ਮਾਨਮਨਾਦਿਨਿਧਨਞ੍ਚ ਤਤ੍ ।। ੪੯.

ਉਹ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਅਵਿਆਕਤ ਹੈ, ਦਸ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੈ। ਉਹ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਬਣੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਜਨਮੀ ਹੈ, ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ।

ਅਤੀਤ੍ਯ ਪਰ ਤੋ ਘੋਰਮਨਾਲਮ੍ਬਮਨਾਮਯਮ੍। ਨੈਕਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰਂ ਵਿਪ੍ਰਕृष੍ਟਂ ਤਮੋਵृਤਮ੍ ।। ੪੯.

ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ, ਡਰਾਉਣੀ, ਬਿਨਾ ਆਧਾਰ ਦੇ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨਾਂ ਦੂਰ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ।

ਤਮ ਏਵ ਨਿਰਾਲੋਕਮਮਰ੍ਯਾਦਮਦੇਸ਼ਿਕਮ੍। ਦੇਵਾਨਾਮਪ੍ਯਵਿਦਿਂਤਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਮ੍ ।। ੪੯.

ਉਹ ਹਨੇਰਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਤੇ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ।

ਤਮਸੋऽਨ੍ਤੇ ਚ ਵਿਖ੍ਯਾਤਮਾਕਾਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਚ ਭਾਸ੍ਵਰਮ੍। ਮਰ੍ਯਾਦਾਯਾਮਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿਵਸ੍ਯਾਯਤਨਂ ਮਹਤ੍ ।। ੪੯.

ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਨਾਮਗਮ੍ਯਨ੍ਤੁ ਸ੍ਥਾਨਂ ਦਿਵ੍ਯਮਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ। ਮਹਤੋ ਦੇਵਦੇਵਸ੍ਯ ਮਰ੍ਯਾਦਾਯਾਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।। ੪੯.

ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਥਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਵੱਡੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਾਵਤਪ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਲੋਕਾਃ ਪ੍ਰਥਿਤਾ ਬੁਧੈਃ। ਤੇ ਲੋਕਾ ਇਤ੍ਯਭਿਹਿਤਾ ਜਗਤਸ਼੍ਚ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ।। ੪੯.

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਜੋ ਲੋਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਰਸਾਤਲਤਲਾਤ੍ ਸਪ੍ਤ ਸਪ੍ਤੈਵੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਤਲਾਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ। ਸਪ੍ਤਸ੍ਕਨ੍ਧਾਸ੍ਤਥਾ ਵਾਯੋਃ ਸਬ੍ਰਹ੍ਮਸਦਨਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੪੯.

ਰਸਾਤਲ ਤੇ ਤਲਾਤਲ ਤੋਂ ਸੱਤ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੱਤ ਉਪਰਲੇ ਲੋਕ। ਹਵਾ ਦੇ ਸੱਤ ਖੇਤਰ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ।

ਆਪਾਤਾਲਾਦ੍ਦਿਵਂ ਯਾਵਦਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾ ਗਤਿਃ। ਪ੍ਰਮਾਣਮੇਤਜ੍ਜਗਤ ਏष ਸਂਸਾਰਸਾਗਰਃ ।। ੪੯.

ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਤਕ, ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ।

ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯੇਵਂ ਨੈਕਜਾਤਿਸਮੁਦ੍ਭਵਾਃ। ਵਿਚਿਤ੍ਰਾ ਜਗਤਃ ਸਾ ਵੈ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰਨਵਸ੍ਥਿਤਾ ।। ੪੯.

ਬਿਨਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ, ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਲਣ ਅਸਥਿਰ ਹੈ।

ਯਥੈਤਦ੍ ਭੌਤਿਕਂ ਨਾਮ ਨਿਸਰ੍ਗਬਹੁਵਿਸ੍ਤਰਮ੍। ਅਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ਮਹਾਭਾਗੈਃ ਸਿਦ੍ਧੈਰਪਿ ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਸਿਧ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਪृਥਿਵ੍ਯਾਞ੍ਚਾਗ੍ਨਿਵਾਯੂਨਾਂ ਮਹਤਸ੍ਤਮਸਸ੍ਤਥਾ। ਈਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਤੁ ਦੇਵਸ੍ਯ ਅਨਨ੍ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੪੯.

ਪ੍ਰਥਵੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਵੱਡਾ ਹਨੇਰਾ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਨੰਤ ਦੇਵਤਾ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ।

ਕ੍ਸ਼ਯੋ ਵਾ ਪਰਿਮਾਣਂ ਵਾ ਅਨ੍ਤੋ ਵਾਪਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਅਨਨ੍ਤ ਏष ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪਠ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਯ ਚੋਕ੍ਤਂ ਮਯਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਮਾਨੁਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨੇ ।। ੪੯.

ਇਸ ਦਾ ਨਾ ਨਾਸ ਹੈ, ਨਾ ਮਾਪ, ਨਾ ਅੰਤ। ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੇ ਹਨ।

ਯ ਏष ਸ਼ਿਵਨਾਮ੍ਨਾ ਹਿ ਤਦ੍ਵਃ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍। ਸ ਏष ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਗਤਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪੂਜ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਇਹ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭੂਮੌ ਰਸਾਤਲੇ ਚੈਵ ਆਕਾਸ਼ੇ ਪਵਨੇऽਨਲੇ। ਅਰ੍ਣਵੇषੁ ਚ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਦਿਵਿ ਚੈਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ।। ੪੯.

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਸਭ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਤਥਾ ਤਪਸਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯ ਏष ਏਵ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤਿਃ। ਅਨੇਕਧਾ ਵਿਭਕ੍ਤਾਙ੍ਗੋ ਮਹਾਯੋਗੀ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ। ਸਰ੍ਵਲੋਕੇषੁ ਲੋਕੇਸ਼ ਇਜ੍ਯਤੇ ਬਹੁਧਾ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੪੯.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣੋ ਕਿ ਇਹ ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਡਾ ਯੋਗੀ, ਮਹਾਂ-ਪ੍ਰਭੂ। ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭੂ।

ਏਵਂ ਪਰਸ੍ਪਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਧਾਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਾਨ੍। ਆਧਾਰਾਧੇਯਭਾਵੇਨ ਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੇ ਵਿਕਾਰਿਣਃ ।। ੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਬਦਲਾਅ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਯੋ ਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੇ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਪਰਸ੍ਪਰਾਧਿਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੪੯.

ਪ੍ਰਥਵੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਬਦਲਾਅ ਹਨ, ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੇ ਸੀਮਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿष੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਤੇऽਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਮੁਪਾਗਤਾਃ। ਪ੍ਰਾਗਾਸਨ੍ ਹ੍ਯਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਵੇਸ਼ਨਾਤ੍। ਪृਥਿਵ੍ਯਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਾਯ੍ਵਨ੍ਤਾਃ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤੁ ਤੇ ।। ੪੯.

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਚ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਉ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਚਣ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਪ੍ਰਥਵੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਾਯੂ ਤੱਕ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੱਤ ਹੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਗੁਣਾਪਚਯਸਾਰੇਣ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ। ਸ਼ੇषਾਣਾਂ ਤੁ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦਃ ਸੌਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਨ੍ਨੇਹ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਘਟਣ ਦੀ ਸਾਰ ਨਾਲ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਬਾਕੀ ਤੱਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਇਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮਤਾ ਕਰਕੇ ਸਮਝੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।

ਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਪਰਤਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਹ੍ਯਾਲੋਕਃ ਪਰਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਭੂਤਾਨ੍ਯਾਲੋਕ ਆਕਾਸ਼ੇ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੪੯.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਏ ਹੋਏ ਹਨ।

ਪਾਤ੍ਰੇ ਮਹਤਿ ਪਾਤ੍ਰਾਣਿ ਯਥੈਵਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਨਿ ਤੁ। ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੋਨ੍ਯਹੀਨਾਨਿ ਪਰਸ੍ਪਰਸਮਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍। ਤਥਾ ਹ੍ਯਾਲੋਕ ਆਕਾਸ਼ੇ ਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾ ਮਤਾਃ ।। ੪੯.

ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਬਰਤਨ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਬਰਤਨ ਰੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਚੇ ਹੋਏ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸ੍ਯਾਧਿਕਾਨਿ ਤੁ । ਯਾਵਦੇਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਤਾਵਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਇਹ ਚਾਰੇ ਤੱਤ ਇਕ ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਤੱਤ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਨ੍ਤੂਨਾਮਿਹ ਸਂਸ੍ਕਾਰੋ ਭੂਤੇष੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਗਤੋ ਮਤਾਃ। ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਚ ਭੂਤਾਨਿ ਕਾਰ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਇਥੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬਦਲਾਅਤਾ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਰਚੀ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੱਤ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਿਮਿਤਾ ਭੇਦਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਕਾਰ੍ਯਾਤ੍ਮਕਾਸ੍ਤੁ ਤੇ। ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਕਾਸ੍ਤਥੈਵ ਸ੍ਯੁਰ੍ਭੇਦਾ ਯੇ ਮਹਦਾਦਯਃ ।। ੪੯.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੀਮਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਵੋ ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵਿਭਾਗਸ਼ਃ। ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਯਾ ਯਾਥਾਤਥ੍ਯੇਨ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਤ-ਦਵੀਪ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।

ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਨ੍ਮਣ੍ਜਲਾਚ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਤੇਨ ਚੈਵ ਹਿ । ਵੈਸ਼੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਪਰਿਮਾਣੈਕਦੇਸ਼ਿਕਮ੍ ।। ੪੯.

ਫੈਲਾਅ, ਮਾਪ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ, ਮੁਢਲੀ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਾਪ, ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਦਿष੍ਠਾਨਂ ਭਗਨਤੋ ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ । ਏਵਂ ਭੂਤਗਣਾਃ ਸਪ੍ਤ ਸਨ੍ਨਿਵਿष੍ਟਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੪੯.

ਜਿਸਦਾ ਆਧਾਰ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਤ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ।