ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਲੋਕਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਰ੍ਵਾਕ੍ਤੁ ਨਿਰਾਲੋਕਸ੍ਤਤਃ ਪਰਮ੍। ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦਸ਼ ਤਸ੍ਯੋਚ੍ਛ੍ਰਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੪੯.

ਉਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਹਿੱਸਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨੇਰਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਾਵਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਕਾਮਗਸ਼੍ਚ ਸਃ। ਆਲੋਕੇ ਲੋਕਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤੁ ਨਿਰਾਲੋਕੇ ਸਲੋਕਤਾ। ਲੋਕਾਰ੍ਥਂ ਸਮ੍ਮਤੋ ਲੋਕੋ ਨਿਰਾਲੋਕਸ੍ਤੁ ਬਾਹ੍ਯਤਃ ।। ੪੯.

ਉਸ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਚਮਕਦਾਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਹੈ, ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਨਹੀਂ; ਲੋਕ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਬਾਹਰਲਾ ਹੈ।

ਲੋਕਵਿਸ੍ਤਾਰਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤੁ ਆਲੋਕਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਬਹਿਃ। ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਃ ਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਚ ਉਦਕੇਨਾਵृਤਸ਼੍ਚ ਸਃ। ਨਿਰਾਲੋਕਾਤ੍ਪਰਸ਼੍ਚਾਪਿ ਅਣ੍ਡਮਾਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੪੯.

ਚਮਕਦਾਰ ਖੇਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਇੱਕ ਅੰਡਾ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

ਅਣ੍ਡਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ਲੋਕਾਃ ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਾ ਚ ਮੇਦਿਨੀ। ਭੂਰ੍ਲੋਕੋऽਥ ਭੁਵਰ੍ਲੋਕਃ ਸ੍ਵਰ੍ਲੋਕੋऽਥ ਮਹਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੯.

ਅੰਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਲੋਕ ਹਨ, ਤੇ ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਹੈ; ਭੂਲੋਕ, ਫਿਰ ਭੁਵਰਲੋਕ, ਫਿਰ ਸਵਰਗਲੋਕ, ਤੇ ਮਹਰਲੋਕ ਵੀ।

ਜਨਸ੍ਤਪਸ੍ਤਥਾ ਸਤ੍ਯ ਏਤਾਵਾਨ੍ ਲੋਕਸਙ੍‌ਗ੍ਰਹਃ। ਏਕਾਵਾਨੇਵ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਲੋਕਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚੈਵ ਤਤ੍ਪਰਃ ।। ੪੯.

ਜਨਲੋਕ, ਤਪੋਲੋਕ ਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ; ਇਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਹੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ।

ਕੁਮ੍ਬਸ੍ਥਾਯੀ ਭਵੇਦ੍ਯਾਦृਕ੍ ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਯਾਨ੍ਦਿਸ਼ਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ। ਆਦਿਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਵਪੁਰਣ੍ਡਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਿਧਮ੍ ।। ੪੯.

ਕੁੰਬ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚੰਦ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਅੰਡੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਣ੍ਡਾਨਾਮੀਦृਸ਼ਾਨਾਨ੍ਤੁ ਕੋਟ੍ਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚ ਕਾਰਣਸ੍ਯਾਵ੍ਯਯਾਤ੍ਮਨਃ। ਕਾਰਣੈਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੈਸ੍ਤਤ੍ਰ ਹ੍ਯਾਵृਤਂ ਪ੍ਰਤਿਸਪ੍ਤਭਿਃ ।। ੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ; ਪਾਸੇ, ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਅਟੱਲ ਕਾਰਨ ਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਹਰ ਇੱਕ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਦਸ਼ਾਧਿਕ੍ਯੇਨ ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਪਰਸ੍ਪਰਾਵृਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਸ਼੍ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਾਤ੍ ।। ੪੯.

ਦਸ ਵਧੇਰੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ।

ਅਣ੍ਡਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਵਿष੍ਟੋ ਘਨੋਦਧਿਃ। ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਯੇਨ ਤੋਯੇਨ ਧਾਰ੍ਯਮਾਣਃ ਸ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੪੯.

ਇਸ ਅੰਡੇ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਘਣਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ; ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

ਬਾਹ੍ਯਤੋ ਘਨਤੋਯਸ੍ਯ ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਾਨੁਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਧਾਰ੍ਯਮਾਣਂ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਤਿष੍ਠਤੇ ਘਨਤੇਜਸਾ ।। ੪੯.

ਘਣੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ, ਉਸ ਦੀ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਉਪਰ ਵੱਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਘਣੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅਯੋਗੁਡਨਿਭੋ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸਮਨ੍ਤਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਕृਤਿਃ। ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਧਨਵਾਤੇਨ ਧਾਰ੍ਯਮਾਣਃ ਸ ਤਿष੍ਠਤਿ। ਘਨਵਾਤਸ੍ਤਥਾਕਾਸ਼ਨ੍ਧਾਰਯਾਣਸ੍ਤੁ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੪੯.

ਅੱਗ ਲੋਹੇ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਾਂਗ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘਣੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ, ਘਣੀ ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਭੂਤਾਦਿਸ਼੍ਚ ਤਥਾਕਾਸ਼ਂ ਭੂਤਾਦ੍ਯਞ੍ਚਾਪ੍ਯਸੌ ਮਹਾਨ੍ । ਮਹਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤੋ ਹ੍ਯਨਨ੍ਤੇਨ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੇਨ ਤੁ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਤੇ ਆਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਿਆਕਤ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨਨ੍ਤਮਪਰਿਵ੍ਯਕ੍ਤਨ੍ਦਸ਼ਧਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮ ਏਵ ਚ। ਅਨਨ੍ਤਮਕृਤਾਤ੍ਮਾਨਮਨਾਦਿਨਿਧਨਞ੍ਚ ਤਤ੍ ।। ੪੯.

ਉਹ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਅਵਿਆਕਤ ਹੈ, ਦਸ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੈ। ਉਹ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਬਣੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਜਨਮੀ ਹੈ, ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ।

ਅਤੀਤ੍ਯ ਪਰ ਤੋ ਘੋਰਮਨਾਲਮ੍ਬਮਨਾਮਯਮ੍। ਨੈਕਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰਂ ਵਿਪ੍ਰਕृष੍ਟਂ ਤਮੋਵृਤਮ੍ ।। ੪੯.

ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ, ਡਰਾਉਣੀ, ਬਿਨਾ ਆਧਾਰ ਦੇ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨਾਂ ਦੂਰ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ।

ਤਮ ਏਵ ਨਿਰਾਲੋਕਮਮਰ੍ਯਾਦਮਦੇਸ਼ਿਕਮ੍। ਦੇਵਾਨਾਮਪ੍ਯਵਿਦਿਂਤਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਮ੍ ।। ੪੯.

ਉਹ ਹਨੇਰਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਤੇ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ।

ਤਮਸੋऽਨ੍ਤੇ ਚ ਵਿਖ੍ਯਾਤਮਾਕਾਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਚ ਭਾਸ੍ਵਰਮ੍। ਮਰ੍ਯਾਦਾਯਾਮਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿਵਸ੍ਯਾਯਤਨਂ ਮਹਤ੍ ।। ੪੯.

ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਨਾਮਗਮ੍ਯਨ੍ਤੁ ਸ੍ਥਾਨਂ ਦਿਵ੍ਯਮਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ। ਮਹਤੋ ਦੇਵਦੇਵਸ੍ਯ ਮਰ੍ਯਾਦਾਯਾਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।। ੪੯.

ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਥਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਵੱਡੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਾਵਤਪ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਲੋਕਾਃ ਪ੍ਰਥਿਤਾ ਬੁਧੈਃ। ਤੇ ਲੋਕਾ ਇਤ੍ਯਭਿਹਿਤਾ ਜਗਤਸ਼੍ਚ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ।। ੪੯.

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਜੋ ਲੋਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਰਸਾਤਲਤਲਾਤ੍ ਸਪ੍ਤ ਸਪ੍ਤੈਵੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਤਲਾਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ। ਸਪ੍ਤਸ੍ਕਨ੍ਧਾਸ੍ਤਥਾ ਵਾਯੋਃ ਸਬ੍ਰਹ੍ਮਸਦਨਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੪੯.

ਰਸਾਤਲ ਤੇ ਤਲਾਤਲ ਤੋਂ ਸੱਤ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੱਤ ਉਪਰਲੇ ਲੋਕ। ਹਵਾ ਦੇ ਸੱਤ ਖੇਤਰ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ।

ਆਪਾਤਾਲਾਦ੍ਦਿਵਂ ਯਾਵਦਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾ ਗਤਿਃ। ਪ੍ਰਮਾਣਮੇਤਜ੍ਜਗਤ ਏष ਸਂਸਾਰਸਾਗਰਃ ।। ੪੯.

ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਤਕ, ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ।

ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯੇਵਂ ਨੈਕਜਾਤਿਸਮੁਦ੍ਭਵਾਃ। ਵਿਚਿਤ੍ਰਾ ਜਗਤਃ ਸਾ ਵੈ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰਨਵਸ੍ਥਿਤਾ ।। ੪੯.

ਬਿਨਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ, ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਲਣ ਅਸਥਿਰ ਹੈ।

ਯਥੈਤਦ੍ ਭੌਤਿਕਂ ਨਾਮ ਨਿਸਰ੍ਗਬਹੁਵਿਸ੍ਤਰਮ੍। ਅਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ਮਹਾਭਾਗੈਃ ਸਿਦ੍ਧੈਰਪਿ ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਸਿਧ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਪृਥਿਵ੍ਯਾਞ੍ਚਾਗ੍ਨਿਵਾਯੂਨਾਂ ਮਹਤਸ੍ਤਮਸਸ੍ਤਥਾ। ਈਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਤੁ ਦੇਵਸ੍ਯ ਅਨਨ੍ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੪੯.

ਪ੍ਰਥਵੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਵੱਡਾ ਹਨੇਰਾ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਨੰਤ ਦੇਵਤਾ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ।

ਕ੍ਸ਼ਯੋ ਵਾ ਪਰਿਮਾਣਂ ਵਾ ਅਨ੍ਤੋ ਵਾਪਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਅਨਨ੍ਤ ਏष ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪਠ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਯ ਚੋਕ੍ਤਂ ਮਯਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਮਾਨੁਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨੇ ।। ੪੯.

ਇਸ ਦਾ ਨਾ ਨਾਸ ਹੈ, ਨਾ ਮਾਪ, ਨਾ ਅੰਤ। ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੇ ਹਨ।

ਯ ਏष ਸ਼ਿਵਨਾਮ੍ਨਾ ਹਿ ਤਦ੍ਵਃ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍। ਸ ਏष ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਗਤਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪੂਜ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਇਹ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭੂਮੌ ਰਸਾਤਲੇ ਚੈਵ ਆਕਾਸ਼ੇ ਪਵਨੇऽਨਲੇ। ਅਰ੍ਣਵੇषੁ ਚ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਦਿਵਿ ਚੈਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ।। ੪੯.

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਸਭ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਤਥਾ ਤਪਸਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯ ਏष ਏਵ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤਿਃ। ਅਨੇਕਧਾ ਵਿਭਕ੍ਤਾਙ੍ਗੋ ਮਹਾਯੋਗੀ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ। ਸਰ੍ਵਲੋਕੇषੁ ਲੋਕੇਸ਼ ਇਜ੍ਯਤੇ ਬਹੁਧਾ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੪੯.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣੋ ਕਿ ਇਹ ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਡਾ ਯੋਗੀ, ਮਹਾਂ-ਪ੍ਰਭੂ। ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭੂ।

ਏਵਂ ਪਰਸ੍ਪਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਧਾਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਾਨ੍। ਆਧਾਰਾਧੇਯਭਾਵੇਨ ਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੇ ਵਿਕਾਰਿਣਃ ।। ੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਬਦਲਾਅ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਦਯੋ ਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੇ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਪਰਸ੍ਪਰਾਧਿਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੪੯.

ਪ੍ਰਥਵੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਬਦਲਾਅ ਹਨ, ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੇ ਸੀਮਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।