ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਃ ਪੁष੍ਕਰਦ੍ਵੀਪੇ ਤਤ੍ਰ ਤੈਃ ਸ ਨਮਸ੍ਕृਤਃ। ਮਹਾਦੇਵਃ ਪੁष੍ਕਰੇ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨੇਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੪੯.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਨਿਆਗਰੋਧ ਰੁੱਖ ਉਥੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਵਸਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਾਧ੍ਯੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਉਪਾਸਤੇ ਤਤ੍ਰ ਦੇਵਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ। ਸ ਤਤ੍ਰ ਪੂਜ੍ਯਤੇ ਚੈਵ ਦੇਵੈਰ੍ਦੇਵੋਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਃ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸਾਧਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਉਥੇ ਤਿੰਨਤੀਹ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ।

ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਰਤ੍ਨਾਨਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ। ਦ੍ਵੀਪੇषੁ ਤੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਹਿ ਕ੍ਰਮਾਸ੍ਤ੍ਵਿਹ ।। ੪੯.

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਦਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਪੈੜ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਸੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਸਤ੍ਯੇਨ ਚ ਦਮੇਨ ਚ। ਆਰੋਗ੍ਯਾਯੁਃਪ੍ਰਮਾਣਾਦ੍ਧਿ ਦ੍ਵਿਗੁਣਞ੍ਚ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੪੯.

ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਪਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਨਾਲ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦਾ ਮਾਪ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੁष੍ਕਰਦ੍ਵੀਪੇ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਵਰ੍षਕਦ੍ਵਯਮ੍। ਗੋਪਾਯਤਿ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਯਂ ਸਜ੍ਜਨਮਣ੍ਡਿਤਾਃ ।। ੪੯.

ਇਸ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੋ ਵਾਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਉਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਈਸ਼੍ਵਰੋ ਦਣ੍ਡਮੁਦ੍ਯਮ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨੇਸ਼੍ਵਰਃ। ਸਵਿष੍ਣੁਃ ਸਸ਼ਿਵੋ ਦੇਵਃ ਸਪਿਤਾ ਸਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੪੯.

ਇਸ਼ਵਰ, ਦੰਡ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸ਼ਿਵ, ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ।

ਭੋਜਨਞ੍ਚਾਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਯਮੁਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ । षਡ੍ਰਸਂ ਸੁਮਹਾਵੀਰ੍ਯਂ ਭੁਞ੍ਜਤੇ ਚ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਦਾ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਭੋਜਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛੇ ਰਸਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਰੇਣ ਪੁष੍ਕਰਸ੍ਯਾਥ ਆਵृਤ੍ਯਾ ਯਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮਹਾਨ੍ । ਸ੍ਵਾਦੂਦਕਃ ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ਪਰਿਵੇष੍ਟਿਤਃ ।। ੪੯.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਵੱਡਾ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪਰੇਣ ਤਸ੍ਯ ਮਹਤੀ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਲੋਕ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ। ਕਾਞ੍ਚਨੀ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਭੂਮਿਃ ਸਰ੍ਵਾ ਚੈਕਸ਼ਿਲੋਪਮਾ ।। ੪੯.

ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ; ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰੇਣ ਸ਼ੈਲਸ੍ਤੁ ਮਰ੍ਯਾਦਾਨ੍ਤੇ ਤੁ ਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਲੋਕਾਲੋਕਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਹੱਦ ਤੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਹੈ ਜੋ ਗੋਲ ਘੇਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਚਮਕਦਾਰ ਵੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਲੋਕਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਰ੍ਵਾਕ੍ਤੁ ਨਿਰਾਲੋਕਸ੍ਤਤਃ ਪਰਮ੍। ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦਸ਼ ਤਸ੍ਯੋਚ੍ਛ੍ਰਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੪੯.

ਉਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਹਿੱਸਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨੇਰਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਾਵਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਕਾਮਗਸ਼੍ਚ ਸਃ। ਆਲੋਕੇ ਲੋਕਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤੁ ਨਿਰਾਲੋਕੇ ਸਲੋਕਤਾ। ਲੋਕਾਰ੍ਥਂ ਸਮ੍ਮਤੋ ਲੋਕੋ ਨਿਰਾਲੋਕਸ੍ਤੁ ਬਾਹ੍ਯਤਃ ।। ੪੯.

ਉਸ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਚਮਕਦਾਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਹੈ, ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਨਹੀਂ; ਲੋਕ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਬਾਹਰਲਾ ਹੈ।

ਲੋਕਵਿਸ੍ਤਾਰਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤੁ ਆਲੋਕਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਬਹਿਃ। ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਃ ਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਚ ਉਦਕੇਨਾਵृਤਸ਼੍ਚ ਸਃ। ਨਿਰਾਲੋਕਾਤ੍ਪਰਸ਼੍ਚਾਪਿ ਅਣ੍ਡਮਾਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੪੯.

ਚਮਕਦਾਰ ਖੇਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਇੱਕ ਅੰਡਾ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

ਅਣ੍ਡਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ਲੋਕਾਃ ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਾ ਚ ਮੇਦਿਨੀ। ਭੂਰ੍ਲੋਕੋऽਥ ਭੁਵਰ੍ਲੋਕਃ ਸ੍ਵਰ੍ਲੋਕੋऽਥ ਮਹਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੯.

ਅੰਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਲੋਕ ਹਨ, ਤੇ ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਹੈ; ਭੂਲੋਕ, ਫਿਰ ਭੁਵਰਲੋਕ, ਫਿਰ ਸਵਰਗਲੋਕ, ਤੇ ਮਹਰਲੋਕ ਵੀ।

ਜਨਸ੍ਤਪਸ੍ਤਥਾ ਸਤ੍ਯ ਏਤਾਵਾਨ੍ ਲੋਕਸਙ੍‌ਗ੍ਰਹਃ। ਏਕਾਵਾਨੇਵ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਲੋਕਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚੈਵ ਤਤ੍ਪਰਃ ।। ੪੯.

ਜਨਲੋਕ, ਤਪੋਲੋਕ ਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ; ਇਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਹੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ।

ਕੁਮ੍ਬਸ੍ਥਾਯੀ ਭਵੇਦ੍ਯਾਦृਕ੍ ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਯਾਨ੍ਦਿਸ਼ਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ। ਆਦਿਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਵਪੁਰਣ੍ਡਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਿਧਮ੍ ।। ੪੯.

ਕੁੰਬ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚੰਦ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਅੰਡੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਣ੍ਡਾਨਾਮੀਦृਸ਼ਾਨਾਨ੍ਤੁ ਕੋਟ੍ਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚ ਕਾਰਣਸ੍ਯਾਵ੍ਯਯਾਤ੍ਮਨਃ। ਕਾਰਣੈਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੈਸ੍ਤਤ੍ਰ ਹ੍ਯਾਵृਤਂ ਪ੍ਰਤਿਸਪ੍ਤਭਿਃ ।। ੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ; ਪਾਸੇ, ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਅਟੱਲ ਕਾਰਨ ਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਹਰ ਇੱਕ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਦਸ਼ਾਧਿਕ੍ਯੇਨ ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਪਰਸ੍ਪਰਾਵृਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਸ਼੍ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਾਤ੍ ।। ੪੯.

ਦਸ ਵਧੇਰੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ।

ਅਣ੍ਡਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਵਿष੍ਟੋ ਘਨੋਦਧਿਃ। ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਯੇਨ ਤੋਯੇਨ ਧਾਰ੍ਯਮਾਣਃ ਸ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੪੯.

ਇਸ ਅੰਡੇ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਘਣਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ; ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

ਬਾਹ੍ਯਤੋ ਘਨਤੋਯਸ੍ਯ ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਾਨੁਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਧਾਰ੍ਯਮਾਣਂ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਤਿष੍ਠਤੇ ਘਨਤੇਜਸਾ ।। ੪੯.

ਘਣੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ, ਉਸ ਦੀ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਉਪਰ ਵੱਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਘਣੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅਯੋਗੁਡਨਿਭੋ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸਮਨ੍ਤਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਕृਤਿਃ। ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਧਨਵਾਤੇਨ ਧਾਰ੍ਯਮਾਣਃ ਸ ਤਿष੍ਠਤਿ। ਘਨਵਾਤਸ੍ਤਥਾਕਾਸ਼ਨ੍ਧਾਰਯਾਣਸ੍ਤੁ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੪੯.

ਅੱਗ ਲੋਹੇ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਾਂਗ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘਣੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ, ਘਣੀ ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਭੂਤਾਦਿਸ਼੍ਚ ਤਥਾਕਾਸ਼ਂ ਭੂਤਾਦ੍ਯਞ੍ਚਾਪ੍ਯਸੌ ਮਹਾਨ੍ । ਮਹਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤੋ ਹ੍ਯਨਨ੍ਤੇਨ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੇਨ ਤੁ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਤੇ ਆਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਿਆਕਤ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਨਨ੍ਤਮਪਰਿਵ੍ਯਕ੍ਤਨ੍ਦਸ਼ਧਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮ ਏਵ ਚ। ਅਨਨ੍ਤਮਕृਤਾਤ੍ਮਾਨਮਨਾਦਿਨਿਧਨਞ੍ਚ ਤਤ੍ ।। ੪੯.

ਉਹ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਅਵਿਆਕਤ ਹੈ, ਦਸ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੈ। ਉਹ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਬਣੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਜਨਮੀ ਹੈ, ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ।

ਅਤੀਤ੍ਯ ਪਰ ਤੋ ਘੋਰਮਨਾਲਮ੍ਬਮਨਾਮਯਮ੍। ਨੈਕਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰਂ ਵਿਪ੍ਰਕृष੍ਟਂ ਤਮੋਵृਤਮ੍ ।। ੪੯.

ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ, ਡਰਾਉਣੀ, ਬਿਨਾ ਆਧਾਰ ਦੇ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨਾਂ ਦੂਰ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ।

ਤਮ ਏਵ ਨਿਰਾਲੋਕਮਮਰ੍ਯਾਦਮਦੇਸ਼ਿਕਮ੍। ਦੇਵਾਨਾਮਪ੍ਯਵਿਦਿਂਤਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਮ੍ ।। ੪੯.

ਉਹ ਹਨੇਰਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਤੇ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ।

ਤਮਸੋऽਨ੍ਤੇ ਚ ਵਿਖ੍ਯਾਤਮਾਕਾਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਚ ਭਾਸ੍ਵਰਮ੍। ਮਰ੍ਯਾਦਾਯਾਮਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿਵਸ੍ਯਾਯਤਨਂ ਮਹਤ੍ ।। ੪੯.

ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਨਾਮਗਮ੍ਯਨ੍ਤੁ ਸ੍ਥਾਨਂ ਦਿਵ੍ਯਮਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ। ਮਹਤੋ ਦੇਵਦੇਵਸ੍ਯ ਮਰ੍ਯਾਦਾਯਾਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।। ੪੯.

ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਥਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਵੱਡੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਾਵਤਪ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਲੋਕਾਃ ਪ੍ਰਥਿਤਾ ਬੁਧੈਃ। ਤੇ ਲੋਕਾ ਇਤ੍ਯਭਿਹਿਤਾ ਜਗਤਸ਼੍ਚ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ।। ੪੯.

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਜੋ ਲੋਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਰਸਾਤਲਤਲਾਤ੍ ਸਪ੍ਤ ਸਪ੍ਤੈਵੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਤਲਾਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ। ਸਪ੍ਤਸ੍ਕਨ੍ਧਾਸ੍ਤਥਾ ਵਾਯੋਃ ਸਬ੍ਰਹ੍ਮਸਦਨਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੪੯.

ਰਸਾਤਲ ਤੇ ਤਲਾਤਲ ਤੋਂ ਸੱਤ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੱਤ ਉਪਰਲੇ ਲੋਕ। ਹਵਾ ਦੇ ਸੱਤ ਖੇਤਰ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ।