ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ऋष ਇਤ੍ਯੇਵ ऋषਯਃ ਵृषਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨੇ। ਇਤਿ ਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨਾਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਂ ਵਰ੍षਤ੍ਵਂ ਤੇਨ ਤੇषੁ ਤਤ੍ ।। ੪੯.

'ਰਿਸ਼ਾ' ਦਾ ਅਰਥ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ; 'ਵ੍ਰਿਸ਼ਾ' ਦਾ ਮਤਲਬ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 'ਵਰਸ਼' ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਵृਦ੍ਧੌ ਸਮੁਦ੍ਰਃ ਪੂਰ੍ਯਤੇ ਤਦਾ। ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਯਮਾਣੇ ਬਹੁਲੇ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇऽਸ੍ਤਮਿਤੇ ਖਗੇ ।। ੪੯.

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਘਟਦਾ ਤੇ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਪੂਰ੍ਯਮਾਣੇ ਉਦਧਿਃ ਸ੍ਵਤ ਏਵਾਭਿਪੂਰ੍ਯਤੇ। ਤਤੋऽਪਕ੍ਸ਼ੀਯਮਾਣੇऽਪਿ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨੈਵਾਪਕृष੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਜਦੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਖਾਸ੍ਥਮਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਜਲਮੁਦ੍ਰਿਚ੍ਯਤੇ ਯਥਾ। ਤਥਾ ਮਹੋਦਧਿਗਤਂ ਤੋਯਮੁਦ੍ਰਿਚ੍ਯਤੇ ਤਤਃ ।। ੪੯.

ਜਿਵੇਂ ਪਤਿਲੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਯੂਨਾਹ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਹ੍ਰਸਨ੍ਤਿ ਚ। ਉਦਯਾਸ੍ਤਮਿਤੈਸ਼੍ਚੇਨ੍ਦੋਃ ਪਕ੍ਸ਼ਯੋਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਯੋਃ। ਕ੍ਸ਼ਯਵृਦ੍ਧਿਰੇਵਮੁਦਧੇਃ ਸੋਮਵृਦ੍ਧਿਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਪੁਨਃ ।। ੪੯.

ਪਾਣੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਉਗਣ ਤੇ ਅਸਤ ਹੋਣ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਵਾਧੂ-ਕਮੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਵਧਣ-ਘਟਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰਾਣਿ ਪਞ੍ਚੈਵ ਅਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਸ਼ਤਾਨਿ ਤੁ। ਅਪਾਂ ਵृਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਸ਼ਯੋ ਦृष੍ਟਃ ਸਮੁਦ੍ਰਾਣਾਨ੍ਤੁ ਪਰ੍ਵਸੁ ।। ੪੯.

ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਸੰਧੀ-ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਾਧੂ-ਕਮੀ ਦਸ ਪੰਜ, ਯਾਨੀ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਦਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਰਾਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਾ ਦ੍ਵੀਪਾਃ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚੋਦਕਾਵृਤਾਃ। ਉਦਕਸ੍ਯਾਧਾਨਂ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਤਸ੍ਮਾਦੁਦਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਟਾਪੂਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਟਾਪੂ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਸਮੁੰਦਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਪਰ੍ਵਾਣਸ੍ਤੁ ਗਿਰਯਃ ਪਰ੍ਵਭਿਃ ਪਰ੍ਵਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪੇ ਤੁ ਗੋਮੇਦਃ ਪਰ੍ਵਤਸ੍ਤੇਨ ਚੋਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਜੋ ਪਹਾੜ ਸੰਧੀ-ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ 'ਪਹਾੜ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਸੰਧੀ-ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹਨ। ਪਲਕਸ਼ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਗੋਮੇਦ ਪਹਾੜ ਇਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਿਃ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਦ੍ਵੀਪੇ ਪੂਜ੍ਯਤੇ ਚ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮਾਃ। ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪੇ ਕੁਸ਼ਸ੍ਤਮ੍ਬਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਮਹਾ-ਵਿਰਖ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ ਦੀ ਡੰਡੀ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਦ੍ਵੀਪੇ ਗਿਰਿਃ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚੋ ਮਧ੍ਯੇ ਜਨਪਦਸ੍ਯ ਹ। ਸ਼ਕਦ੍ਵੀਪੇ ਦ੍ਰੁਮਃ ਸ਼ਾਕਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਕ੍ਰੌਂਚ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪਹਾੜ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸ਼ਾਕ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਃ ਪੁष੍ਕਰਦ੍ਵੀਪੇ ਤਤ੍ਰ ਤੈਃ ਸ ਨਮਸ੍ਕृਤਃ। ਮਹਾਦੇਵਃ ਪੁष੍ਕਰੇ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨੇਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੪੯.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਨਿਆਗਰੋਧ ਰੁੱਖ ਉਥੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਵਸਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਾਧ੍ਯੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਉਪਾਸਤੇ ਤਤ੍ਰ ਦੇਵਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ। ਸ ਤਤ੍ਰ ਪੂਜ੍ਯਤੇ ਚੈਵ ਦੇਵੈਰ੍ਦੇਵੋਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਃ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸਾਧਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਉਥੇ ਤਿੰਨਤੀਹ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ।

ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਰਤ੍ਨਾਨਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ। ਦ੍ਵੀਪੇषੁ ਤੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਹਿ ਕ੍ਰਮਾਸ੍ਤ੍ਵਿਹ ।। ੪੯.

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਦਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਪੈੜ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਸੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਸਤ੍ਯੇਨ ਚ ਦਮੇਨ ਚ। ਆਰੋਗ੍ਯਾਯੁਃਪ੍ਰਮਾਣਾਦ੍ਧਿ ਦ੍ਵਿਗੁਣਞ੍ਚ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੪੯.

ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਪਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਨਾਲ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦਾ ਮਾਪ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੁष੍ਕਰਦ੍ਵੀਪੇ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਵਰ੍षਕਦ੍ਵਯਮ੍। ਗੋਪਾਯਤਿ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਯਂ ਸਜ੍ਜਨਮਣ੍ਡਿਤਾਃ ।। ੪੯.

ਇਸ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੋ ਵਾਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਉਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਈਸ਼੍ਵਰੋ ਦਣ੍ਡਮੁਦ੍ਯਮ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨੇਸ਼੍ਵਰਃ। ਸਵਿष੍ਣੁਃ ਸਸ਼ਿਵੋ ਦੇਵਃ ਸਪਿਤਾ ਸਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੪੯.

ਇਸ਼ਵਰ, ਦੰਡ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸ਼ਿਵ, ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ।

ਭੋਜਨਞ੍ਚਾਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਯਮੁਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ । षਡ੍ਰਸਂ ਸੁਮਹਾਵੀਰ੍ਯਂ ਭੁਞ੍ਜਤੇ ਚ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਦਾ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਭੋਜਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛੇ ਰਸਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਰੇਣ ਪੁष੍ਕਰਸ੍ਯਾਥ ਆਵृਤ੍ਯਾ ਯਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮਹਾਨ੍ । ਸ੍ਵਾਦੂਦਕਃ ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ਪਰਿਵੇष੍ਟਿਤਃ ।। ੪੯.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਵੱਡਾ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪਰੇਣ ਤਸ੍ਯ ਮਹਤੀ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਲੋਕ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ। ਕਾਞ੍ਚਨੀ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਭੂਮਿਃ ਸਰ੍ਵਾ ਚੈਕਸ਼ਿਲੋਪਮਾ ।। ੪੯.

ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ; ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰੇਣ ਸ਼ੈਲਸ੍ਤੁ ਮਰ੍ਯਾਦਾਨ੍ਤੇ ਤੁ ਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਲੋਕਾਲੋਕਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਹੱਦ ਤੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਹੈ ਜੋ ਗੋਲ ਘੇਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਚਮਕਦਾਰ ਵੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਲੋਕਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਰ੍ਵਾਕ੍ਤੁ ਨਿਰਾਲੋਕਸ੍ਤਤਃ ਪਰਮ੍। ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦਸ਼ ਤਸ੍ਯੋਚ੍ਛ੍ਰਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੪੯.

ਉਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਹਿੱਸਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨੇਰਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਾਵਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਕਾਮਗਸ਼੍ਚ ਸਃ। ਆਲੋਕੇ ਲੋਕਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤੁ ਨਿਰਾਲੋਕੇ ਸਲੋਕਤਾ। ਲੋਕਾਰ੍ਥਂ ਸਮ੍ਮਤੋ ਲੋਕੋ ਨਿਰਾਲੋਕਸ੍ਤੁ ਬਾਹ੍ਯਤਃ ।। ੪੯.

ਉਸ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਚਮਕਦਾਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਹੈ, ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਨਹੀਂ; ਲੋਕ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਬਾਹਰਲਾ ਹੈ।

ਲੋਕਵਿਸ੍ਤਾਰਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤੁ ਆਲੋਕਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਬਹਿਃ। ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਃ ਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਚ ਉਦਕੇਨਾਵृਤਸ਼੍ਚ ਸਃ। ਨਿਰਾਲੋਕਾਤ੍ਪਰਸ਼੍ਚਾਪਿ ਅਣ੍ਡਮਾਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੪੯.

ਚਮਕਦਾਰ ਖੇਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਇੱਕ ਅੰਡਾ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

ਅਣ੍ਡਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ਲੋਕਾਃ ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਾ ਚ ਮੇਦਿਨੀ। ਭੂਰ੍ਲੋਕੋऽਥ ਭੁਵਰ੍ਲੋਕਃ ਸ੍ਵਰ੍ਲੋਕੋऽਥ ਮਹਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੯.

ਅੰਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਲੋਕ ਹਨ, ਤੇ ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਹੈ; ਭੂਲੋਕ, ਫਿਰ ਭੁਵਰਲੋਕ, ਫਿਰ ਸਵਰਗਲੋਕ, ਤੇ ਮਹਰਲੋਕ ਵੀ।

ਜਨਸ੍ਤਪਸ੍ਤਥਾ ਸਤ੍ਯ ਏਤਾਵਾਨ੍ ਲੋਕਸਙ੍‌ਗ੍ਰਹਃ। ਏਕਾਵਾਨੇਵ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਲੋਕਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚੈਵ ਤਤ੍ਪਰਃ ।। ੪੯.

ਜਨਲੋਕ, ਤਪੋਲੋਕ ਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ; ਇਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਹੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ।

ਕੁਮ੍ਬਸ੍ਥਾਯੀ ਭਵੇਦ੍ਯਾਦृਕ੍ ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਯਾਨ੍ਦਿਸ਼ਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ। ਆਦਿਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਵਪੁਰਣ੍ਡਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਿਧਮ੍ ।। ੪੯.

ਕੁੰਬ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚੰਦ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਅੰਡੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਣ੍ਡਾਨਾਮੀਦृਸ਼ਾਨਾਨ੍ਤੁ ਕੋਟ੍ਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚ ਕਾਰਣਸ੍ਯਾਵ੍ਯਯਾਤ੍ਮਨਃ। ਕਾਰਣੈਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੈਸ੍ਤਤ੍ਰ ਹ੍ਯਾਵृਤਂ ਪ੍ਰਤਿਸਪ੍ਤਭਿਃ ।। ੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ; ਪਾਸੇ, ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਅਟੱਲ ਕਾਰਨ ਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਹਰ ਇੱਕ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਦਸ਼ਾਧਿਕ੍ਯੇਨ ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਪਰਸ੍ਪਰਾਵृਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਸ਼੍ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਾਤ੍ ।। ੪੯.

ਦਸ ਵਧੇਰੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ।

ਅਣ੍ਡਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਵਿष੍ਟੋ ਘਨੋਦਧਿਃ। ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਯੇਨ ਤੋਯੇਨ ਧਾਰ੍ਯਮਾਣਃ ਸ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੪੯.

ਇਸ ਅੰਡੇ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਘਣਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ; ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।