ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁष੍ਕਰੇ ਪਰ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਏਕ ਏਵ ਮਹਾਸ਼ਿਲਃ। ਚਿਤ੍ਰੈ ਰ੍ਮਣਿਮਯੈਃ ਸ਼ੀਲੈਃ ਸ਼ਿਖਰੈਸ੍ਤੁ ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤੈਃ ।। ੪੯.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਚੱਟਾਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ।

ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਾਰ੍ਦ੍ਧੇ ਚਿਤ੍ਰਸਾਨੁਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮਹਾਨ੍। ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ।। ੪੯.

ਉਸ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਸਾਨੁ ਨਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਚੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਸ ਚੌੜਾ ਹੈ।

ਊਰ੍ਦ੍ਦ੍ਵਞ੍ਚੈਵ ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਮਾਚਿਤਃ। ਦ੍ਵੀਪਾਰ੍ਦ੍ਧਸ੍ਯ ਪਰਿਸ੍ਤੋਮਃ ਪਰ੍ਵਤੋ ਮਾਨਸੋਤ੍ਤਮਃ ।। ੪੯.

ਉਹ ਪਹਾੜ ਚੌਂਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਸ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਟਾਪੂ ਦੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਹੱਦ ਉੱਤਮ ਮਾਨਸ ਪਹਾੜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਥਿਤੋ ਵੇਲਾਸਮੀਪੇ ਤੁ ਨਵਚਨ੍ਦ੍ਰ ਇਵੋਦਿਤਃ। ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪਞ੍ਚਸ਼ਦੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਃ ।। ੪੯.

ਉਹ ਪਹਾੜ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਨਵੇਂ ਚੜ੍ਹੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਸ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਾਵਦੇਵ ਸ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਃ। ਸ ਏਵਂ ਦ੍ਵੀਪਪਸ਼੍ਚਾਰ੍ਦ੍ਧੇ ਮਾਨਸਃ ਪृਥਿਵੀਧਰਃ ।। ੪੯.

ਉਹ ਪਹਾੜ ਜਿੰਨਾ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉੰਨਾ ਹੀ ਚੌੜਾ ਵੀ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੋਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਾ ਪਹਾੜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਏਕ ਏਵ ਮਹਾਸਾਨੁਃ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦ੍ਦ੍ਵਿਧਾ ਕृਤਃ। ਸ੍ਵਾਦੂਦਕੇਨੋਦਧਿਨਾ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਇੱਕ ਹੀ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜੀ ਰਿੱਜ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਗਦਾ ਹੈ।

ਪੁष੍ਕਰਦ੍ਵੀਪਵਿਸ੍ਤਾਰਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੋऽਸੌ ਸਮਨ੍ਤਤਃ। ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਵੀਪੇ ਸ੍ਮृਤੌ ਦ੍ਵੌ ਤੁ ਪੁਣ੍ਯੌ ਜਨਪਦੌ ਸ਼ੁਭੌ। ਅਭਿਤੋ ਮਾਨਸਸ੍ਯਾਥ ਪਰ੍ਵਤਸ੍ਯਾਨੁਮਣ੍ਡਲੌ ।। ੪੯.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਹਣੇ ਦੇਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਮਾਨਸਾ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਮਹਾਵੀਤਨ੍ਤੁ ਯਦ੍ਵਰ੍षਂ ਬਾਹ੍ਯਤੋ ਮਾਨਸਸ੍ਯ ਤਤ੍। ਤਸ੍ਯੈਵਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਯਤ੍ਤੁ ਧਾਤਕੀਖਣ੍ਡਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਮਾਨਸਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੋ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਵੀਤੰਤੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਧਾਤਕੀਖੰਡ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਸ਼ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤਤ੍ਰ ਜੇਵਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਃ। ਆਰੋਗ੍ਯਸੁਖਭੂਯਿष੍ਠਾ ਮਾਨਸੀਂ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਮਮਾਯੁਸ਼੍ਚ ਰੂਪਞ੍ਚ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਰ੍षਦ੍ਵਯੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍। ਅਧਮੋਤ੍ਤਮੌ ਨ ਤੇष੍ਵਾਸ੍ਤਾਂ ਤੁਲ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਰੂਪਸ਼ੀਲਤਃ ।। ੪੯.

ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਤੇ ਸੂਰਤ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਘੱਟ ਹੈ, ਨਾ ਵਧੀਆ—ਸਭ ਰੂਪ ਤੇ ਸੁਭਾਉ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।

ਨ ਤਤ੍ਰ ਵਞ੍ਚਕੋ ਨੇਰ੍ष੍ਯਾ ਨ ਸ੍ਤੇਨਾ ਨ ਭਯਂ ਤਥਾ। ਨਿਗ੍ਰਹੋ ਨ ਚ ਦਣ੍ਡੋऽਸ੍ਤਿ ਨ ਲੋਭੋ ਨ ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਠੱਗ ਹੈ, ਨਾ ਈਰਖਾ, ਨਾ ਚੋਰ, ਨਾ ਡਰ। ਨਾ ਕੋਈ ਜ਼ਬਰ ਹੈ, ਨਾ ਸਜ਼ਾ, ਨਾ ਲਾਲਚ, ਨਾ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

ਸਤ੍ਯਾਨृਤਂ ਨ ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ ਤਥੈਵ ਚ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵਾ ਪਾਸ਼ੁਪਾਲ੍ਯਂ ਵਣਿਕ੍ਕ੍ਰਿਯਾ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਨਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ, ਨਾ ਧਰਮ, ਨਾ ਅਧਰਮ। ਨਾ ਜਾਤਾਂ ਜਾਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਨਾ ਪਸ਼ੂ ਚਰਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ, ਨਾ ਵਪਾਰ।

ਤ੍ਰਯੀ ਵਿਦ੍ਯਾ ਦਣ੍ਡਨੀਤਿਃ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਾ ਸ਼ਲ੍ਯਮੇਵ ਚ। ਵਰ੍षਦ੍ਵਯੇ ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ ਪੁष੍ਕਰਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਸੇਵਾ ਜਾਂ ਚੀਰਾ-ਫਾੜ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।

ਨ ਤਤ੍ਰ ਨਦ੍ਯੋ ਵਰ੍षਞ੍ਚ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਂ ਵਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਉਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਨ੍ਯੁਦਕਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਗਿਰਿਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਾਨਿ ਚ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਨਾ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਠੰਡ ਤੇ ਨਾ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਉਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਝਰਨਿਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਰਾਣਾਂ ਕੁਰੂਣਾਞ੍ਚ ਤੁਲ੍ਯਕਾਲੋ ਜਨਃ ਸਦਾ। ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸੁਸੁਖਸ੍ਤਤ੍ਰ ਜਰਾਕ੍ਲਮਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ ।। ੪੯.

ਉੱਤਰ ਦੇ ਕੁਰੂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਸਮ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਲੋਕ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪਾ ਜਾਂ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।

ਇਤ੍ਯੇष ਧਾਤਕੀਖਣ੍ਡੋ ਮਹਾਵੀਤੇ ਤਥੈਵ ਚ । ਆਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾਦ੍ਵਿਧਿਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਃ ਪੁष੍ਕਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ।। ੪੯.

ਧਾਤਕੀ ਖੰਡ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮਹਾਵੀਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਧੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਸ੍ਵਾਦੂਦਕੇਨੋਦਧਿਨਾ ਪੁष੍ਕਰਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ। ਵਿਸ੍ਤਰਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਚ੍ਚੈਵ ਪੁष੍ਕਰਸ੍ਯ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੪੯.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

ਏਵਂ ਦ੍ਵੀਪਾਃ ਸਮੁਦ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤ ਸਪ੍ਤਭਿਰਾਵृਤਾਃ। ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰੋ ਯਸ੍ਤੁ ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਟਾਪੂ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਰ ਟਾਪੂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ।

ਏਵਂ ਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਵृਦ੍ਧਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯਾ ਪਰਸ੍ਪਰਾਤ੍। ਅਪਾਞ੍ਚੈਵ ਸਮੁਦ੍ਰੇਕਾਤ੍ ਸਮੁਦ੍ਰਾ ਇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ ।। ੪੯.

ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ-ਕਮੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਹੋਈ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ 'ਸਮੁੰਦਰ' ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ऋषਯੋ ਨਿਵਸਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਜਾ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਰ੍षਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਸੁਖਦਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ ।। ੪੯.

ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਵਰਸ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ऋष ਇਤ੍ਯੇਵ ऋषਯਃ ਵृषਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨੇ। ਇਤਿ ਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨਾਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਂ ਵਰ੍षਤ੍ਵਂ ਤੇਨ ਤੇषੁ ਤਤ੍ ।। ੪੯.

'ਰਿਸ਼ਾ' ਦਾ ਅਰਥ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ; 'ਵ੍ਰਿਸ਼ਾ' ਦਾ ਮਤਲਬ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 'ਵਰਸ਼' ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਵृਦ੍ਧੌ ਸਮੁਦ੍ਰਃ ਪੂਰ੍ਯਤੇ ਤਦਾ। ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਯਮਾਣੇ ਬਹੁਲੇ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇऽਸ੍ਤਮਿਤੇ ਖਗੇ ।। ੪੯.

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਘਟਦਾ ਤੇ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਪੂਰ੍ਯਮਾਣੇ ਉਦਧਿਃ ਸ੍ਵਤ ਏਵਾਭਿਪੂਰ੍ਯਤੇ। ਤਤੋऽਪਕ੍ਸ਼ੀਯਮਾਣੇऽਪਿ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨੈਵਾਪਕृष੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਜਦੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਖਾਸ੍ਥਮਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਜਲਮੁਦ੍ਰਿਚ੍ਯਤੇ ਯਥਾ। ਤਥਾ ਮਹੋਦਧਿਗਤਂ ਤੋਯਮੁਦ੍ਰਿਚ੍ਯਤੇ ਤਤਃ ।। ੪੯.

ਜਿਵੇਂ ਪਤਿਲੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਯੂਨਾਹ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਹ੍ਰਸਨ੍ਤਿ ਚ। ਉਦਯਾਸ੍ਤਮਿਤੈਸ਼੍ਚੇਨ੍ਦੋਃ ਪਕ੍ਸ਼ਯੋਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਯੋਃ। ਕ੍ਸ਼ਯਵृਦ੍ਧਿਰੇਵਮੁਦਧੇਃ ਸੋਮਵृਦ੍ਧਿਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਪੁਨਃ ।। ੪੯.

ਪਾਣੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਉਗਣ ਤੇ ਅਸਤ ਹੋਣ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਵਾਧੂ-ਕਮੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਵਧਣ-ਘਟਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰਾਣਿ ਪਞ੍ਚੈਵ ਅਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਸ਼ਤਾਨਿ ਤੁ। ਅਪਾਂ ਵृਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਸ਼ਯੋ ਦृष੍ਟਃ ਸਮੁਦ੍ਰਾਣਾਨ੍ਤੁ ਪਰ੍ਵਸੁ ।। ੪੯.

ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਸੰਧੀ-ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਾਧੂ-ਕਮੀ ਦਸ ਪੰਜ, ਯਾਨੀ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਦਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਰਾਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਾ ਦ੍ਵੀਪਾਃ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚੋਦਕਾਵृਤਾਃ। ਉਦਕਸ੍ਯਾਧਾਨਂ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਤਸ੍ਮਾਦੁਦਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਟਾਪੂਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਟਾਪੂ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਸਮੁੰਦਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਪਰ੍ਵਾਣਸ੍ਤੁ ਗਿਰਯਃ ਪਰ੍ਵਭਿਃ ਪਰ੍ਵਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪੇ ਤੁ ਗੋਮੇਦਃ ਪਰ੍ਵਤਸ੍ਤੇਨ ਚੋਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਜੋ ਪਹਾੜ ਸੰਧੀ-ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ 'ਪਹਾੜ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਸੰਧੀ-ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹਨ। ਪਲਕਸ਼ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਗੋਮੇਦ ਪਹਾੜ ਇਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਿਃ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਦ੍ਵੀਪੇ ਪੂਜ੍ਯਤੇ ਚ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮਾਃ। ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪੇ ਕੁਸ਼ਸ੍ਤਮ੍ਬਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਮਹਾ-ਵਿਰਖ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ ਦੀ ਡੰਡੀ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।