ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਾਸਾਨ੍ਤੁ ਨਾਮਧੇਯਾਨਿ ਪਰਿਮਾਣਂ ਤਥੈਵ ਚ। ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪੁਣ੍ਯਾਸ੍ਤਾਃ ਸਰਿਦੁਤ੍ਤਮਾਃ। ਤਾਃ ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਸਦਾ ਹृष੍ਟਾ ਨਦੀਰ੍ਜਨਪਦਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ।। ੪੯.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਆਕਾਰ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦਰਿਆ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਉਥਲੇ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਂਸ਼ਪਾਯਨ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੋ ਦ੍ਵੀਪੋऽਸੌ ਚਕ੍ਰਸਂਸ੍ਥਿਤਃ। ਨਦੀਜਲੈਃ ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਨ੍ਨਃ ਪਰ੍ਵਤੈਸ਼੍ਚਾਭ੍ਰਸਨ੍ਨਿਭੈਃ ।। ੪੯.

ਉਹ ਟਾਪੂ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੰਸ਼ਪਾਯਨ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਵਿਚਿਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਮਣਿ ਵਿਦ੍ਰੁਮਭੂषਿਤੈਃ। ਪੁਰੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧਾਕਾਰੈਃ ਸ੍ਫੀਤੈਰ੍ਜਨਪਦੈਰਪਿ ।। ੪੯.

ਉਹ ਟਾਪੂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਤਾਂ, ਮੋਤੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਖੇਤਰ ਹਨ।

ਵृਕ੍ਸ਼ੈਃ ਪੁष੍ਪਫਲੋਪੇਤੈਃ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਧਨਧਾਨ੍ਯਵਾਨ੍। ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦੇਨ ਸਮੁਦ੍ਰੇਣ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ। ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪਸ੍ਤੁ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ ਸਮੇਨ ਤੁ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੪੯.

ਉਹ ਟਾਪੂ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੁੱਧ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਰੁੱਖਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਜਨਪਦਾਃ ਪੁਣ੍ਯਾਃ ਪਰ੍ਵਤਾਨ੍ਤਰਿਤੇ ਸ਼ੁਭਾਃ । ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਸਮਾਕੀਰ੍ਣਾ ਦੇਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਸਪ੍ਤ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਸੁਭਾਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਤ ਦੇਸ਼ ਸਾਰੇ ਵਰਨਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨ ਸਙ੍ਕਰਸ਼੍ਚ ਤੇष੍ਵਸ੍ਤਿ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਕृਤਃ ਵ੍ਕਚਿਤ੍ । ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਚਾਵ੍ਯਭੀਚਾਰਾਦੇਕਾਨ੍ਤਸੁਖਿਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ।। ੪੯.

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਮਿਲਾਪ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਜਾਤ ਜਾਂ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ। ਧਰਮ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਨਿਭੈੜ ਕਰਕੇ, ਲੋਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਸ਼ ਹਨ।

ਨ ਤੇषੁ ਲੋਭੋ ਮਾਯਾ ਵਾ ਈਰ੍ष੍ਯਾਸੂਯਾऽਧृਤਿਃ ਕੁਤਃ। ਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਨ ਤੇष੍ਵਸ੍ਤਿ ਏਤਤ੍ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੪੯.

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਲਾਲਚ ਹੈ, ਨਾ ਮੋਹ, ਨਾ ਈਰਖਾ, ਨਾ ਵੈਰੀ, ਨਾ ਹੌਸਲਾ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਉਲਟ ਸੁਭਾਉ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਤ ਹੈ।

ਕਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨਤੇष੍ਵਸ੍ਤਿ ਨ ਦਣ੍ਡੋ ਨ ਚ ਦਣ੍ਡਕਾਃ। ਸ੍ਵਧਰ੍ਮੇਣੈਵ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਾਸ੍ਤੇ ਰਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੪੯.

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੁਰਾਈ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਏਤਾਵਦੇਵ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਵੈ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਵੀਪੇ ਨਿਵਾਸਿਨਾਮ੍। ਪੁष੍ਕਰਂ ਸਪ੍ਤਮਂ ਦ੍ਵੀਪਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੪੯.

ਉਸ ਟਾਪੂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਬਾਰੇ ਇੰਨਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੱਤਵੇਂ ਟਾਪੂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਪੁष੍ਕਰੇਣ ਤੁ ਦ੍ਵੀਪੇਨ ਵृਤਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਕੋ ਬਹਿਃ। ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਦ੍‌ਦ੍ਵਿਗੁਣੇਨ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੪੯.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਟਾਪੂ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਕ ਟਾਪੂ ਨਾਲੋਂ ਦੋਹਣਾ ਚੌੜਾ ਹੈ।

ਪੁष੍ਕਰੇ ਪਰ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਏਕ ਏਵ ਮਹਾਸ਼ਿਲਃ। ਚਿਤ੍ਰੈ ਰ੍ਮਣਿਮਯੈਃ ਸ਼ੀਲੈਃ ਸ਼ਿਖਰੈਸ੍ਤੁ ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤੈਃ ।। ੪੯.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਚੱਟਾਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ।

ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਾਰ੍ਦ੍ਧੇ ਚਿਤ੍ਰਸਾਨੁਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮਹਾਨ੍। ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ।। ੪੯.

ਉਸ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਸਾਨੁ ਨਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਚੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਸ ਚੌੜਾ ਹੈ।

ਊਰ੍ਦ੍ਦ੍ਵਞ੍ਚੈਵ ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਮਾਚਿਤਃ। ਦ੍ਵੀਪਾਰ੍ਦ੍ਧਸ੍ਯ ਪਰਿਸ੍ਤੋਮਃ ਪਰ੍ਵਤੋ ਮਾਨਸੋਤ੍ਤਮਃ ।। ੪੯.

ਉਹ ਪਹਾੜ ਚੌਂਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਸ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਟਾਪੂ ਦੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਹੱਦ ਉੱਤਮ ਮਾਨਸ ਪਹਾੜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਥਿਤੋ ਵੇਲਾਸਮੀਪੇ ਤੁ ਨਵਚਨ੍ਦ੍ਰ ਇਵੋਦਿਤਃ। ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪਞ੍ਚਸ਼ਦੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਃ ।। ੪੯.

ਉਹ ਪਹਾੜ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਨਵੇਂ ਚੜ੍ਹੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਸ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਾਵਦੇਵ ਸ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਃ। ਸ ਏਵਂ ਦ੍ਵੀਪਪਸ਼੍ਚਾਰ੍ਦ੍ਧੇ ਮਾਨਸਃ ਪृਥਿਵੀਧਰਃ ।। ੪੯.

ਉਹ ਪਹਾੜ ਜਿੰਨਾ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉੰਨਾ ਹੀ ਚੌੜਾ ਵੀ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੋਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਾ ਪਹਾੜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਏਕ ਏਵ ਮਹਾਸਾਨੁਃ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦ੍ਦ੍ਵਿਧਾ ਕृਤਃ। ਸ੍ਵਾਦੂਦਕੇਨੋਦਧਿਨਾ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਇੱਕ ਹੀ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜੀ ਰਿੱਜ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਗਦਾ ਹੈ।

ਪੁष੍ਕਰਦ੍ਵੀਪਵਿਸ੍ਤਾਰਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੋऽਸੌ ਸਮਨ੍ਤਤਃ। ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਵੀਪੇ ਸ੍ਮृਤੌ ਦ੍ਵੌ ਤੁ ਪੁਣ੍ਯੌ ਜਨਪਦੌ ਸ਼ੁਭੌ। ਅਭਿਤੋ ਮਾਨਸਸ੍ਯਾਥ ਪਰ੍ਵਤਸ੍ਯਾਨੁਮਣ੍ਡਲੌ ।। ੪੯.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਹਣੇ ਦੇਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਮਾਨਸਾ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਮਹਾਵੀਤਨ੍ਤੁ ਯਦ੍ਵਰ੍षਂ ਬਾਹ੍ਯਤੋ ਮਾਨਸਸ੍ਯ ਤਤ੍। ਤਸ੍ਯੈਵਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਯਤ੍ਤੁ ਧਾਤਕੀਖਣ੍ਡਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਮਾਨਸਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੋ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਵੀਤੰਤੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਧਾਤਕੀਖੰਡ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਸ਼ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤਤ੍ਰ ਜੇਵਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਃ। ਆਰੋਗ੍ਯਸੁਖਭੂਯਿष੍ਠਾ ਮਾਨਸੀਂ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਮਮਾਯੁਸ਼੍ਚ ਰੂਪਞ੍ਚ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਰ੍षਦ੍ਵਯੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍। ਅਧਮੋਤ੍ਤਮੌ ਨ ਤੇष੍ਵਾਸ੍ਤਾਂ ਤੁਲ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਰੂਪਸ਼ੀਲਤਃ ।। ੪੯.

ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਤੇ ਸੂਰਤ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਘੱਟ ਹੈ, ਨਾ ਵਧੀਆ—ਸਭ ਰੂਪ ਤੇ ਸੁਭਾਉ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।

ਨ ਤਤ੍ਰ ਵਞ੍ਚਕੋ ਨੇਰ੍ष੍ਯਾ ਨ ਸ੍ਤੇਨਾ ਨ ਭਯਂ ਤਥਾ। ਨਿਗ੍ਰਹੋ ਨ ਚ ਦਣ੍ਡੋऽਸ੍ਤਿ ਨ ਲੋਭੋ ਨ ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਠੱਗ ਹੈ, ਨਾ ਈਰਖਾ, ਨਾ ਚੋਰ, ਨਾ ਡਰ। ਨਾ ਕੋਈ ਜ਼ਬਰ ਹੈ, ਨਾ ਸਜ਼ਾ, ਨਾ ਲਾਲਚ, ਨਾ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

ਸਤ੍ਯਾਨृਤਂ ਨ ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ ਤਥੈਵ ਚ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵਾ ਪਾਸ਼ੁਪਾਲ੍ਯਂ ਵਣਿਕ੍ਕ੍ਰਿਯਾ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਨਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ, ਨਾ ਧਰਮ, ਨਾ ਅਧਰਮ। ਨਾ ਜਾਤਾਂ ਜਾਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਨਾ ਪਸ਼ੂ ਚਰਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ, ਨਾ ਵਪਾਰ।

ਤ੍ਰਯੀ ਵਿਦ੍ਯਾ ਦਣ੍ਡਨੀਤਿਃ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਾ ਸ਼ਲ੍ਯਮੇਵ ਚ। ਵਰ੍षਦ੍ਵਯੇ ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ ਪੁष੍ਕਰਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਸੇਵਾ ਜਾਂ ਚੀਰਾ-ਫਾੜ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।

ਨ ਤਤ੍ਰ ਨਦ੍ਯੋ ਵਰ੍षਞ੍ਚ ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਂ ਵਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਉਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਨ੍ਯੁਦਕਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਗਿਰਿਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਾਨਿ ਚ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਨਾ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਠੰਡ ਤੇ ਨਾ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਉਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਝਰਨਿਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਰਾਣਾਂ ਕੁਰੂਣਾਞ੍ਚ ਤੁਲ੍ਯਕਾਲੋ ਜਨਃ ਸਦਾ। ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸੁਸੁਖਸ੍ਤਤ੍ਰ ਜਰਾਕ੍ਲਮਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ ।। ੪੯.

ਉੱਤਰ ਦੇ ਕੁਰੂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਸਮ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਲੋਕ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪਾ ਜਾਂ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।

ਇਤ੍ਯੇष ਧਾਤਕੀਖਣ੍ਡੋ ਮਹਾਵੀਤੇ ਤਥੈਵ ਚ । ਆਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾਦ੍ਵਿਧਿਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਃ ਪੁष੍ਕਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ।। ੪੯.

ਧਾਤਕੀ ਖੰਡ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮਹਾਵੀਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਧੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਸ੍ਵਾਦੂਦਕੇਨੋਦਧਿਨਾ ਪੁष੍ਕਰਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ। ਵਿਸ੍ਤਰਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਚ੍ਚੈਵ ਪੁष੍ਕਰਸ੍ਯ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੪੯.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

ਏਵਂ ਦ੍ਵੀਪਾਃ ਸਮੁਦ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤ ਸਪ੍ਤਭਿਰਾਵृਤਾਃ। ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰੋ ਯਸ੍ਤੁ ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਟਾਪੂ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਰ ਟਾਪੂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ।

ਏਵਂ ਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਵृਦ੍ਧਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯਾ ਪਰਸ੍ਪਰਾਤ੍। ਅਪਾਞ੍ਚੈਵ ਸਮੁਦ੍ਰੇਕਾਤ੍ ਸਮੁਦ੍ਰਾ ਇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ ।। ੪੯.

ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ-ਕਮੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਹੋਈ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ 'ਸਮੁੰਦਰ' ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।