ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਜਲਧਾਰਸ੍ਯ ਸੁਕੁਮਾਰਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਰੈਵਤਸ੍ਯ ਤੁ ਕੌਮਾਰਂ ਸ਼੍ਯਾਮਸ੍ਯ ਤੁ ਮਣੀਚਕਮ੍ ।। ੪੯.

ਜਲਧਾਰਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਖੇਤਰ ਸੁਕੁਮਾਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੈਵਤ ਦਾ ਖੇਤਰ ਕੌਮਾਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮ ਦਾ ਮਣੀਚਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੁਭਂ ਵਰ੍षਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਕੁਸੁਮੋਤ੍ਤਰਮ੍। ਆਮ੍ਬਿਕੇਯਸ੍ਯ ਮੋਦਾਕਂ ਕੇਸਰੇषੁ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮਮ੍ ।। ੪੯.

ਅਸਤ ਦਾ ਸੁਭਾਗਾ ਖੇਤਰ ਕੁਸੁਮੋੱਤਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਬਿਕੇਯਾ ਦਾ ਮੋਦਕ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦਰੁਮ ਨਾਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ।

ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਪਰਿਮਾਣਞ੍ਚ ਹ੍ਰਸ੍ਵਦੀਰ੍ਘਤ੍ਵਮੇਵ ਚ। ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪੇਨ ਵਿਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਵਨਸ੍ਪਤਿਃ । ਸ਼ਾਕੋ ਨਾਮ ਮਹਾਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪੂਜਾਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜਤੇ ।। ੪੯.

ਇਸ ਟਾਪੂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ-ਚੌੜਾਈ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਾਕ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਉਥੇ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਏਤੇਨ ਦੇਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਃ ਸਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਸਹ ਚਾਰਣੈਃ। ਵਿਹਰਨ੍ਤਿ ਰਮਨ੍ਤੇ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਾਸ਼੍ਚ ਤੈਃ ਸਹ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਾਰਣ ਮਿਲ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰ ਪੁਣ੍ਯਾ ਜਨਪਦਾਸ਼੍ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ। ਤੇषੁ ਨਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤੈਵ ਪ੍ਰਤਿਵਰ੍षਂ ਸਮੁਦ੍ਰਗਾਃ । ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਾਮ੍ਨਸ਼੍ਚ ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਗਙ੍ਗਾਸ੍ਤਾਃ ਸਪ੍ਤਧਾ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਬਸਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਰਿਆ ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਸੱਤ ਗੰਗਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਥਮਾ ਸੁਕੁਮਾਰੀਤਿ ਗਙ੍ਗਾ ਸ਼ਿਵਜਲਾ ਤਥਾ। ਅਨੁ ਤਪ੍ਤਾ ਚ ਨਾਮ੍ਨੈਵ ਨਦੀ ਸਮ੍ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ ।। ੪੯.

ਪਹਿਲੀ ਗੰਗਾ ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਜਲ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਪਤਾ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਹੈ।

ਕੁਮਾਰੀ ਨਾਮਤਃ ਸਿਦ੍ਧਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਸਾ ਪੁਨਃ ਸਤੀ । ਨਨ੍ਦਾ ਚ ਪਾਰ੍ਵਤੀ ਚੈਵ ਤृਤੀਯ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ ।। ੪੯.

ਦੂਜੀ ਨਦੀ ਕੁਮਾਰੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਨਦੀ ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਿਵੇਤਿਕਾ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ ਚ ਪੁਨਃ ਸ੍ਮृਤਾ। ਇਕ੍ਸ਼ੁਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮੀ ਜ੍ਞੇਯਾ ਤਥੈਵ ਚ ਪੁਨਃ ਕ੍ਰਤੁਃ ।। ੪੯.

ਚੌਥੀ ਨਦੀ ਸ਼ਿਵੇਤਿਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਨਦੀ ਇੱਖੁ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਤੁ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧੇਨੁਕਾ ਚ ਮृਤਾ ਚੈਵ षष੍ਠੀ ਸਂਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ। ਏਤਾਃ ਸਪ੍ਤ ਮਹਾਗਙ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਤਿਵਰ੍षਂ ਸ਼ਿਵੋਦਕਾਃ। ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ ਜਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪਨਿਵਾਸਿਨਮ੍ ।। ੪੯.

ਛੇਵੀਂ ਨਦੀ ਧੇਨੁਕਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤ ਵੱਡੀਆਂ ਗੰਗਾਵਾਂ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਸਾਲ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਨੁਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਾ ਨਦੀਨਦ੍ਯਃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਬਹੂਦਕ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਾ ਯਤੋ ਵਰ੍षਤਿ ਵਾਸਵਃ ।। ੪੯.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਫ਼ਰ ਹੈ, ਉਥੇ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਇੰਦਰ ਮੀਂਹ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਾਸਾਨ੍ਤੁ ਨਾਮਧੇਯਾਨਿ ਪਰਿਮਾਣਂ ਤਥੈਵ ਚ। ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪੁਣ੍ਯਾਸ੍ਤਾਃ ਸਰਿਦੁਤ੍ਤਮਾਃ। ਤਾਃ ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਸਦਾ ਹृष੍ਟਾ ਨਦੀਰ੍ਜਨਪਦਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ।। ੪੯.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਆਕਾਰ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦਰਿਆ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਉਥਲੇ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਂਸ਼ਪਾਯਨ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੋ ਦ੍ਵੀਪੋऽਸੌ ਚਕ੍ਰਸਂਸ੍ਥਿਤਃ। ਨਦੀਜਲੈਃ ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਨ੍ਨਃ ਪਰ੍ਵਤੈਸ਼੍ਚਾਭ੍ਰਸਨ੍ਨਿਭੈਃ ।। ੪੯.

ਉਹ ਟਾਪੂ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੰਸ਼ਪਾਯਨ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਵਿਚਿਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਮਣਿ ਵਿਦ੍ਰੁਮਭੂषਿਤੈਃ। ਪੁਰੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧਾਕਾਰੈਃ ਸ੍ਫੀਤੈਰ੍ਜਨਪਦੈਰਪਿ ।। ੪੯.

ਉਹ ਟਾਪੂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਤਾਂ, ਮੋਤੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਖੇਤਰ ਹਨ।

ਵृਕ੍ਸ਼ੈਃ ਪੁष੍ਪਫਲੋਪੇਤੈਃ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਧਨਧਾਨ੍ਯਵਾਨ੍। ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦੇਨ ਸਮੁਦ੍ਰੇਣ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ। ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪਸ੍ਤੁ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ ਸਮੇਨ ਤੁ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੪੯.

ਉਹ ਟਾਪੂ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੁੱਧ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਰੁੱਖਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਜਨਪਦਾਃ ਪੁਣ੍ਯਾਃ ਪਰ੍ਵਤਾਨ੍ਤਰਿਤੇ ਸ਼ੁਭਾਃ । ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਸਮਾਕੀਰ੍ਣਾ ਦੇਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਸਪ੍ਤ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਸੁਭਾਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਤ ਦੇਸ਼ ਸਾਰੇ ਵਰਨਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨ ਸਙ੍ਕਰਸ਼੍ਚ ਤੇष੍ਵਸ੍ਤਿ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਕृਤਃ ਵ੍ਕਚਿਤ੍ । ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਚਾਵ੍ਯਭੀਚਾਰਾਦੇਕਾਨ੍ਤਸੁਖਿਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ।। ੪੯.

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਮਿਲਾਪ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਜਾਤ ਜਾਂ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ। ਧਰਮ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਨਿਭੈੜ ਕਰਕੇ, ਲੋਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਸ਼ ਹਨ।

ਨ ਤੇषੁ ਲੋਭੋ ਮਾਯਾ ਵਾ ਈਰ੍ष੍ਯਾਸੂਯਾऽਧृਤਿਃ ਕੁਤਃ। ਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਨ ਤੇष੍ਵਸ੍ਤਿ ਏਤਤ੍ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੪੯.

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਲਾਲਚ ਹੈ, ਨਾ ਮੋਹ, ਨਾ ਈਰਖਾ, ਨਾ ਵੈਰੀ, ਨਾ ਹੌਸਲਾ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਉਲਟ ਸੁਭਾਉ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਤ ਹੈ।

ਕਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨਤੇष੍ਵਸ੍ਤਿ ਨ ਦਣ੍ਡੋ ਨ ਚ ਦਣ੍ਡਕਾਃ। ਸ੍ਵਧਰ੍ਮੇਣੈਵ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਾਸ੍ਤੇ ਰਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੪੯.

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੁਰਾਈ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਏਤਾਵਦੇਵ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਵੈ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਵੀਪੇ ਨਿਵਾਸਿਨਾਮ੍। ਪੁष੍ਕਰਂ ਸਪ੍ਤਮਂ ਦ੍ਵੀਪਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੪੯.

ਉਸ ਟਾਪੂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਬਾਰੇ ਇੰਨਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੱਤਵੇਂ ਟਾਪੂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਪੁष੍ਕਰੇਣ ਤੁ ਦ੍ਵੀਪੇਨ ਵृਤਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਕੋ ਬਹਿਃ। ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਦ੍‌ਦ੍ਵਿਗੁਣੇਨ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੪੯.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਟਾਪੂ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਕ ਟਾਪੂ ਨਾਲੋਂ ਦੋਹਣਾ ਚੌੜਾ ਹੈ।

ਪੁष੍ਕਰੇ ਪਰ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਏਕ ਏਵ ਮਹਾਸ਼ਿਲਃ। ਚਿਤ੍ਰੈ ਰ੍ਮਣਿਮਯੈਃ ਸ਼ੀਲੈਃ ਸ਼ਿਖਰੈਸ੍ਤੁ ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤੈਃ ।। ੪੯.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਚੱਟਾਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ।

ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਾਰ੍ਦ੍ਧੇ ਚਿਤ੍ਰਸਾਨੁਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮਹਾਨ੍। ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ।। ੪੯.

ਉਸ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਸਾਨੁ ਨਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਚੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਸ ਚੌੜਾ ਹੈ।

ਊਰ੍ਦ੍ਦ੍ਵਞ੍ਚੈਵ ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਮਾਚਿਤਃ। ਦ੍ਵੀਪਾਰ੍ਦ੍ਧਸ੍ਯ ਪਰਿਸ੍ਤੋਮਃ ਪਰ੍ਵਤੋ ਮਾਨਸੋਤ੍ਤਮਃ ।। ੪੯.

ਉਹ ਪਹਾੜ ਚੌਂਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਸ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਟਾਪੂ ਦੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਹੱਦ ਉੱਤਮ ਮਾਨਸ ਪਹਾੜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਥਿਤੋ ਵੇਲਾਸਮੀਪੇ ਤੁ ਨਵਚਨ੍ਦ੍ਰ ਇਵੋਦਿਤਃ। ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪਞ੍ਚਸ਼ਦੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਃ ।। ੪੯.

ਉਹ ਪਹਾੜ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਨਵੇਂ ਚੜ੍ਹੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਸ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਾਵਦੇਵ ਸ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਃ। ਸ ਏਵਂ ਦ੍ਵੀਪਪਸ਼੍ਚਾਰ੍ਦ੍ਧੇ ਮਾਨਸਃ ਪृਥਿਵੀਧਰਃ ।। ੪੯.

ਉਹ ਪਹਾੜ ਜਿੰਨਾ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉੰਨਾ ਹੀ ਚੌੜਾ ਵੀ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੋਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਾ ਪਹਾੜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਏਕ ਏਵ ਮਹਾਸਾਨੁਃ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦ੍ਦ੍ਵਿਧਾ ਕृਤਃ। ਸ੍ਵਾਦੂਦਕੇਨੋਦਧਿਨਾ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਇੱਕ ਹੀ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜੀ ਰਿੱਜ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਗਦਾ ਹੈ।

ਪੁष੍ਕਰਦ੍ਵੀਪਵਿਸ੍ਤਾਰਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੋऽਸੌ ਸਮਨ੍ਤਤਃ। ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਵੀਪੇ ਸ੍ਮृਤੌ ਦ੍ਵੌ ਤੁ ਪੁਣ੍ਯੌ ਜਨਪਦੌ ਸ਼ੁਭੌ। ਅਭਿਤੋ ਮਾਨਸਸ੍ਯਾਥ ਪਰ੍ਵਤਸ੍ਯਾਨੁਮਣ੍ਡਲੌ ।। ੪੯.

ਪੁਸ਼ਕਰ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਹਣੇ ਦੇਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਮਾਨਸਾ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਮਹਾਵੀਤਨ੍ਤੁ ਯਦ੍ਵਰ੍षਂ ਬਾਹ੍ਯਤੋ ਮਾਨਸਸ੍ਯ ਤਤ੍। ਤਸ੍ਯੈਵਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਯਤ੍ਤੁ ਧਾਤਕੀਖਣ੍ਡਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਮਾਨਸਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੋ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਵੀਤੰਤੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਧਾਤਕੀਖੰਡ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਸ਼ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤਤ੍ਰ ਜੇਵਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਃ। ਆਰੋਗ੍ਯਸੁਖਭੂਯਿष੍ਠਾ ਮਾਨਸੀਂ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।