ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਰਸ੍ਪਰੇਣ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਵਿष੍ਕਮ੍ਭਾਦ੍ਵਰ੍षਪਰ੍ਵ੍ਵਤਾਃ । ਵਰ੍षਾਣਿ ਤਤ੍ਰ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਾਮਤਸ੍ਤੁ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੪੯.

ਇਹ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਚੌੜੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਸ੍ਯ ਕੁਸ਼ਲੀ ਦੇਸ਼ੋ ਵਾਮਨਸ੍ਯ ਮਨੋਨੁਗਃ। ਮਨੋਨੁਗਾਤ੍ਪਰਸ਼੍ਚੋष੍ਣਸ੍ਤृਤੀਯੋ ਦੇਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਕ੍ਰਉਂਚਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਖੇਤਰ ਕੁਸ਼ਲੀ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਵਾਮਨ ਦੇ ਮਨੋਨੁਗਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੋਨੁਗਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੀਜਾ ਖੇਤਰ ਉਸ਼ਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉष੍ਣਾਤ੍ਪਰਃ ਪ੍ਰਾਵਰਕਃ ਪ੍ਰਾਵਰਾਦਨ੍ਧਕਾਰਕਃ। ਅਨ੍ਧਕਾਰਕਦੇਸ਼ਾਤ੍ਤੁ ਮੁਨਿਦੇਸ਼ਃ ਪਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੪੯.

ਉਸ਼ਣਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਾਵਰਕਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਵਰਕਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅੰਧਕਾਰਕਾ ਹੈ। ਅੰਧਕਾਰਕਾ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਨੀ ਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਮੁਨਿਦੇਸ਼ਾਤ੍ਪਰਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਦੁਨ੍ਦੁਭਿਸ੍ਵਨਃ। ਸਿਦ੍ਧਚਾਰਣਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣੋ ਗੌਰਪ੍ਰਾਯੋ ਜਨਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੪੯.

ਮੁਨੀ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਡੁੰਦੁਭਿਸਵਨ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੋਰੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਥੇ ਸਿੱਧ ਤੇ ਚਾਰਣ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਨਦ੍ਯਃ ਸਪ੍ਤੈਵ ਪ੍ਰਤਿ ਵਰ੍ष ਸ੍ਮृਤਾਃ ਸ਼ੁਭਾਃ । ਗੌਰੀ ਕੁਮੁਦ੍ਵਤੀ ਚੈਵ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਮਨੋਜਵਾ । ਖ੍ਯਾਤਿਸ਼੍ਚ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਾ ਚ ਗਙ੍ਗਾ ਸਪ੍ਤਵਿਧਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਵੀ, ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਹਨ: ਗੌਰੀ, ਕਮੁਦਵਤੀ, ਸੰਧਿਆ, ਰਾਤ੍ਰਿ, ਮਨੋਜਵਾ, ਖਿਆਤੀ, ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਹਨ।

ਤਾਸਾਂ ਸਮੁਦ੍ਰਗਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾ ਨਦ੍ਯੋ ਯਾਸ੍ਤੁ ਸਮੀਪਗਾਃ। ਅਨੁਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਵਿਪੁਲਾਃ ਸੁਬਹੂਦਕਾਃ ।। ੪੯.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਹੋਰ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਨੇੜੇ ਹਨ ਉਹ ਵੀ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਰਿਆ ਚੌੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।

ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਦ੍ਵੀਪਃ ਸਮੁਦ੍ਰੇਣ ਦਧਿਮਣ੍ਡੋਦਕੇਨ ਤੁ। ਆਵृਤਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਦ੍ਵੀਪਸਮੇਨ ਤੁ ।। ੪੯.

ਕ੍ਰਉਂਚਦਵੀਪ ਚੌਂਹ ਪਾਸੇ ਦਧਿਮੰਡਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ।

ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪਾਦਯੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਸਮਾਸੇਨ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਤੇषਾਂ ਨਿਸਰ੍ਗੋ ਦ੍ਵੀਪਾਨਾਮਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯੇਣ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਵੀਪਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਵੀਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।

ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਵਿਸ੍ਤਰਾਦ੍ਵਕ੍ਤੁ ਮਪਿ ਵਰ੍षਸ਼ਤੈਰਪਿ । ਨਿਸਰ੍ਗੋऽਯਂ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਤੁ ਸਂਹਾਰੋ ਯਸ਼੍ਚ ਤਾਸੁ ਵੈ ।। ੪੯.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਦ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਯੋ ਵਿਧਿਃ। ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਯਥਾਵਦਿਹ ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍। ਸ਼੍ਰृਣੁਧ੍ਵਂ ਵੈ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਮੇ ਯਥਾਰ੍ਥਵਤ੍ ।। ੪੯.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੇ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਜਾਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਰਃ। ਪਰਿਵਾਰ੍ਯ ਸਮੁਦ੍ਰਂ ਸ ਦਧਿਮਣ੍ਡੋਦਕਂ ਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੪੯.

ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਕ੍ਰਉਂਚਦਵੀਪ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਧਿਮੰਡਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਪੁਣ੍ਯਾ ਜਨਪਦਾਸ਼੍ਚਿਰਾਚ੍ਚ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਜਨਃ। ਕੁਤ ਏਵ ਤੁ ਦੁਰ੍ਭਿਕ੍ਸ਼ਞ੍ਚਰਾਵ੍ਯਾਧਿਭਯਂ ਕੁਤਃ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਨਾ ਤਾ ਕਦੇ ਅਕਾਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਡਰ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਖਤਰਾ।

ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪਰ੍ਵਤਾਃ ਸ਼ੁਭ੍ਰਾਃ ਸਪ੍ਤੈਵ ਮਣਿਭੂषਿਤਾਃ। ਰਤ੍ਨਾਕਰਾਸ੍ਤਥਾ ਨਦ੍ਯਸ੍ਤਾਸਾਂ ਨਾਮਾਨਿ ਮੇ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਵੀ ਸੱਤ ਚਮਕਦਾਰ ਪਹਾੜ ਹਨ ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਣੀਆਂ ਤੇ ਦਰਿਆ ਵੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣੋ।

ਦੇਵਰ੍षਿਗਨ੍ਧਰ੍ਵਯੁਤਃ ਪ੍ਰਥਮੋ ਮੇਰੁਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਪ੍ਰਾਗਾਯਤਃ ਸ ਸੌਵਰ੍ਣ ਉਦਯੋ ਨਾਮ ਪਰ੍ਵਤਃ ।। ੪੯.

ਪਹਿਲਾ ਪਹਾੜ ਮੇਰੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੋਨੇ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਦਯ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਮੇਘਾਸ੍ਤੁ ਵृष੍ਟ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ਯਾਨ੍ਤਿ ਚ। ਤਸ੍ਯਾਪਰੇਣ ਸੁਮਹਾਨ੍ ਜਲਧਾਰੋ ਮਹਾਗਿਰਿਃ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਬੱਦਲ ਵਰਖਾ ਲਈ ਉਠਦੇ ਅਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਜਲਧਾਰਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮੁਪਾਦਤ੍ਤੇ ਵਾਸਵਃ ਪਰਮਂ ਜਲਮ੍। ਤਤੋ ਵਰ੍षਂ ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਵਰ੍षਾਕਾਲੇ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਵਿਹ ।। ੪੯.

ਉਥੋਂ ਇੰਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਰਵੋਤਮ ਪਾਣੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਤੋਂ ਹੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਥੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯਾਪਰੇ ਰੈਵਤਕੋ ਯਤ੍ਰ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ । ਰੇਵਤੀ ਦਿਵਿ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਪਿਤਾਮਹਕृਤੋ ਗਿਰਿਃ ।। ੪੯.

ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਰੈਵਤਕਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰੈਵਤੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਹਾੜ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।

ਤਸ੍ਯਾਪਰੇਣ ਸੁਮਹਾਨ੍ ਸ਼੍ਯਾਮੋ ਨਾਮ ਮਹਾਗਿਰਿਃ। ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਯਾਮਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪੂਰ੍ਵਮਿਮਾਃ ਕਿਲ ।। ੪੯.

ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਿਆਮ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਕਾਲੀ ਰੰਗਤ ਉਸ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਈ ਸੀ।

ਤਸ੍ਯਾਪਰੇਣ ਰਜਤੋ ਮਹਾਨਸ੍ਤੋ ਗਿਰਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਤਸ੍ਯਾਪਰੇਣਾਮ੍ਬਿਕੇਯੋ ਦੁਰ੍ਗਃ ਸ਼ੈਲੋ ਹਿਮਾਚਿਤਃ ।। ੪੯.੮੨ . ਆਮ੍ਬਿਕੇਯਾਤ੍ਪਰੋ ਰਮ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵੌषਧਿਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਸ ਚੈਵ ਕੇਸ਼ਰੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਯਤੋ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਵਾਯਤਿ ।। ੪੯.

ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਰਜਤ ਨਾਮ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਅੰਬਿਕੇਯਾ ਨਾਮ ਦਾ ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਅੰਬਿਕੇਯਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੁੰਦਰ ਕੇਸ਼ਰੀ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਹਵਾ ਚਲਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰृਣੁਧ੍ਵਂ ਨਾਮਤਸ੍ਤਾਨਿ ਯਥਾਵਦਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਉਦਯਸ੍ਯੋਦਯਂ ਵਰ੍षਂ ਜਲਦਂ ਨਾਮ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ।। ੪੯.

ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਲੜੀਵਾਰ ਹਨ। ਉਦਯਾ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਜਲਦਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਜਲਧਾਰਸ੍ਯ ਸੁਕੁਮਾਰਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਰੈਵਤਸ੍ਯ ਤੁ ਕੌਮਾਰਂ ਸ਼੍ਯਾਮਸ੍ਯ ਤੁ ਮਣੀਚਕਮ੍ ।। ੪੯.

ਜਲਧਾਰਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਖੇਤਰ ਸੁਕੁਮਾਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੈਵਤ ਦਾ ਖੇਤਰ ਕੌਮਾਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮ ਦਾ ਮਣੀਚਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੁਭਂ ਵਰ੍षਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਕੁਸੁਮੋਤ੍ਤਰਮ੍। ਆਮ੍ਬਿਕੇਯਸ੍ਯ ਮੋਦਾਕਂ ਕੇਸਰੇषੁ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮਮ੍ ।। ੪੯.

ਅਸਤ ਦਾ ਸੁਭਾਗਾ ਖੇਤਰ ਕੁਸੁਮੋੱਤਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਬਿਕੇਯਾ ਦਾ ਮੋਦਕ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦਰੁਮ ਨਾਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ।

ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਪਰਿਮਾਣਞ੍ਚ ਹ੍ਰਸ੍ਵਦੀਰ੍ਘਤ੍ਵਮੇਵ ਚ। ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪੇਨ ਵਿਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਵਨਸ੍ਪਤਿਃ । ਸ਼ਾਕੋ ਨਾਮ ਮਹਾਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪੂਜਾਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜਤੇ ।। ੪੯.

ਇਸ ਟਾਪੂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ-ਚੌੜਾਈ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਾਕ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਉਥੇ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਏਤੇਨ ਦੇਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਃ ਸਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਸਹ ਚਾਰਣੈਃ। ਵਿਹਰਨ੍ਤਿ ਰਮਨ੍ਤੇ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਾਸ਼੍ਚ ਤੈਃ ਸਹ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਾਰਣ ਮਿਲ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰ ਪੁਣ੍ਯਾ ਜਨਪਦਾਸ਼੍ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ। ਤੇषੁ ਨਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤੈਵ ਪ੍ਰਤਿਵਰ੍षਂ ਸਮੁਦ੍ਰਗਾਃ । ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਾਮ੍ਨਸ਼੍ਚ ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਗਙ੍ਗਾਸ੍ਤਾਃ ਸਪ੍ਤਧਾ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਬਸਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਰਿਆ ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਸੱਤ ਗੰਗਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਥਮਾ ਸੁਕੁਮਾਰੀਤਿ ਗਙ੍ਗਾ ਸ਼ਿਵਜਲਾ ਤਥਾ। ਅਨੁ ਤਪ੍ਤਾ ਚ ਨਾਮ੍ਨੈਵ ਨਦੀ ਸਮ੍ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ ।। ੪੯.

ਪਹਿਲੀ ਗੰਗਾ ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਜਲ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਪਤਾ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਹੈ।

ਕੁਮਾਰੀ ਨਾਮਤਃ ਸਿਦ੍ਧਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਸਾ ਪੁਨਃ ਸਤੀ । ਨਨ੍ਦਾ ਚ ਪਾਰ੍ਵਤੀ ਚੈਵ ਤृਤੀਯ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ ।। ੪੯.

ਦੂਜੀ ਨਦੀ ਕੁਮਾਰੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਨਦੀ ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਿਵੇਤਿਕਾ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ ਚ ਪੁਨਃ ਸ੍ਮृਤਾ। ਇਕ੍ਸ਼ੁਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮੀ ਜ੍ਞੇਯਾ ਤਥੈਵ ਚ ਪੁਨਃ ਕ੍ਰਤੁਃ ।। ੪੯.

ਚੌਥੀ ਨਦੀ ਸ਼ਿਵੇਤਿਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਨਦੀ ਇੱਖੁ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਤੁ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧੇਨੁਕਾ ਚ ਮृਤਾ ਚੈਵ षष੍ਠੀ ਸਂਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ। ਏਤਾਃ ਸਪ੍ਤ ਮਹਾਗਙ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਤਿਵਰ੍षਂ ਸ਼ਿਵੋਦਕਾਃ। ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ ਜਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪਨਿਵਾਸਿਨਮ੍ ।। ੪੯.

ਛੇਵੀਂ ਨਦੀ ਧੇਨੁਕਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤ ਵੱਡੀਆਂ ਗੰਗਾਵਾਂ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਸਾਲ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀਆਂ ਹਨ।