ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਖਮਾਯੁਰ੍ਬਲਂ ਰੂਪਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮ ਏਵ ਚ। ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪਾਦਿषੁ ਜ੍ਞੇਯਂ ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪਾਨ੍ਤਕੇषੁ ਚ ।। ੪੯.

ਸੁਖ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਤਾਕਤ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸਿਹਤ ਤੇ ਧਰਮ ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ ਤੇ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪਃ ਪृਥੁਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਤੋ ਧਨਧਾਨ੍ਯਵਾਨ੍। ਦਿਵ੍ਯੌषਧਿ ਫਲੋਪੇਤਃ ਸਰ੍ਵੌषਧਿਵਨਸ੍ਪਤਿਃ ।। ੪੯.

ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ ਚੌੜਾ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਧਨ ਤੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਥੇ ਦਿਵਯ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਤੇ ਫਲ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਤੇ ਰੁੱਖ ਉਥੇ ਹਨ।

ਆਵृਤਃ ਪਸ਼ੁਭਿਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਗ੍ਰਾਮਾਰਣ੍ਯੈਃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਜਮ੍ਬੂਵृਕ੍ਸ਼ੇਣ ਸਂਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ। ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ੋ ਨਾਮ੍ਨਾ ਮਹਾਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੪੯.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ 'ਪਲਕਸ਼' ਨਾਂ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪਿਆ ਹੈ।

ਸ ਤਤ੍ਰ ਪੂਜ੍ਯਤੇ ਸ੍ਥਾਣੁਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਜਨਪਦਸ੍ਯ ਹਿ। ਸ ਚਾਪੀਕ੍ਸ਼ੁਰਸੋਦ੍ਦੇਸ਼ਃ ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪਸਮਾਵृਤਃ। ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਚੈਵੇਹ ਵੈਪੁਲ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਤੁ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਸਥਾਣੁ ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਖੇਤਰ, ਜੋ ਇੱਛਰ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਕਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਲਕਸ਼ ਟਾਪੂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਲਕਸ਼ ਟਾਪੂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੈਲਾਵਟ ਕਰਕੇ ਇਹ ਖੇਤਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋਵਃ ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ। ਆਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਸਮਾਸੇਨ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਨ੍ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਲਕਸ਼ ਟਾਪੂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ।

ਤਤਸ੍ਤृਤੀਯਂ ਦ੍ਵੀਪਾਨਾਂ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਂ ਦ੍ਵੀਪਮੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੇਨ ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵੀਪੇਨੇਕ੍ਸ਼ੁਰਸੋਦਕਃ। ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਦ੍‌ਦ੍ਵਿਗੁਣੇਨ ਸਮਾਵृਤਃ ।। ੪੯.

ਫਿਰ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਟਾਪੂ ਹੈ। ਇਸ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਇੱਛਰ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਲਕਸ਼ ਟਾਪੂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪਰ੍ਵਤਾਃ ਸਪ੍ਤ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਰਤ੍ਨਯੋਨਯਃ। ਰਤ੍ਨਾਕਰਾਸ੍ਤਥਾ ਨਦ੍ਯਸ੍ਤੇषੁ ਵਰ੍षੇषੁ ਸਪ੍ਤਸੁ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਵੀ ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।

ਪ੍ਰਥਮਃ ਸੂਰ੍ਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ਃ ਕੁਮੁਦੋ ਨਾਮ ਪਰ੍ਵਤਃ। ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਮਯੈਃ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੈਃ ਸ਼ਿਲਾਜਾਲਸਮੁਦ੍ਗਤੈਃ ।। ੪੯.

ਪਹਿਲਾ ਪਹਾੜ ਕਮੁਦ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਚੋਟੀ ਸਭ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹਨ, ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪਰ੍ਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਉਨ੍ਨਤੋ ਨਾਮ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ। ਹਰਿਤਾਲਮਯੈਃ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੈਰ੍ਦਿਵਮਾਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੪੯.

ਦੂਜਾ ਪਹਾੜ ਉਨਨਤ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਰਿਤਾਲ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤृਤੀਯਃ ਪਰ੍ਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਬਲਾਹਕ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਃ। ਜਾਤ੍ਯਞ੍ਜਨਮਯੈਃ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੈਰ੍ਦਿਵਮਾਵृਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੪੯.

ਤੀਜਾ ਪਹਾੜ ਬਲਾਹਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅੰਜਨ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਪਰ੍ਵਤੋ ਦ੍ਰੋਣੋ ਯਤ੍ਰੌषਧ੍ਯੋ ਮਹਾਬਲਾਃ। ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਕਰਣੀ ਚੈਵ ਮृਤਸਞ੍ਜੀਵਨੀ ਤਥਾ ।। ੪੯.

ਚੌਥਾ ਪਹਾੜ ਦ੍ਰੋਣ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਲਯਕਰਣੀ ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀ।

ਕਙ੍ਕਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਮਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪਰ੍ਵਤਃ ਸੁਮਹੋਦਯਃ। ਦਿਵ੍ਯਪੁष੍ਪਫਲੋ ਪੇਤੋ ਵृਕ੍ਸ਼ਵੀਰੁਤ੍ਸਮਾਵृਤਃ ।। ੪੯.

ਪੰਜਵਾਂ ਪਹਾੜ ਕੰਗਕ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਵਯ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

षष੍ਠਸ੍ਤੁ ਪਰ੍ਵਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਮਹਿषੋ ਮੇਘਸਨ੍ਨਿਭਃ। ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਨਿਵਸਤਿ ਮਹਿषੋ ਨਾਮ ਵਾਰਿਜਃ ।। ੪੯.

ਛੇਵਾਂ ਪਹਾੜ ਮਹਿਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਹਿਸ਼ ਨਾਮਕ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਮਃ ਪਰ੍ਵਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਕੁਝਾਨ੍ਨਾਮ ਭਾष੍ਯਤੇ। ਤਤ੍ਰ ਰਤ੍ਨਾਨ੍ਯਨੇਕਾਨਿ ਸ੍ਵਯਂ ਵਰ੍षਤਿ ਵਾਸਵਃ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਮੁਪਾਦਾਯ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯੇ ਵਿਧਿਸ੍ਤ੍ਵਯਮ੍ ।। ੪੯.

ਸੱਤਵਾਂ ਪਹਾੜ ਕਕੁਧ ਹੈ। ਉਥੇ ਇੰਦ੍ਰ ਖੁਦ ਬਹੁਤ ਰਤਨ ਵਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਸਾਥ ਲੈ ਕੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪਰ੍ਵਤਾਃ ਸਪ੍ਤ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੇ ਮਣਿਭੂषਿਤਾਃ । ਤੇषਾਂ ਵਰ੍षਾਣਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਪ੍ਤੈਵ ਤੁ ਸ਼ੁਭਾਨਿ ਵੈ। ਕੁਮੁਦਾਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ਼੍ਵੇਤਮੁਨ੍ਨਤਸ੍ਯ ਤੁ ਲੋਹਿਤਮ੍ ।। ੪੯.

ਇਹ ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਕਮੁਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਖੇਤਰ ਚਿੱਟਾ ਹੈ; ਉਨਨਤ ਤੋਂ ਲਾਲ।

ਬਲਾਹਕਸ੍ਯ ਜੀਮੂਤਂ ਦ੍ਰੋਣਸ੍ਯ ਹਰਿਤਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਕਙ੍ਕਸ੍ਯ ਵੈਦ੍ਯੁਤਂ ਨਾਮ ਮਹਿषਸ੍ਯ ਤੁ ਮਾਨਸਮ੍ ।। ੪੯.

ਬਲਾਹਕ ਤੋਂ ਜੀਮੂਤ, ਦ੍ਰੋਣ ਤੋਂ ਹਰਾ, ਕੰਗਕ ਤੋਂ ਵੈਦਯੁਤ, ਮਹਿਸ਼ ਤੋਂ ਮਾਨਸਮ ਨਾਮਕ ਖੇਤਰ ਹਨ।

ਕਕੁਦਃ ਸੁਪ੍ਰਭਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤੈਤਾਨਿ ਤੁ ਸਪ੍ਤਧਾ। ਵਰ੍षਾਣਿ ਪਰ੍ਵਤਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਨਦੀਸ੍ਤੇषੁ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੪੯.

ਕਕੁਧ ਨੂੰ ਸੁਪ੍ਰਭਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੱਤ ਖੇਤਰ ਤੇ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਸੁਣੋ।

ਪਾਨਿਤੋਯਾ ਵਿਤृष੍ਣਾ ਚ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾ ਵਿਮੋਚਨੀ। ਨਿਵृਤ੍ਤਿਃ ਸਪ੍ਤਮੀ ਤਾਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿਵਰ੍षਂ ਤੁ ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੯.

ਪਾਣਿਤੋਯਾ, ਵਿਤ੍ਰਿਸ਼ਣਾ, ਚੰਦਰਾ, ਸ਼ੁਕਰਾ, ਵਿਮੋਚਨੀ, ਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ — ਇਹ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਖੇਤਰ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।

ਤਾਸਾਂ ਸਮੀਪਗਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਃ ਸ਼ਤਸ਼ੋऽਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਅਸ਼ਕ੍ਯਾਃ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾਤੁਂ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧੇਯਾਸ੍ਤੁ ਬੁਭੂषਤਾ ।। ੪੯.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਥੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਨੇੜੇ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਮੰਨਣਯੋਗ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇष ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਵਃ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਸ੍ਯਾਪਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ। ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਵृਕ੍ਸ਼ੇਣ ਸਂਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮਃ ।। ੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਲਕਸ਼ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਦਰੱਖਤ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਿਰ੍ਵਿਪੁਲਸ੍ਕਨ੍ਧ ਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਿਸ੍ਤੁ ਸਮੁਦ੍ਰੇਣ ਸੁਰੋਦੇਨ ਸਮਨ੍ਤਤਃ। ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਚ੍ਛਾਲ੍ਮਲਸ੍ਯੈਵ ਸਮੇਨ ਤੁ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੪੯.

ਸ਼ਾਲਮਲੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਡਾਲੀ ਚੌੜੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫੈਲਾਵਟ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਰੇषੁ ਤੁ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਾ ਦ੍ਵੀਪੇषੁ ਸ਼੍ਰृਣੁਤ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤਂ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਮੇ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੪੯.

ਉੱਤਰ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕੋ, ਮੈਂ ਜਿਹੜਾ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਠੀਕ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਤਂ ਸਮਾਸਤਃ। ਸੁਰੋਦਕਃ ਪਰਿਵृਤਃ ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪੇਨ ਸਰ੍ਵਤਃ ।। ੪੯.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੁਸ਼ ਟਾਪੂ ਦੀ ਚੌਥੀ ਥਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸੁਰੋਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤੈਵ ਗਿਰਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ। ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਸ੍ਯ ਤੁ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣੇਨ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੪੯.

ਉਥੇ ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਹਨ—ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਕੁਸ਼ ਟਾਪੂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਲਮਲ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ।

ਕੁਖਦ੍ਵੀਪੇ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਪਰ੍ਵਤੋ ਵਿਦ੍ਰੁਮੋਚ੍ਚਯਃ। ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਹੇਮਪਰ੍ਵਤਃ ।। ੪੯.

ਕੁਸ਼ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪਹਾੜ ਵਿਦ੍ਰੁਮੋਚਚਯਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਪਹਾੜ ਹੇਮਪਰਵਤ ਹੈ।

ਤृਤੀਯੋ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ੍ਨਾਮ ਜੀਮੂਤਸਦृਸ਼ੋ ਗਿਰਿਃ। ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਪੁष੍ਪਵਾਨ੍ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਮਸ੍ਤੁ ਕੁਸ਼ੇਸ਼ਯਃ ।। ੪੯.

ਤੀਜਾ ਚਮਕਦਾਰ ਪਹਾੜ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਚੌਥਾ ਪੁਸ਼ਪਵਾਨ ਹੈ, ਪੰਜਵਾਂ ਕੁਸ਼ੇਸ਼ਯਾ ਹੈ।

षष੍ਠੋ ਹਰਿਗਿਰਿਰ੍ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਮੋ ਮਨ੍ਦਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਮਨ੍ਦਾ ਇਤਿ ਹ੍ਯਪਾਂ ਨਾਮ ਮਨ੍ਦਰੋ ਦਾਰਣਾਦਪਾਮ੍ ।। ੪੯.

ਛੇਵਾਂ ਪਹਾੜ ਹਰਿਗਿਰੀ ਹੈ, ਸੱਤਵਾਂ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਹੈ; ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਮੰਦਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੰਡਦਾ ਹੈ।

ਤੇषਾਮਨ੍ਤਰਵਿष੍ਕਮ੍ਭੋ ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ। ਉਦ੍ਭਿਦਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਵਰ੍षਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਵੇਣੁਮਣ੍ਡਲਮ੍ ।। ੪੯.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਖੇਤਰ ਉਦਭਿਦ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਵੇਣੁਮੰਡਲ ਹੈ।

ਤृਤੀਯਂ ਸ੍ਵੈਰਥਾਕਾਰਂ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਲਵਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਪਞ੍ਚਮਂ ਧृਤਿਮਦ੍ਵਰ੍षਂ षष੍ਠਂ ਵਰ੍ष ਪ੍ਰਭਾਕਰਮ੍। ਸਪ੍ਤਮਂ ਕਪਿਲਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਵਰ੍षਪਰ੍ਵਤਾਃ ।। ੪੯.

ਤੀਜਾ ਖੇਤਰ ਸਵੈਰਥਾ ਰੂਪ ਦਾ ਹੈ, ਚੌਥਾ ਲਵਣ ਹੈ; ਪੰਜਵਾਂ ਧ੍ਰਿਤਿਮਤ, ਛੇਵਾਂ ਵਰ্ষਪ੍ਰਭਾਕਰ, ਸੱਤਵਾਂ ਕਪਿਲਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਤ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਹਨ।