ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਦੀਰ੍ਘਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਧਰਾਤ੍ਮਾਨੋ ਨੀਲਾ ਮੇਘਸਮਪ੍ਰਭਾਃ। ਜਾਤਮਾਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਅਸ਼ੀਤਿਪਰਮਾਯੁषਃ ।। ੪੮.

ਉਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਲੰਬੀਆਂ ਦਾਡੀਆਂ ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਨੀਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਨਵੇਂ ਜਨਮੇ ਲੋਕ ਅੱਸੀ ਸਾਲ ਤੱਕ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਾਖਾਮृਗਸਧਰ੍ਮਾਣਃ ਫਲਮੂਲਾਸ਼ਿਨਸ੍ਤਥਾ। ਗੋਧਰ੍ਮਾਣੋ ਹ੍ਯਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਾਃ ਸ਼ੌਚਾਚਾਰਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਃ ।। ੪੮.

ਉਹ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਫਲ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਵਾਜ਼ ਨਿਰਲੇਪ ਹਨ, ਨਾ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਚੰਗਾ ਚਾਲ-ਚਲਨ।

ਤਦ੍ਦ੍ਵੀਪਂ ਤਾਦृਸ਼ੈਃ ਪੂਰ੍ਣਂ ਮਨੁਜੈਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਮਾਨੁषੈਃ । ਏਵਮੇਤੇऽਨ੍ਤਰਦ੍ਵੀਪਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਆਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੪੮.

ਉਹ ਟਾਪੂ ਐਸੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅੰਦਰਲੇ ਟਾਪੂ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਰ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ षष੍ਟ੍ਯਸ਼ੀਤਿਃ ਸ਼ਤਂ ਤਥਾ। ਸਹਸ੍ਰਮਪਿ ਚਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੪੮.

ਵੀਹ, ਤੀਹ, ਪੰਜਾਹ, ਸੱਠ, ਅੱਸੀ, ਸੌ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚਾਯਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਨਾਨਾਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮਾਕੁਲਾਃ। ਬਰ੍ਹਿਣਦ੍ਵੀਪਪਰ੍ਵਾਣਿ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਦ੍ਵੀਪਾਃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ।। ੪੮.

ਉਹ ਚੌੜੇ ਤੇ ਲੰਬੇ ਹਨ, ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਬਰਹਿਣ ਟਾਪੂ ਤੇ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਟਾਪੂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਤ੍ਤੁ षਡਨ੍ਯੇ ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਰਯਾਃ। ਅਤ੍ਰ ਦ੍ਵੀਪਾਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਨਾਨਾਰਤ੍ਨਾਕਰਾਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ ।। ੪੮.

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਛੇ ਟਾਪੂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਅਙ੍ਗਦ੍ਵੀਪਂ ਯਮਦ੍ਵੀਪਂ ਮਲਯਦ੍ਵੀਪਮੇਵ ਚ। ਸ਼ਙ੍ਖਦ੍ਵੀਪਂ ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪਂ ਵਰਾਹਦ੍ਵੀਪਮੇਵ ਚ ।। ੪੮.

ਅੰਗਦਵੀਪ, ਯਮਦਵੀਪ, ਮਲਯਦਵੀਪ, ਸ਼ੰਖਦਵੀਪ, ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਤੇ ਵਰਾਹਦਵੀਪ ਵੀ ਹਨ।

ਅਙ੍ਗਦ੍ਵੀਪਂ ਨਿਬੋਧ ਤ੍ਵਂ ਨਾਨਾਸਙ੍ਘਸਮਾਕੁਲਮ੍। ਨਾਨਾਮ੍ਲੇਚ੍ਛਗਣਾਕੀਰ੍ਣਂ ਤਦ੍ਦ੍ਵੀਪਂ ਬਹੁਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ ।। ੪੮.

ਹੁਣ ਅੰਗਦਵੀਪ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਹੇਮਵਿਦ੍ਰੁਮਪੂਰ੍ਣਾਨਾਂ ਰਤ੍ਨਾਨਾਮਾਕਰਂ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ। ਨਦੀਸ਼ੈਲਵਨੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਂ ਸਨ੍ਨਿਭਂ ਲਵਣਾਮ੍ਭਸਾ ।। ੪੮.

ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ, ਮੋਤੀ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ; ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਚਕ੍ਰਗਿਰਿਰ੍ਨਾਮ ਨੈਕ ਨਿਰ੍ਝਰਕਨ੍ਦਰਃ। ਤਤ੍ਰ ਸਾ ਤੁ ਦਰੀ ਚਾਸ੍ਯ ਨਾਨਾਸਤ੍ਵਸਮਾਸ਼੍ਰਯਾ ।। ੪੮.

ਉਥੇ ਚੱਕਰ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਚ ਅਣਗਿਣਤ ਝਰਨੇ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੀ ਦਰਾਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਸ ਮਧ੍ਯੇ ਨਾਗਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਨੈਕਦੇਸ਼ੋ ਮਹਾਗਿਰਿਃ। ਕੋਟਿਭ੍ਯਾਂ ਨਾਗਨਿਲਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਨਦਨਦੀ ਪਤਿਮ੍ ।। ੪੮.

ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਵਾਸ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ।

ਯਮਦ੍ਵੀਪਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਨਾਨਾਰਤ੍ਨਾਕਰਾਚਿਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ੍ਨਾਮ ਪਰ੍ਵਤੋ ਧਾਤੁਮਣ੍ਡਿਤਃ। ਸਮੁਦ੍ਰਗਾਨਾਂ ਪ੍ਰਭਵਃ ਪ੍ਰਭਵਃ ਕਾਞ੍ਚਨਸ੍ਯ ਤੁ ।। ੪੮.

ਇਸਨੂੰ ਯਮਦਵੀਪ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਥੇ ਇਕ ਚਮਕਦਾਰ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਦਰਿਆ ਵੀ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਜੜ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਹੈ।

ਤਥੈਵ ਮਲਯਦ੍ਵੀਪਮੇਵਮੇਵ ਸੁਸਂਵृਤਮ੍। ਮਣਿਰਤ੍ਨਾਕਰਂ ਸ੍ਫੀਤਮਾਕਰਂ ਕਨਕਸ੍ਯ ਚ ।। ੪੮.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਲਯਾ ਟਾਪੂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੋਤੀ ਤੇ ਰਤਨ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਵੀ ਉਥੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਆਕਰਂ ਚਨ੍ਦਨਾਨਾਞ੍ਚ ਸਮੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਤਥਾਕਰਮ੍। ਨਾਨਾਮ੍ਲੇਚ੍ਛਗਣਾਕੀਰ੍ਣਂ ਨਦੀਪਰ੍ਵਤਮਣ੍ਡਿਤਮ੍ ।। ੪੮.

ਉਹ ਥਾਂ ਚੰਦਨ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਉਥੇ ਬਹੁਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਦੇਸੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀਮਾਂਸ੍ਤੁ ਮਲਯਃ ਪਰ੍ਵਤੋ ਰਜਤਾਕਰਃ। ਮਹਾਮਲਯ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਵਿਖ੍ਯਾਤੋ ਵਰਪਰ੍ਵਤਃ ।। ੪੮.

ਉਥੇ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਲਯਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਖਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਮਲਯਾ ਵੱਡਾ ਤੇ ਚੋਟੀ ਦਾ ਪਹਾੜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਮਨ੍ਦਰਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਿਤਞ੍ਚ ਸਦਾ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ। ਆਗਸ੍ਤ੍ਯਭਵਨਂ ਤਤ੍ਰ ਦੇਵਾਸੁਰਨਮਸ੍ਕृਤਮ੍ ।। ੪੮.

ਦੂਜਾ ਪਹਾੜ ਮੰਦਰ ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਉਥੇ ਅਗਸਤਿਆ ਜੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਦੋਵਾਂ ਸਤਿਕਾਰਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾ ਕਾਞ੍ਚਨਪਾਦਸ੍ਯ ਮਲਯਸ੍ਯਾਪਰਸ੍ਯ ਹਿ। ਨਿਕੁਞ੍ਜੈਸ੍ਤृਣਸੋਮਾਙ੍ਗੈਰਾਸ਼੍ਰਮਂ ਪੁਣ੍ਯਸੇਵਿਤਮ੍ ।। ੪੮.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੂਜੇ ਮਲਯਾ ਪਹਾੜ ਦੇ ਸੋਨੇ ਵਾਲੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਇਕ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਸੋਮਾ ਵਾਲੀ ਘਾਹ ਹੈ।

ਨਾਨਾਪੁष੍ਪਫਲੋਪੇਤਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਦਪਿ ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ। ਤਤ੍ਰਾਵਤਰਤੇ ਸ੍ਵਰ੍ਗਃ ਸਦਾ ਪਰ੍ਵਸੁ ਪਰ੍ਵਸੁ ।। ੪੮.

ਉਹ ਥਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਉਥੇ ਹਰ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਸੁਰਗ ਆਪ ਹੀ ਉਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਤ੍ਰਿਕੂਟਨਿਲਯੇ ਨਾਨਾਧਾਤੁਵਿਭੂषਿਤੇ । ਅਨੇਕਯੋਜਨੋਤ੍ਸੇਧੇ ਚਿਤ੍ਰਸਾਨੁਦਰੀਗृਹੇ ।। ੪੮.

ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੇ ਵਸੇਬੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਂ ਵਿਚ ਘਰ ਹਨ।

ਤਸ੍ਯ ਕੂਟਤਟੇ ਰਮ੍ਯੇ ਹੇਮਪ੍ਰਾਕਾਰਤੋਰਣਾ। ਨਿਰ੍ਯੂਹਵਲਭੀਚਿਤ੍ਰਾ ਹਰ੍ਮ੍ਯਪ੍ਰਾਸਾਦਮਾਲਿਨੀ ।। ੪੮.

ਉਸਦੇ ਸੁਹਣੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਿਲੇ ਤੇ ਦਰਵਾਜੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਤੇ ਬਾਲਕਨੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਮਹਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਸ਼ਤਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਾਯਾਮਯੋਜਨਾ। ਨਿਤ੍ਯਪ੍ਰਮੁਦਿਤਾ ਸ੍ਫੀਤਾ ਲਙ੍ਕਾ ਨਾਮ ਮਹਾਪੁਰੀ ।। ੪੮.

ਉਹ ਮਹਾਨ ਲੰਕਾ ਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਤੇ ਤੀਹ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸਾ ਕਾਮਰੂਪਿਣਾਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਨਾਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ । ਆਵਾਸੋ ਬਲਦृਪ੍ਤਾਨਾਂ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦੇਵਵਿਦ੍ਵਿषਾਮ੍। ਮਾਨੁषਾਣਾਮਸਮ੍ਬਾਧਾ ਹ੍ਯਗਮ੍ਯਾ ਸਾ ਮਹਾਪੁਰੀ ।। ੪੮.

ਉਹ ਥਾਂ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਇਹ ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਵਸਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਅਪਹੁੰਚੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵੈ ਪੂਰ੍ਵੇ ਤੀਰੇ ਨਦਨਦੀਪਤੇਃ। ਗੋਕਰ੍ਣਨਾਮਧੇਯਸ੍ਯ ਸ਼ਙ੍ਕਰਸ੍ਯਾਲਯਂ ਮਹਤ੍ ।। ੪੮.

ਉਸ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਕੋਲ, ਗੋਕਰਨ ਨਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਧਾਮ ਹੈ।

ਤਥੈਕਰਾਜ੍ਯਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਸ਼ਙ੍ਖਦ੍ਵੀਪਸਮਾਸ੍ਥਿਤਮ੍। ਸ਼ਤਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਨਾਨਾਮ੍ਲੇਚ੍ਛਗਣਾਲਯਮ੍ ।। ੪੮.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕ ਰਾਜ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੰਖਦਵੀਪ ਉੱਤੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ ਤੇ ਉਥੇ ਕਈ ਵਿਦੇਸੀ ਜਾਤੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਙ੍ਖਗਿਰਿਰ੍ਨਾਮ ਧੌਤਸ਼ਙ੍ਖਦਲਪ੍ਰਭਃ। ਨਾਨਾਰਤ੍ਨਾਕਰਃ ਪੁਣ੍ਯਃ ਪੁਣ੍ਯਕृਦ੍ਭਿਰ੍ਨਿषੇਵਿਤਃ ।। ੪੮.

ਉਥੇ ਸ਼ੰਖ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਧੁੱਤੇ ਸ਼ੰਖ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਉਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਙ੍ਖ ਨਾਗਾ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯਾ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਵਤੇ ਨਦੀ। ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਙ੍ਖਮੁਖੋ ਨਾਮ ਨਾਗਰਾਜਃ ਕृਤਾਲਯਃ ।। ੪੮.

ਉਥੋਂ ਸ਼ੰਖ ਨਦੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਸ਼ੰਖਮੁਖ ਨਾਂ ਦਾ ਨਾਗ ਰਾਜਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਤਥੈਵ ਕੁਮੁਦਦ੍ਵੀਪਂ ਨਾਨਾਪੁਣ੍ਯੋਪਸ਼ੋਭਿਤਮ੍। ਨਾਨਾਗ੍ਰਾਮਸਮਾ ਕੀਰ੍ਣਂ ਨਾਨਾਰਤ੍ਨਾਕਰਂ ਸ਼ਿਵਮ੍ ।। ੪੮.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਮੁਦ ਟਾਪੂ ਹੈ, ਜੋ ਕਈ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੰਡ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਥਾਂ ਹੈ।

ਕੁਮੁਦਾਖ੍ਯਾ ਮਹਾਭਾਗਾ ਦੁष੍ਟਚਿਤ੍ਤਨਿਬਰ੍ਹਣੀ। ਮਹਾਦੇਵਸ੍ਯ ਭਗਿਨੀ ਪ੍ਰਭਾਭਿਸ੍ਤਾਭਿਰਿਜ੍ਯਤੇ ।। ੪੮.

ਕੁਮੁਦਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਭਾਗ ਵਾਲੀ ਹੈ ਤੇ ਮਾੜੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਭੈਣ ਹੈ। ਉਹ ਚਮਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਥਾ ਵਰਾਹਦ੍ਵੀਪੇ ਚ ਨਾਨਾਮ੍ਲੇਚ੍ਛਗਣਾਕੁਲੇ। ਨਾਨਾਜਾਲਿਸਮਾਕੀਰ੍ਣੇ ਨਾਨਾਧਿष੍ਠਾਨਪਤ੍ਤਨੇ ।। ੪੮.

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਰਾਹਾ ਟਾਪੂ 'ਚ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ,