ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਚ ਮृਗਕਾਨ੍ਤਾ ਚ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦ੍ਵੇ ਸਂਬਭੂਵਤੁਃ। ਮਧੁਮਤ੍ਸਰਃ ਪੁਣ੍ਯਞ੍ਚ ਪਝਮੀਨਦ੍ਵਿਜਾਕੁਲਮ੍ ।। ੪੭.

ਉਥੋਂ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਹਨ: ਜੋਤਸਨਾ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਕਾਂਤਾ। ਉਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਧੁਮਤ ਝੀਲ ਹੈ, ਜੋ ਪਝਾ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ਸਮਾਕੀਰ੍ਣਂ ਮਧੁਵਤ੍ਸਰ੍ਵਤਃ ਸੁਖਮ੍। ਰੁਦ੍ਰਕਾਨ੍ਤਮਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤਂ ਨਿਰ੍ਮਿਤਂ ਤਦ੍ਭਵੇਨ ਤੁ ।। ੪੭.

ਉਹ ਥਾਂ ਕਲਪਵ੍ਰਿਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਮਧੁ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਰੁਦ੍ਰਕਾਂਤ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਭਵ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।

ਅਨ੍ਯੇ ਚਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾਃ ਪਝਮੀਨਦ੍ਵਿਜਾਕੁਲਾਃ। ਨਾਮ੍ਨਾ ਰੁਦ੍ਰਾਜਯਾ ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋਦਧਿਸਨ੍ਨਿਭਾਃ ।। ੪੭.

ਇਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਝੀਲਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਪਝਾ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਰੁਦ੍ਰਾਜਯਾ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਣਤੀ 'ਚ ਬਾਰਾਂ ਹਨ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤੇਭ੍ਯਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਚ ਮਾਧ੍ਵੀ ਚ ਦ੍ਵੇ ਨਦ੍ਯੌ ਸਮ੍ਬਭੂਵਤੁਃ। ਯਨਿ ਕਿਮ੍ਪੁਰੁषਾਦ੍ਯਾਨਿ ਤੇषੁ ਦੇਵੋ ਨ ਵਰ੍षਤਿ ।। ੪੭.

ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ: ਸ਼ਾਂਤਾ ਤੇ ਮਾਧਵੀ। ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਥੇ ਦੇਵਤਾ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ।

ਉਦ੍ਭਿਦ੍ਯਾਨ੍ਯੁਦਕਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਹਨ੍ਤਿ ਸਰਿਦ੍ਵਰਾਃ। ऋषਭੋ ਦੁਨ੍ਦੁਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਧੂਮ੍ਰਸ਼੍ਚੈਵ ਮਹਾਗਿਰਿਃ ।। ੪੭.

ਉਥੇ ਚਸ਼ਮੇ ਤੇ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਨਦੀਆਂ ਹਨ: ਰਿਸ਼ਭ, ਦੁੰਦੁਭੀ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਧੂਮ੍ਰ ਪਹਾੜ।

ਪੂਰ੍ਵਾਯਤਾ ਮਹਭਾਗਾ ਨਿਮ੍ਨਗਾ ਲਵਣਾਮ੍ਭਸਿ। ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਙ੍ਕਸ੍ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਣੋ ਮਹਾਨਗ੍ਨਿਃ ਸ਼ਿਲੋਚ੍ਚਯਃ। ਉਦਗ੍ਯਾਤਾ ਉਦੀਚ੍ਯਾਨ੍ਤਾ ਅਵਗਾਢਾ ਮਹੋਦਧਿਮ੍ ।। ੪੭.

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ: ਚੰਦ੍ਰਕੰਕ, ਪ੍ਰਾਣ, ਵੱਡਾ ਅੱਗ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਧਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੋਮਕਸ਼੍ਚ ਵਰਾਹਸ਼੍ਚ ਨਾਰਦਸ਼੍ਚ ਮਹੀਧਰਃ। ਪ੍ਰਤੀਚੀਮਾਯਤਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾ ਲਵਣੋਦਧਿਮ੍ ।। ੪੭.

ਸੋਮਕ, ਵਰਾਹ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਧੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਕ੍ਰੋ ਬਲਾਹਕਸ਼੍ਚੈਵ ਮੈਨਾਕਸ਼੍ਚੈਵ ਪਰ੍ਵਤਃ। ਆਯਤਾਸ੍ਤੇ ਮਹਾਸ਼ੈਲਾਃ ਸਮੁਦ੍ਰਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਪ੍ਰਤਿ। ਚਨ੍ਦ੍ਰਮੈਨਾਕਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇਵਿਦਿਸ਼ਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ।। ੪੭.

ਚੱਕਰ, ਬਲਾਹਕ ਅਤੇ ਮੈਨਾਕ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਚੰਦਰ ਤੇ ਮੈਨਾਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਤਕੋ ਨਾਮ ਸੋऽਗ੍ਨਿਃ ਪਿਬਤਿ ਤਜ੍ਜਲਮ੍। ਨਾਮ੍ਨਾ ਸਮੁਦ੍ਰਪਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨੌਰ੍ਵਃ ਸ ਵਡਵਾਮੁਖਃ ।। ੪੭.

ਉਥੇ ਸੰਵਰਤਕ ਅੱਗ ਹੈ, ਜੋ ਉਹ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰਪਾ ਤੇ ਆਉਰਵ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਵਡਵਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੈਤੇ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾ ਹਿ ਪਰ੍ਵਤਾ ਲਵਣੋਦਧਿਮ੍। ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਭਯਵਿਤ੍ਰਸ੍ਤਾਃ ਪਕ੍ਸ਼ਚ੍ਛੇਦਭਯਾਤ੍ਤਦਾ। ਯਦੇਤਦॄਸ਼੍ਯਤੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਸ਼੍ਵੇਤੇ ਕृष੍ਣਸ਼ਸ਼ਾਕृਤਿਃ ।। ੪੭.

ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਪਹਾੜ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਏ, ਮਹਿੰਦਰ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਪੱਖੀ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਦੇ ਭੈ ਤੋਂ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉੱਤੇ ਜੋ ਚਿੱਟਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਾਲੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੈ।

ਭਾਰਤਸ੍ਯ ਤੁ ਵਰ੍षਸ੍ਯ ਭੇਦਾਸ੍ਤੇ ਨਵ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ। ਇਹੋਦਿਤਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਥਾਨ੍ਯੇऽਨ੍ਯਤ੍ਰ ਨੋਦਿਤੇ ।। ੪੭.

ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਵੰਡਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਈ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ।

ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮੇਤੇषਾਂ ਵਰ੍षਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਗੁਣੈਃ। ਆਰੋਗ੍ਯਾਯੁਃ ਪ੍ਰਮਾਣਾਭ੍ਯਾਂ ਧਰ੍ਮਤਃ ਕਾਮਤੋऽਰ੍ਥਤਃ ।। ੪੭.

ਹਰ ਇਕ ਅਗਲਾ ਖੇਤਰ ਆਪਣੀਆਂ ਖਾਸ ਖਾਸ ਖੂਬੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਿਹਤ, ਉਮਰ, ਮਾਪ, ਨੇਕੀ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ।

ਸਮਨ੍ਵਿਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਗੁਣੈ ਰੇਤੈਸ੍ਤੁ ਭਾਗਤਃ। ਵਸਨ੍ਤਿ ਨਾਨਾਜਾਤੀਨਿ ਤੇषੁ ਵਰ੍षੇषੁ ਤਾਨਿ ਵੈ। ਇਤ੍ਯੇषਾऽਧਾਰਯਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪृਤ੍ਵੀ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਾ ।। ੪੭.

ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਆਪਣੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਤੇ ਜਨਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨਾਪਿ ਵਰ੍षਸ੍ਯ ਭਾਰਤਸ੍ਯ ਨਿਬੋਧਤ। ਦਸ਼ਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰਂ ਸਮਤੀਤ੍ਯ ਮਹਾਰ੍ਣਵਮ੍ ।। ੪੮.

ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ: ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘ ਕੇ।

ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵ ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਮਾਯਤਮ੍। ਅਤਸ੍ਤ੍ਰਿਭਾਗਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਨਾਨਾਪੁष੍ਪਫਲੋਦਯਮ੍ ।। ੪੮.

ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਵਨ੍ਤਂ ਮਹਾਸ਼ੈਲਂ ਤਤ੍ਰੈਕਂ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਮ੍। ਯੇਨ ਕੂਟਤਟੈਰ੍ਨੈਕੈਸ੍ਤਦ੍ਦ੍ਵੀਪਂ ਸਮਲਂਕृਤਮ੍ ।। ੪੮.

ਉਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਈ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹਨ, ਜੋ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸ੍ਵਾਦੁਸਲਿਲਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨਦ੍ਯਃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਵਾਪ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾ ਵਿਮਲੋਦਕਾਃ ।। ੪੮.

ਉਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਰਿਆ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੈ; ਉਸ ਟਾਪੂ ਦੇ ਤਲਾਬ ਵੀ ਸੁੱਚੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੈਲਸ੍ਯ ਛਿਦ੍ਰੇषੁ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇष੍ਵਾਯਤੇषੁ ਚ। ਅਨੇਕੇषੁ ਸਮृਦ੍ਧਾਨਿ ਨਾਨਾਕਾਰਾਣਿ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੪੮.

ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਦਰਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਵਸਤੀਾਂ ਹਨ।

ਨਰਨਾਰੀਸਮਾਢ੍ਯਾਨਿ ਮੁਦਿਤਾਨਿ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਚ। ਤੇषਾਂ ਤਲਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਨਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਤਾਨਿ ਚ ।। ੪੮.

ਉਹ ਵਸਤੀਾਂ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਰਸਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਪੁਰਾਣਿ ਸਨ੍ਨਿਵਿष੍ਟਾਨਿ ਪਰ੍ਵਤਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਨਿ ਚ। ਸੁਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਨਿ ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮੇਕਦ੍ਵਾਰਾਣਿ ਚਾਨ੍ਯਥ ।। ੪੮.

ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਕੁਝ ਦੇ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ।

ਦੀਰ੍ਘਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਧਰਾਤ੍ਮਾਨੋ ਨੀਲਾ ਮੇਘਸਮਪ੍ਰਭਾਃ। ਜਾਤਮਾਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਅਸ਼ੀਤਿਪਰਮਾਯੁषਃ ।। ੪੮.

ਉਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਲੰਬੀਆਂ ਦਾਡੀਆਂ ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਨੀਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਨਵੇਂ ਜਨਮੇ ਲੋਕ ਅੱਸੀ ਸਾਲ ਤੱਕ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਾਖਾਮृਗਸਧਰ੍ਮਾਣਃ ਫਲਮੂਲਾਸ਼ਿਨਸ੍ਤਥਾ। ਗੋਧਰ੍ਮਾਣੋ ਹ੍ਯਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਾਃ ਸ਼ੌਚਾਚਾਰਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਃ ।। ੪੮.

ਉਹ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਫਲ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਵਾਜ਼ ਨਿਰਲੇਪ ਹਨ, ਨਾ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਚੰਗਾ ਚਾਲ-ਚਲਨ।

ਤਦ੍ਦ੍ਵੀਪਂ ਤਾਦृਸ਼ੈਃ ਪੂਰ੍ਣਂ ਮਨੁਜੈਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਮਾਨੁषੈਃ । ਏਵਮੇਤੇऽਨ੍ਤਰਦ੍ਵੀਪਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਆਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੪੮.

ਉਹ ਟਾਪੂ ਐਸੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅੰਦਰਲੇ ਟਾਪੂ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਰ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ षष੍ਟ੍ਯਸ਼ੀਤਿਃ ਸ਼ਤਂ ਤਥਾ। ਸਹਸ੍ਰਮਪਿ ਚਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੪੮.

ਵੀਹ, ਤੀਹ, ਪੰਜਾਹ, ਸੱਠ, ਅੱਸੀ, ਸੌ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚਾਯਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਨਾਨਾਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮਾਕੁਲਾਃ। ਬਰ੍ਹਿਣਦ੍ਵੀਪਪਰ੍ਵਾਣਿ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਦ੍ਵੀਪਾਃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ।। ੪੮.

ਉਹ ਚੌੜੇ ਤੇ ਲੰਬੇ ਹਨ, ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਬਰਹਿਣ ਟਾਪੂ ਤੇ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਟਾਪੂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਤ੍ਤੁ षਡਨ੍ਯੇ ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਰਯਾਃ। ਅਤ੍ਰ ਦ੍ਵੀਪਾਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਨਾਨਾਰਤ੍ਨਾਕਰਾਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ ।। ੪੮.

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਛੇ ਟਾਪੂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਅਙ੍ਗਦ੍ਵੀਪਂ ਯਮਦ੍ਵੀਪਂ ਮਲਯਦ੍ਵੀਪਮੇਵ ਚ। ਸ਼ਙ੍ਖਦ੍ਵੀਪਂ ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪਂ ਵਰਾਹਦ੍ਵੀਪਮੇਵ ਚ ।। ੪੮.

ਅੰਗਦਵੀਪ, ਯਮਦਵੀਪ, ਮਲਯਦਵੀਪ, ਸ਼ੰਖਦਵੀਪ, ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਤੇ ਵਰਾਹਦਵੀਪ ਵੀ ਹਨ।

ਅਙ੍ਗਦ੍ਵੀਪਂ ਨਿਬੋਧ ਤ੍ਵਂ ਨਾਨਾਸਙ੍ਘਸਮਾਕੁਲਮ੍। ਨਾਨਾਮ੍ਲੇਚ੍ਛਗਣਾਕੀਰ੍ਣਂ ਤਦ੍ਦ੍ਵੀਪਂ ਬਹੁਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ ।। ੪੮.

ਹੁਣ ਅੰਗਦਵੀਪ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਹੇਮਵਿਦ੍ਰੁਮਪੂਰ੍ਣਾਨਾਂ ਰਤ੍ਨਾਨਾਮਾਕਰਂ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ। ਨਦੀਸ਼ੈਲਵਨੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਂ ਸਨ੍ਨਿਭਂ ਲਵਣਾਮ੍ਭਸਾ ।। ੪੮.

ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ, ਮੋਤੀ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ; ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।