ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਿਕਤਾਪਰ੍ਵਤਮਰੂਨ੍ ਗਤ੍ਵਾ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਨ੍ ਯਯੌ। ਨੇਮਿਮਣ੍ਡਲਕੋष੍ਠੇ ਤੁ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾ ਸਾ ਮਹੋਦਧਿਮ੍ ।। ੪੭.

ਰੇਤਲੇ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ; ਨੇਮੀਮੰਡਲ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵেশ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਾਸਾਂ ਨਦ੍ਯੁਪਨਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ਤਸ਼ੋऽਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਉਪਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਯਤੋ ਵਰ੍षਤਿ ਵਾਸਵਃ ।। ੪੭.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਥੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਥੋਂ ਇੰਦਰ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਸ੍ਵੋਕਸਾਯਾਸ੍ਤੀਰੇ ਤੁ ਵਾਰਿਸੁਰਭਿਵਿਸ਼੍ਰੁਤੇ। ਹਰਿਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੇ ਤੁ ਵਸਤਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਕੌਬੈਰਕੋ ਵਸ਼ੀ ।। ੪੭.

ਵਸਵੋਕਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਉਥੇ ਹਰਿਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਹਾੜ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਕੌਬੈਰਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਯਜ੍ਞੋਪੇਤਃ ਸ ਸੁਮਹਾਨਮਿਤੌਜਾਃ ਸੁਵਿਕ੍ਰਮਃ। ਤਤ੍ਰਾਗਸ੍ਤ੍ਯੈਃ ਪਰਿਵृਤੋ ਵਿਦ੍ਵਦ੍ਭਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਕ੍ਸ਼ਸੈਃ। ਕੁਬੈਰਾਨੁਚਰਾਃ ਹ੍ਯੇਤੇ ਚਤ੍ਵਾਰਸ੍ਤਤ੍ਸਮਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੭.

ਉਹ ਯਜਨਿਉਪਵੀਤ ਵਾਲਾ, ਬੜੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਅਣਮਾਪ ਤਾਕਤ ਤੇ ਵੱਡੀ ਵਿਰਤਾ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਉਹ ਅਗਸਤਿਆਂ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮਰਾਖਸਾਂ ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਚਾਰੇ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਮੇਵ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ऋਦ੍ਧਿਃ ਪਰ੍ਵਤਵਾਸਿਨਾਮ੍। ਪਰਸ੍ਪਰੇਣ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਧਰ੍ਮਤਃ ਕਾਮਤੋऽਰ੍ਥਤਃ ।। ੪੭.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ 'ਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵੀ ਆਪਸ 'ਚ ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਧਨ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦੂਣੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹੇਮਕੂਟਸ੍ਯ ਪॄष੍ਠੇ ਤੁ ਸਾਯਨਂ ਨਾਮ ਤਤ੍ਸਰਃ। ਮਨਸ੍ਵਿਨੀ ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤੀ ਚ ਸਾ ।। ੪੭.

ਹੇਮਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸਾਯਨ ਨਾਂ ਦਾ ਝੀਲ ਹੈ। ਉਥੋਂ ਮਨਸਵਿਨੀ ਦਰਿਆ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਓਥੋਂ ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ ਨਦੀ ਵੀ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ।

ਅਵਗਾਹ੍ਯ ਹ੍ਯੁਭਯਤਃ ਸਮੁਦ੍ਰੌ ਪੂਰ੍ਵਪਸ਼੍ਚਿਮੌ । ਸਰੋ ਵਿष੍ਣੁਪਦਂ ਨਾਮ ਨਿषਧੇ ਪਰ੍ਵਤੋਤ੍ਤਮੇ ।। ੪੭.

ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰਾਂ 'ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਾਧ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁਪਦ ਨਾਂ ਦੀ ਝੀਲ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵੀ ਨਨ੍ਵਲੀ ਚ ਯਾ। ਮੇਰੋਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਹ੍ਰਦਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰਭੋ ਮਹਾਨ੍ ।। ੪੭.

ਉਸ ਝੀਲ ਤੋਂ ਦੋ ਦਰਿਆ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ: ਗਾਂਧਰਵੀ ਤੇ ਅਨਵਲੀ। ਮੇਰੁ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੱਡੀ ਚੰਦ੍ਰਪ੍ਰਭਾ ਝੀਲ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਜਾਮ੍ਬੂਨਦੀ ਪੁਣ੍ਯਾ ਯਸ੍ਯਾਂ ਜਾਮ੍ਬੂਨਦਂ ਸ਼ੁਭਮ੍। ਪਯੋਦਂ ਤੁ ਸਰੋ ਨੀਲੇ ਸੁਸ਼ੁਭ੍ਰਂ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਵਤ੍ ।। ੪੭.

ਉਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਮਬੂਨਦੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣਾ ਜਾਮਬੂਨਦਾ ਸੋਨਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨੀਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪਯੋਦਾ ਨਾਂ ਦੀ ਝੀਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ।

ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਾਪਯੋਦਾ ਚ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਦ੍ਯੌ ਵਿਨਿਰ੍ਗਤੇ। ਸ਼੍ਵੇਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਵਤੇ ਪੁਣ੍ਯਂ ਸਰਸ੍ਤੂਤ੍ਤਰਮਾਨਸਮ੍ ।। ੪੭.

ਪਯੋਦਾ ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਤੋਂ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਤੇ ਪਯੋਦਾ। ਸ਼੍ਵੇਤ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉੱਤਰਮਾਨਸ ਝੀਲ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।

ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਚ ਮृਗਕਾਨ੍ਤਾ ਚ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦ੍ਵੇ ਸਂਬਭੂਵਤੁਃ। ਮਧੁਮਤ੍ਸਰਃ ਪੁਣ੍ਯਞ੍ਚ ਪਝਮੀਨਦ੍ਵਿਜਾਕੁਲਮ੍ ।। ੪੭.

ਉਥੋਂ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਹਨ: ਜੋਤਸਨਾ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਕਾਂਤਾ। ਉਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਧੁਮਤ ਝੀਲ ਹੈ, ਜੋ ਪਝਾ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ਸਮਾਕੀਰ੍ਣਂ ਮਧੁਵਤ੍ਸਰ੍ਵਤਃ ਸੁਖਮ੍। ਰੁਦ੍ਰਕਾਨ੍ਤਮਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤਂ ਨਿਰ੍ਮਿਤਂ ਤਦ੍ਭਵੇਨ ਤੁ ।। ੪੭.

ਉਹ ਥਾਂ ਕਲਪਵ੍ਰਿਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਮਧੁ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਰੁਦ੍ਰਕਾਂਤ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਭਵ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।

ਅਨ੍ਯੇ ਚਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾਃ ਪਝਮੀਨਦ੍ਵਿਜਾਕੁਲਾਃ। ਨਾਮ੍ਨਾ ਰੁਦ੍ਰਾਜਯਾ ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋਦਧਿਸਨ੍ਨਿਭਾਃ ।। ੪੭.

ਇਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਝੀਲਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਪਝਾ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਰੁਦ੍ਰਾਜਯਾ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਣਤੀ 'ਚ ਬਾਰਾਂ ਹਨ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤੇਭ੍ਯਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਚ ਮਾਧ੍ਵੀ ਚ ਦ੍ਵੇ ਨਦ੍ਯੌ ਸਮ੍ਬਭੂਵਤੁਃ। ਯਨਿ ਕਿਮ੍ਪੁਰੁषਾਦ੍ਯਾਨਿ ਤੇषੁ ਦੇਵੋ ਨ ਵਰ੍षਤਿ ।। ੪੭.

ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ: ਸ਼ਾਂਤਾ ਤੇ ਮਾਧਵੀ। ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਥੇ ਦੇਵਤਾ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ।

ਉਦ੍ਭਿਦ੍ਯਾਨ੍ਯੁਦਕਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਹਨ੍ਤਿ ਸਰਿਦ੍ਵਰਾਃ। ऋषਭੋ ਦੁਨ੍ਦੁਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਧੂਮ੍ਰਸ਼੍ਚੈਵ ਮਹਾਗਿਰਿਃ ।। ੪੭.

ਉਥੇ ਚਸ਼ਮੇ ਤੇ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਨਦੀਆਂ ਹਨ: ਰਿਸ਼ਭ, ਦੁੰਦੁਭੀ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਧੂਮ੍ਰ ਪਹਾੜ।

ਪੂਰ੍ਵਾਯਤਾ ਮਹਭਾਗਾ ਨਿਮ੍ਨਗਾ ਲਵਣਾਮ੍ਭਸਿ। ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਙ੍ਕਸ੍ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਣੋ ਮਹਾਨਗ੍ਨਿਃ ਸ਼ਿਲੋਚ੍ਚਯਃ। ਉਦਗ੍ਯਾਤਾ ਉਦੀਚ੍ਯਾਨ੍ਤਾ ਅਵਗਾਢਾ ਮਹੋਦਧਿਮ੍ ।। ੪੭.

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ: ਚੰਦ੍ਰਕੰਕ, ਪ੍ਰਾਣ, ਵੱਡਾ ਅੱਗ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਧਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੋਮਕਸ਼੍ਚ ਵਰਾਹਸ਼੍ਚ ਨਾਰਦਸ਼੍ਚ ਮਹੀਧਰਃ। ਪ੍ਰਤੀਚੀਮਾਯਤਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾ ਲਵਣੋਦਧਿਮ੍ ।। ੪੭.

ਸੋਮਕ, ਵਰਾਹ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਧੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਕ੍ਰੋ ਬਲਾਹਕਸ਼੍ਚੈਵ ਮੈਨਾਕਸ਼੍ਚੈਵ ਪਰ੍ਵਤਃ। ਆਯਤਾਸ੍ਤੇ ਮਹਾਸ਼ੈਲਾਃ ਸਮੁਦ੍ਰਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਪ੍ਰਤਿ। ਚਨ੍ਦ੍ਰਮੈਨਾਕਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇਵਿਦਿਸ਼ਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ।। ੪੭.

ਚੱਕਰ, ਬਲਾਹਕ ਅਤੇ ਮੈਨਾਕ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਚੰਦਰ ਤੇ ਮੈਨਾਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਤਕੋ ਨਾਮ ਸੋऽਗ੍ਨਿਃ ਪਿਬਤਿ ਤਜ੍ਜਲਮ੍। ਨਾਮ੍ਨਾ ਸਮੁਦ੍ਰਪਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨੌਰ੍ਵਃ ਸ ਵਡਵਾਮੁਖਃ ।। ੪੭.

ਉਥੇ ਸੰਵਰਤਕ ਅੱਗ ਹੈ, ਜੋ ਉਹ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰਪਾ ਤੇ ਆਉਰਵ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਵਡਵਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੈਤੇ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾ ਹਿ ਪਰ੍ਵਤਾ ਲਵਣੋਦਧਿਮ੍। ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਭਯਵਿਤ੍ਰਸ੍ਤਾਃ ਪਕ੍ਸ਼ਚ੍ਛੇਦਭਯਾਤ੍ਤਦਾ। ਯਦੇਤਦॄਸ਼੍ਯਤੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਸ਼੍ਵੇਤੇ ਕृष੍ਣਸ਼ਸ਼ਾਕृਤਿਃ ।। ੪੭.

ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਪਹਾੜ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਏ, ਮਹਿੰਦਰ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਪੱਖੀ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਦੇ ਭੈ ਤੋਂ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉੱਤੇ ਜੋ ਚਿੱਟਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਾਲੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੈ।

ਭਾਰਤਸ੍ਯ ਤੁ ਵਰ੍षਸ੍ਯ ਭੇਦਾਸ੍ਤੇ ਨਵ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ। ਇਹੋਦਿਤਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਥਾਨ੍ਯੇऽਨ੍ਯਤ੍ਰ ਨੋਦਿਤੇ ।। ੪੭.

ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਵੰਡਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਈ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ।

ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮੇਤੇषਾਂ ਵਰ੍षਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਗੁਣੈਃ। ਆਰੋਗ੍ਯਾਯੁਃ ਪ੍ਰਮਾਣਾਭ੍ਯਾਂ ਧਰ੍ਮਤਃ ਕਾਮਤੋऽਰ੍ਥਤਃ ।। ੪੭.

ਹਰ ਇਕ ਅਗਲਾ ਖੇਤਰ ਆਪਣੀਆਂ ਖਾਸ ਖਾਸ ਖੂਬੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਿਹਤ, ਉਮਰ, ਮਾਪ, ਨੇਕੀ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ।

ਸਮਨ੍ਵਿਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਗੁਣੈ ਰੇਤੈਸ੍ਤੁ ਭਾਗਤਃ। ਵਸਨ੍ਤਿ ਨਾਨਾਜਾਤੀਨਿ ਤੇषੁ ਵਰ੍षੇषੁ ਤਾਨਿ ਵੈ। ਇਤ੍ਯੇषਾऽਧਾਰਯਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪृਤ੍ਵੀ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਾ ।। ੪੭.

ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਆਪਣੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਤੇ ਜਨਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨਾਪਿ ਵਰ੍षਸ੍ਯ ਭਾਰਤਸ੍ਯ ਨਿਬੋਧਤ। ਦਸ਼ਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰਂ ਸਮਤੀਤ੍ਯ ਮਹਾਰ੍ਣਵਮ੍ ।। ੪੮.

ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ: ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘ ਕੇ।

ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵ ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਮਾਯਤਮ੍। ਅਤਸ੍ਤ੍ਰਿਭਾਗਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਨਾਨਾਪੁष੍ਪਫਲੋਦਯਮ੍ ।। ੪੮.

ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਵਨ੍ਤਂ ਮਹਾਸ਼ੈਲਂ ਤਤ੍ਰੈਕਂ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਮ੍। ਯੇਨ ਕੂਟਤਟੈਰ੍ਨੈਕੈਸ੍ਤਦ੍ਦ੍ਵੀਪਂ ਸਮਲਂਕृਤਮ੍ ।। ੪੮.

ਉਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਈ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹਨ, ਜੋ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸ੍ਵਾਦੁਸਲਿਲਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨਦ੍ਯਃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਵਾਪ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾ ਵਿਮਲੋਦਕਾਃ ।। ੪੮.

ਉਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਰਿਆ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੈ; ਉਸ ਟਾਪੂ ਦੇ ਤਲਾਬ ਵੀ ਸੁੱਚੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੈਲਸ੍ਯ ਛਿਦ੍ਰੇषੁ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇष੍ਵਾਯਤੇषੁ ਚ। ਅਨੇਕੇषੁ ਸਮृਦ੍ਧਾਨਿ ਨਾਨਾਕਾਰਾਣਿ ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੪੮.

ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਦਰਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਵਸਤੀਾਂ ਹਨ।

ਨਰਨਾਰੀਸਮਾਢ੍ਯਾਨਿ ਮੁਦਿਤਾਨਿ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਚ। ਤੇषਾਂ ਤਲਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਨਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਤਾਨਿ ਚ ।। ੪੮.

ਉਹ ਵਸਤੀਾਂ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਰਸਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।