ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤੋਸਲਾਃ ਕੋਸਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤ੍ਰੈਪੁਰਾ ਵੈਦਿਕਾਸ੍ਤਥਾ। ਤੁਮੁਰਾਸ੍ਤੁਮ੍ਬੁਰਾਸ਼੍ਚੈਵ षਟ੍ਸੁਰਾ ਨਿषਧੈਃ ਸਹ ।। ੪੫.

ਤੋਸਲਾ, ਕੋਸਲਾ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਲੋਕ, ਵੈਦਿਕਾ; ਤੁਮੁਰਾ, ਤੁੰਬੁਰਾ ਅਤੇ ਛੱਤਸੁਰਾ ਨਿਸਧਾ ਦੇ ਨਾਲ।

ਅਨੁਪਾਸ੍ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰਾਸ਼੍ਚ ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰਾ ਹ੍ਯਵਨ੍ਤਯਃ। ਏਤੇ ਜਨਪਦਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯ ਪृष੍ਠਨਿਵਾਸਿਨਃ ।। ੪੫.

ਅਨੂਪ, ਤੁੰਡਿਕੇਰਾ, ਵੀਤਿਹੋਤਰਾ ਅਤੇ ਅਵੰਤੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਅਤੋ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪਰ੍ਵਤਾਸ਼੍ਰਯਿਣਸ਼੍ਚ ਯੇ। ਨਿਗਰ੍ਹਰਾ ਹਂਸਮਾਰ੍ਗਾਃ ਕ੍ਸ਼ੁਪਣਾਸ੍ਤਙ੍ਗਣਾਃ ਖਸਾਃ ।। ੪੫.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਇਲਾਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਪਹਾੜਾਂ 'ਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਹਨ: ਨਿਗਰਹਰਾ, ਹੰਸਮਾਰਗਾ, ਕਸ਼ੁਪਨਾ, ਤੰਗਣਾ ਅਤੇ ਖਸਾ।

ਕੁਸ਼ਪ੍ਰਾਵਰਣਾਸ਼੍ਚੈਵ ਹੂਣਾ ਦਰ੍ਵਾਃ ਸਹੂਦਕਾਃ। ਤ੍ਰਿਗਰ੍ਤ੍ਤਾ ਮਾਲਵਾਸ਼੍ਚੈਵ ਕਿਰਾਤਾਸ੍ਤਾਮਸੈਃ ਸਹ ।। ੪੫.

ਘਾਸ ਦੀ ਚਾਦਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ, ਹੂਣ, ਦਰਵਾ, ਹੁਦਕਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਤ੍ਰਿਗਰਤਾ, ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਕਿਰਾਤਾ ਤਾਮਸਾ ਦੇ ਨਾਲ।

ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਭਾਰਤੇ ਵਰ੍षੇ ਯੁਗਾਨਿ ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ। ਕृਤਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦ੍ਵਾਰਪਞ੍ਚ ਕਲਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍। ਤੇषਾਂ ਨਿਸਰ੍ਗਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਉਪਰਿष੍ਟਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੪੫.

ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ: ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਅਤੇ ਕਲਿ—ਇਹ ਚਾਰ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੋਰ ਸੁਣੋ।

ਏਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ऋषਯ ਉਤ੍ਤਰਂ ਪੁਨਰੇਵ ਤੇ। ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਵੋ ਮੁਦਾ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਰ੍ਲੋਮਹਰ੍षਣਮ੍ ।। ੪੬.

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ।

ਯਚ੍ਚ ਕਿਮ੍ਪੁਰੁषਂ ਵਰ੍षਂ ਹਰਿਵਰ੍षਂ ਤਥੈਵ ਚ। ਆਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਨੋ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਂ ਭਾਰਤਂ ਤ੍ਵਯਾ ।। ੪੬.

ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਹਰਿਵਰਸ਼ਾ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਬਾਰੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

ਪृष੍ਟਤ੍ਸ੍ਵਿਦਂ ਯਥਾ ਵਿਪ੍ਰੈਰ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਂ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ। ਉਵਾਚ ਮੁਨਿਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਂ ਪੁਰਾਣਂ ਵਿਹਿਤਂ ਯਥਾ ।। ੪੬.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ।

ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਾ ਯਤ੍ਰ ਵੋ ਵਿਪ੍ਰਾਸ੍ਤਚ੍ਛृਣੁਧ੍ਵਂ ਮੁਦਾ ਯੁਤਾਃ। ਪੁਕ੍ਸ਼ਖਣ੍ਡਃ ਕਿਮ੍ਪੁਰੁषੇ ਸੁਮਹਾਨ੍ਨਨ੍ਦਨੋਪਮਃ ।। ੪੬.

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਸੁਣੋ: ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਪੁਕਸ਼ ਖੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਨੰਦਨ ਵਾਂਗ ਹੈ।

ਦਸ਼ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ਕਿਮ੍ਪੁਰੁषੇ ਸ੍ਮृਤਾ। ਸੁਵਰ੍ਣਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਨਰਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚਾਪ੍ਸਰਸੋਪਮਾਃ ।। ੪੬.

ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਥੇ ਦੇ ਮਰਦ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਹਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਅਪਸਰਾ ਵਾਂਗ।

ਅਨਾਮਯਾ ਹ੍ਯਸ਼ੋਕਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਾਨਸਾਃ। ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਾਨਵਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨਿਸ੍ਤਪ੍ਤਕਨਕਪ੍ਰਭਾਃ ।। ੪੬.

ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ; ਉਥੇ ਮਨੁੱਖ ਸੁਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਨਾ ਵਰਗਾ ਚਮਕ ਨਾਲ ਜੰਮਦੇ ਹਨ।

ਵਰ੍षੇ ਕਿਮ੍ਪੁਰੁषੇ ਪੁਣ੍ਯੇ ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ੋ ਮਧੁਵਹਃ ਸ਼ੁਭਃ। ਤਸ੍ਯ ਕਿਮ੍ਪੁਰੁषਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਰਸਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।। ੪੬.

ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਧੁ ਵਾਲਾ ਸੁੰਦਰ ਪਲੱਖਾ ਰੁੱਖ ਹੈ; ਉਥੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਵਧੀਆ ਰਸ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

ਅਤਃਪਰਂ ਕਿਂ ਪੁਰੁषਾਦ੍ਧਰਿਵਰ੍षਃ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ। ਮਹਾਰਜਤਸਙ੍ਕਾਸ਼ਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਮਾਨਵਾਃ ।। ੪੬.

ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰਿਵਰਸ਼ਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਲੋਕ ਵੱਡੇ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਦੇਵਲੋਕਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਰੂਪਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਹਰਿਵਰ੍षੇ ਨਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪਿਬਨ੍ਤੀਕ੍ਸ਼ੁਰਸਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ ।। ੪੬.

ਦੇਵ ਲੋਕ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਾਂ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਹਰੀ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

ਏਕਾਦਸ਼ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਤੁ ਮੁਦਾ ਯੁਤਾਃ। ਹਰਿਵਰ੍षੇ ਤੁ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇ ਮੁਦਿਤਮਾਨਸਾਃ। ਨ ਜਰਾ ਬਾਧਤੇ ਤਤ੍ਰ ਜੀਰ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨ ਚ ਤੇ ਨਰਾਃ ।। ੪੬.

ਹਰੀ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਉਮਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਕਦੇ ਵੀ ਬੁੱਢੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਮਧ੍ਯਮਂ ਯਨ੍ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਨਾਮ੍ਨਾ ਵਰ੍षਮਿਲਾਵृਤਮ੍। ਨ ਤਤ੍ਰ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤਪਤਿ ਨ ਚ ਜੀਰ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਃ ।। ੪੬.

ਉਹ ਮੱਧ ਭਾਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਨਾ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਲੋਕ ਬੁੱਢੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯੌ ਸਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਵਿਲਾਵृਤੇ । ਪਦ੍ਮਵਰ੍ਣਾਃ ਪਦ੍ਮ ਪ੍ਰਭਾਃ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਨਿਭੇਕ੍ਸ਼ਣਾਃ। ਪਕ੍ਸ਼ਪਤ੍ਰਸੁਗਨ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਮਾਨਵਾਃ ।। ੪੬.

ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ; ਉਥੇ ਜਨਮੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਮਕ ਵੀ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੁਗੰਧ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਜਮ੍ਬੂਰਸਫਲਾਹਾਰਾ ਹ੍ਯਨਿष੍ਪਨ੍ਦਾਃ ਸੁਗਨ੍ਧਿਨਃ। ਮਨਸ੍ਵਿਨੋ ਭੁਕ੍ਤਭੋਗਾਃ ਸਤ੍ਕਰ੍ਮਫਲਭੋਗਿਨਃ ।। ੪੬.

ਉਹ ਲੋਕ ਜੰਬੂ ਦੇ ਫਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਿਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਸੁਗੰਧੀਲੇ ਹਨ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਹਨ, ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।

ਦੇਵਲੋਕਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯਜਰਾਮਰਾਃ. ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਨ੍ਤੇ ਨਰੋਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੪੬.

ਦੇਵ ਲੋਕ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ, ਉਥੇ ਅਜਰ ਤੇ ਅਮਰ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਆਯੁष੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ਤੁ ਵਰ੍षੇ ਤ੍ਵਿਲਾਵृਤੇ । ਮੇਰੋਃ ਪ੍ਰਤਿਦਿਸ਼ਂ ਤੇ ਤੁ ਨਵਸਾਹਸ੍ਰਵਿਸ੍ਤृਤੇ ।। ੪੬.

ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਉਮਰ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੇਰੂ ਤੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ षਡ੍‌ਵਿਂਸ਼ਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਰਃ। ਚਤੁਰਸ੍ਰਃ ਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਚ ਸ਼ਰਾਵਾਕਾਰ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੪੬.

ਉਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਛਬੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਚੌਕੋਣੀ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਥਾਲੀ ਵਾਂਗ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਮੇਰੋਸ੍ਤੁ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਭਾਗੇ ਨਵਸਾਹਸ੍ਰਸਂਮਿਤੇ। ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਗਨ੍ਧਮਾਦਨਪਰ੍ਵਤਃ ।। ੪੬.

ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ, ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਮਾਪ ਵਿੱਚ, ਚੌਂਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲਾ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਹੈ।

ਉਦਗ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਤਸ਼੍ਚੈਵ ਆਨੀਲਨਿषਧਾਯਤਃ। ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਪਰਿਵृਦ੍ਧੋ ਮਹੀਤਲਾਤ੍। ਸਹਸ੍ਰਮਵਗਾਢਸ੍ਤੁ ਤਾਵਦੇਵ ਤੁ ਧਿष੍ਠਿਤਃ ।। ੪੬.

ਉੱਤਰ ਤੇ ਦੱਖਣ, ਨੀਲਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਤੋਂ, ਉਹ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਗਹਿਰਾਈ 'ਚ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ੍ ਸ਼ੈਲਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ। ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨ ਤੁ ਨੀਲਸ੍ਯ ਨਿषਧਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰੇਣ ਤੁ ।। ੪੬.

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਾਲਯਵਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ; ਨੀਲਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ।

ਤੇषਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਮਹਾਮੇਰੁਃ ਸੁਪ੍ਰਮਾਣਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ। ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਸ਼ੈਲਾਨਾਮਵਗਾਢੋ ਯਥਾ ਭਵੇਤ੍ ।। ੪੬.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਂ ਮੇਰੂ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਮਾਪ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਃ ਸ੍ਯਾਦਾਯਾਮੇ ਨਿਯੁਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਵृਤ੍ਤਭਾਵਾਤ੍ ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਮਹੀਮਣ੍ਡਲਭਾਵਨਃ ।। ੪੬.

ਉਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਲੰਬਾਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੰਡਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਯਾਮਾਃ ਪਰਿਹੀਯਨ੍ਤੇ ਚਤੁਰਸ੍ਰਾਃ ਸਮਸ੍ਤਤਃ। ਅਨਾਵृਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚਤੁष੍ਕੇਣ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਧ੍ਯਮਾਗਤਾਃ ।। ੪੬.

ਲੰਬਾਈ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਚੌਕੋਣੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹਨ; ਵਿਚਲੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਮੁੜਦੇ ਨਹੀਂ।

ਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨਾਞ੍ਜਨਸਙ੍ਕਾਸ਼ਾ ਜਮ੍ਬੂਰਸਵਤੀ ਨਦੀ। ਮੇਰੋਸ੍ਤੁ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਨਿषਧਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰੇਣ ਤੁ ।। ੪੫.

ਜੰਬੂ ਫਲ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਕਾਜਲ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਜੰਬੂ ਨਦੀ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਵਗਦੀ ਹੈ।

ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨੋ ਨਾਮ ਮਹਾਜਮ੍ਬੂਵृਕ੍ਸ਼ਃ ਸਨਾਤਨਃ। ਨਿਤ੍ਯਪੁष੍ਪਫਲੋਪੇਤਃ ਸਿਦ੍ਧਚਾਰਣਸੇਵਿਤਃ ।। ੪੬.

ਉਥੇ ਮਹਾਂ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨਾਮ ਦਾ ਖੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਿੱਧ ਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।