ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਨ੍ਯੇ ਤੇਭ੍ਯਃ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾ ਹ੍ਰਸ੍ਵਾਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪੋਪਜੀਵਿਨਃ। ਤੈਰ੍ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਾ ਜਤਪਦਾ ਆਰ੍ਯਮ੍ਲੇਚ੍ਛਾਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ ।। ੪੫.

ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਛੋਟੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰੋਜ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਲੋਕ, ਆਰੀਆਂ ਤੇ ਮਲੇਛ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਪੀਯਨ੍ਤੇ ਯੈਰਿਮਾ ਨਦ੍ਯੋ ਗਙ੍ਗਾ ਸਿਨ੍ਧੁਃ ਸਰਸ੍ਵਤੀ। ਸ਼ਤਦ੍ਰੁਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਭਾਗਾ ਚ ਯਮੁਨਾ ਸਰਯੂਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੫.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਪੀ ਹਨ: ਗੰਗਾ, ਸਿੰਧੂ, ਸਰਸਵਤੀ, ਸ਼ਤਦ੍ਰੁ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ, ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਸਰਯੂ।

ਇਰਾਵਤੀ ਵਿਤਸ੍ਤਾ ਚ ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਦੇਵਿਕਾ ਕੁਹੂਃ । ਗੋਮਤੀ ਧੁਤਪਾਪਾ ਚ ਬਾਹੁਦਾ ਚ ਦृषਦ੍ਵਤੀ ।। ੪੫.

ਇਰਾਵਤੀ, ਵਿਤਸਤਾ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਦੇਵਿਕਾ, ਕੁਹੂ, ਗੋਮਤੀ, ਧੁਤਪਾਪਾ, ਬਾਹੁਦਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ — ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਚ ਤृਤੀਯਾ ਤੁ ਨਿਸ਼੍ਚੀਰਾ ਗਣ੍ਡਕੀ ਤਥਾ। ਇਕ੍ਸ਼ੁ ਰ੍ਲੋਹਿਤ ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਹਿਮਵਤ੍ਪਾਦਨਿਃਸृਤਾਃ ।। ੪੫.

ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਤ੍ਰਤੀਯਾ, ਨਿਸ਼ਚੀਰਾ, ਗੰਡਕੀ, ਇਕਸ਼ੁ ਅਤੇ ਲੋਹਿਤ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਿਮਾਵਤ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵੇਦਸ੍ਮृਤਿਰ੍ਵੇਦਵਤੀ ਵृਤ੍ਰਘ੍ਨੀ ਸਿਨ੍ਧੁਰੇਵ ਚ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼ਾ ਚਨ੍ਦਨਾ ਚੈਵ ਸਤੀਰਾ ਮਹਤੀ ਤਥਾ ।। ੪੫.

ਵੇਦ, ਸ੍ਰੁਤੀ, ਵੇਦਵਤੀ, ਵ੍ਰਤ੍ਰਘਨੀ, ਸਿੰਧੁਰ, ਵਰਣਾਸ਼ਾ, ਚੰਦਨਾ, ਸਤੀਰਾ ਅਤੇ ਮਹਤੀ — ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।

ਪਰਾ ਚਰ੍ਮ੍ਮਣ੍ਵਤੀ ਚੈਵ ਵਿਦਿਸ਼ਾ ਵੇਤ੍ਰਵਤ੍ਯਪਿ। ਸ਼ਿਪ੍ਰਾ ਹ੍ਯਵਨ੍ਤੀ ਚ ਤਥਾ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੫.

ਪਰਾ, ਚਰਮਣਵਤੀ, ਵਿਦਿਸ਼ਾ, ਵੇਤਰਵਤੀ, ਸ਼ਿਪਰਾ ਅਤੇ ਅਵੰਤੀ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰੀਯਾਤ੍ਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ੋਣੋ ਮਹਾਨਦਸ਼੍ਚੈਵ ਨਰ੍ਮਦਾ ਸੁਮਹਾਦ੍ਰੁਮਾ। ਮਨ੍ਦਾਕਿਨੀ ਦਸ਼ਾਰ੍ਣਾ ਚ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਾ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੪੫.

ਸ਼ੋਣਾ, ਮਹਾਨਦਾ, ਨਰਮਦਾ (ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲੀ), ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਦਸ਼ਾਰਣਾ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਾ — ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਮਸਾ ਪਿਪ੍ਪਲਾ ਸ਼੍ਰੋਣੀ ਕਰਤੋਯਾ ਪਿਸ਼ਾਚਿਕਾ। ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਾ ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਚ ਜਮ੍ਬੁਲਾ ਵਾਲੁਵਾਹਿਨੀ ।। ੪੫.

ਤਮਸਾ, ਪਿੱਪਲਾ, ਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਕਰਤੋਯਾ, ਪਿਸ਼ਾਚਿਕਾ, ਨੀਲੋਤਪਲਾ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਜੰਬੁਲਾ ਅਤੇ ਵਾਲੁਵਾਹਿਨੀ — ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਿਤੇਰਜਾ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਤੀ ਮਕੁਣਾ ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ऋਕ੍ਸ਼ਪਾਦਾਤ੍ ਪ੍ਰਸੂਤਾਸ੍ਤਾ ਨਦ੍ਯੋ ਮਣਿਨਿਭੋਦਕਾਃ ।। ੪੫.

ਸਿਤੇਰਜਾ, ਸ਼ੁਕਤਿਮਤੀ, ਮਕੁਣਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ — ਇਹ ਨਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਰਿਕਸ਼ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਾਪੀ ਪਯੋष੍ਣੀ ਨਿਰ੍ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਾ ਮਦ੍ਰਾ ਚ ਨਿषਧਾ ਨਦੀ। ਵੇਨ੍ਵਾ ਵੈਤਰਣੀ ਚੈਵ ਸ਼ਿਤਿਬਾਹੁਃ ਕੁਮੁਦ੍ਵਤੀ ।। ੪੫.

ਤਾਪੀ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ, ਮਦਰਾ, ਨਿਸ਼ਧਾ, ਵੇਨਵਾ, ਵੇਤਰਣੀ, ਸ਼ਿਤਿਬਾਹੁ ਅਤੇ ਕਮੁਦਵਤੀ — ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤੋਯਾ ਚੈਵ ਮਹਾਗੌਰੀ ਦੁਰ੍ਗਾ ਚਾਨ੍ਤਸ਼ਿਲਾ ਤਥਾ। ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਪਾਦਪ੍ਰਸੂਤਾਸ਼੍ਚ ਨਦ੍ਯਃ ਪੁਣ੍ਯਜਲਾਃ ਸ਼ੁਭਾਃ ।। ੪੫.

ਤੋਯਾ, ਮਹਾਗੌਰੀ, ਦੁਰਗਾ ਅਤੇ ਅੰਤਸ਼ਿਲਾ; ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ — ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹਨ।

ਗੋਦਾਵਰੀ ਭੀਮਰਥੀ ਕृष੍ਣਾ ਵੈਣ੍ਯਥ ਵਞ੍ਜੁਲਾ। ਤੁਙ੍ਗਭਦ੍ਰਾ ਸੁਪ੍ਰਯੋਗਾ ਕਾਵੇਰੀ ਚ ਤਥਾਪਗਾ। ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਪਥਨਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸਹ੍ਯਪਾਦਾਦ੍ਵਿਨਿਃਸृਤਾਃ ।। ੪੫.

ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਵੈਣਿਆ, ਵੰਜੁਲਾ, ਤੁੰਗਭਦਰਾ, ਸੁਪ੍ਰਯੋਗਾ ਅਤੇ ਕਾਵੇਰੀ — ਇਹ ਦੱਖਣ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਸਹਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕृਤਮਾਲਾ ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣਾ ਪੁष੍ਪਜਾਤ੍ਯੁਤ੍ਪਲਾਵਤੀ। ਮਲਯਾਭਿਜਾਤਾਸ੍ਤਾ ਨਦ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸ਼ੀਤਜਲਾਃ ਸ਼ੁਭਾਃ ।। ੪੫.

ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ, ਤਾਮਰਵਰਣਾ, ਪੁਸ਼ਪਜਾਤੀ, ਉਤਪਲਾਵਤੀ — ਇਹ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਮਲਯਾ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹਨ, ਠੰਡੀ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹਨ।

ਤ੍ਰਿਸਾਮਾ ऋਤੁਕੁਲ੍ਯਾ ਚ ਇਕ੍ਸ਼ੁਲਾ ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ ਚ ਯਾ। ਲਾਙ੍ਗੁਲਿਨੀ ਵਂਸ਼ਧਰਾ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਤਨਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੫.

ਤ੍ਰਿਸਾਮਾ, ਰਤੁਕੁਲਿਆ, ਇਕਸ਼ੁਲਾ, ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ, ਲਾਂਗੁਲਿਨੀ, ਵੰਸ਼ਧਰਾ — ਇਹ ਮਹਿੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ऋषੀਕਾ ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਚ ਮਨ੍ਦਗਾ ਮਨ੍ਦਵਾਹਿਨੀ। ਕੂਪਾ ਪਲਾਸ਼ਿਨੀ ਚੈਵ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਤ੍ਪ੍ਰਭਵਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੫.

ਰਿਸ਼ੀਕਾ, ਸੁਕੁਮਾਰੀ, ਮੰਦਗਾ, ਮੰਦਵਾਹਿਨੀ, ਕੂਪਾ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ਿਨੀ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਸ਼ੁਕਤਿਮਤ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਾਃ ਪੁਣ੍ਯਾਃ ਸਰਸ੍ਵਤ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਾ ਗਙ੍ਗਾਃ ਸਮੁਦ੍ਰਗਾਃ । ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਮਾਤਰਃ ਸਰ੍ਵਾ ਜਗਤ੍ਪਾਪਹਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੫.

ਸਭ ਸਰਸਵਤੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਸਭ ਗੰਗਾਵਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਗਤ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਾਸਾਂ ਨਦ੍ਯੁਪਨਦ੍ਯੋऽਪਿ ਸ਼ਤਸ਼ੋऽਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ਕੁਰੁਪਾਞ੍ਚਾਲਾਃ ਸ਼ਾਲ੍ਵਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਜਾਙ੍ਗਲਾਃ ।। ੪੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉਪਨਦੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਰੂ, ਪਾਂਚਾਲ, ਸ਼ਾਲਵ ਅਤੇ ਸਜਾਂਗਲ ਵੀ ਹਨ।

ਸ਼ੂਰਸੇਨਾ ਭਦ੍ਰਕਾਰਾ ਬੋਧਾਃ ਸ਼ਤਪਥੇਸ਼੍ਵਰੈਃ। ਵਤ੍ਸਾਃ ਕਿਸष੍ਣਾਃ ਕੁਲ੍ਯਾਸ਼੍ ਚ ਕੁਨ੍ਤਲਾਃ ਕਾਸ਼ਿਕੋਸ਼ਲਾਃ ।। ੪੫.

ਸ਼ੂਰਸੇਨਾ, ਭਦਰਕਾਰਾ, ਬੋਧਾ, ਸ਼ਤਪਥ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਵਤਸ, ਕਿਸਸਨਾ, ਕੁਲਿਆ, ਕੁੰਤਲਾ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀਕੋਸ਼ਲਾ — ਇਹ ਲੋਕ ਹਨ।

ਅਥ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਤਿਲਙ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਮਗਧਾਸ਼੍ਚ ਵृਕੈਃ ਸਹ। ਮਧ੍ਯਦੇਸ਼ਾ ਜਨਪਦਾਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋऽਮੀ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੪੫.

ਫਿਰ ਪਾਸੇ, ਤਿਲੰਗਾ ਅਤੇ ਮਗਧਾ, ਵ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਨਾਲ; ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੱਧ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਹ੍ਯਸ੍ਯ ਚੋਤ੍ਤਰਾਰ੍ਦ੍ਧੇ ਤੁ ਯਤ੍ਰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ। ਪृਥਿਵ੍ਯਾਮਿਹ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਯਾਂ ਸਪ੍ਰਦੇਸ਼ੋ ਮਨੋਰਮਃ ।। ੪੫.

ਸਹਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸੁਹਾਵਣਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਗੋਵਰ੍ਦ੍ਧਨੋ ਨਾਮ ਸੁਰਰਾਜੇਨ ਨਿਰ੍ਮਿਤਃ। ਰਾਮਪ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗੋऽਯਂ ਵृਕ੍ਸ਼ਾ ਓषਧਯਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੫.

ਉਥੇ ਗੋਵਰਧਨ ਨਾਮ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਸੀ; ਇਹ ਸਵਰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।

ਭਰਦ੍ਵਾਜੇਨ ਮੁਨਿਨਾ ਤਤ੍ਪ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇऽਵਤਾਰਿਤਾਃ। ਅਨ੍ਤਃਪੁਰਵਨੋਦ੍ਦੇਸ਼ਸ੍ਤੇਨ ਜਜ੍ਞੇ ਮਨੋਰਮਃ ।। ੪੫.

ਭਰਦਵਾਜ ਮুনি ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਲਈ ਇਹ ਥਾਂ ਉਤਾਰੀਆਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦਾ ਬਾਗ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੈ।

ਵਾਹ੍ਲੀਕਾ ਵਾਢਧਾਨਾਸ਼੍ਚ ਆਭੀਰਾਃ ਕਾਲਤੋਯਕਾਃ। ਅਪਰੀਤਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਪਹ੍ਨਵਾਸ਼੍ਚਰ੍ਮਖਣ੍ਡਿਕਾਃ ।। ੪੫.

ਵਾਹਲੀਕਾ, ਵਾਢਧਾਨਾ, ਆਭੀਰਾ, ਕਾਲਤੋਯਕਾ, ਅਪਰਿਤਾ, ਸ਼ੂਦਰ, ਪਹਨਵਾ ਅਤੇ ਚਰਮਖੰਡਿਕਾ — ਇਹ ਲੋਕ ਹਨ।

ਗਾਨ੍ਧਾਰਾ ਯਵਨਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਿਨ੍ਧੁਸੌਵੀਰਭਦ੍ਰਕਾਃ। ਸ਼ਕਾ ਹ੍ਰਦਾਃ ਕੁਲਿਨ੍ਦਾਸ਼੍ਚ ਪਰਿਤਾ ਹਾਰਪੂਰਿਕਾਃ ।। ੪੫.

ਗਾਂਧਾਰ, ਯਵਨ, ਸਿੰਧੂ, ਸੌਵੀਰ ਭਦਰਕਾ, ਸ਼ਕਾ, ਹ੍ਰਦਾ, ਕੁਲਿੰਦਾ, ਪਰਿਤਾ ਅਤੇ ਹਾਰਪੂਰੀਕਾ — ਇਹ ਲੋਕ ਹਨ।

ਰਮਟਾ ਰਦ੍ਧਕਟਕਾਃ ਕੇਕਯਾ ਦਸ਼ਮਾਨਿਕਾਃ। ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੋਪਨਿਵੇਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਵੈਸ਼੍ਯਸ਼ੂਦ੍ਰਕੁਲਾਨਿ ਚ ।। ੪੫.

ਰਮਟਾ, ਰੱਧਕਟਕਾ, ਕੇਕਯਾ, ਦਸ਼ਮਾਨਿਕਾ; ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਸੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਹਨ।

ਕਾਮ੍ਬੋਜਾ ਦਰਦਾਸ਼੍ਚੈਵ ਬਰ੍ਬਰਾਃ ਪ੍ਰਿਯਲੌਕਿਕਾਃ। ਪੀਨਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤੁषਾਰਾਸ਼੍ਚ ਪਹ੍ਲਵਾ ਬਾਹ੍ਯਤੋਦਰਾਃ ।। ੪੫.

ਕਾਂਬੋਜ, ਦਰਦ, ਬਰਬਰਾ, ਪ੍ਰਿਯਲੌਕਿਕਾ, ਪੀਨਾ, ਤੁਸ਼ਾਰਾ, ਪਹਲਵਾ ਅਤੇ ਬਾਹਯਤੋਦਰਾ — ਇਹ ਲੋਕ ਹਨ।

ਆਤ੍ਰੇਯਾਸ਼੍ਚ ਭਰਦ੍ਵਾਜਾਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥਲਾਸ਼੍ਚ ਕਸੇਰੁਕਾਃ. ਲਮ੍ਪਾਕਾ ਸ੍ਤਨਪਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪੀਡਿਕਾ ਜੁਹੁਡੈਃ ਸਹ ।। ੪੫.

ਆਤਰੇਯ, ਭਰਦਵਾਜ, ਪ੍ਰਸਥਲਾ, ਕਸੇਰੁਕਾ, ਲੰਪਾਕਾ, ਸਤਨਪਾ, ਪੀਡਿਕਾ ਅਤੇ ਜੁਹੁਡਾ ਦੇ ਨਾਲ — ਇਹ ਲੋਕ ਹਨ।

ਅਪਗਾਸ਼੍ਚਾਲਿਮਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਕਿਰਾਤਾਨਾਞ੍ਚ ਜਾਤਯਃ। ਤੋਮਰਾ ਹਂਸਮਾਰ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਕਾਸ਼੍ਮੀਰਾਸ੍ਤਙ੍ਗਣਾਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੫.

ਅਪਗਾ, ਅਲੀਮਦਰਾ ਅਤੇ ਕਿਰਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ; ਤੋਮਰਾ, ਹੰਸਮਾਰਗਾ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਤੰਗਣਾ ਵੀ ਹਨ।

ਚੂਲਿਕਾਸ਼੍ਚਾਹੁਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪੂਰ੍ਣਦਰ੍ਵਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਏਤੇ ਦੇਸ਼ਾ ਹ੍ਯੁਦੀਚ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਨ੍ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੪੫.

ਚੂਲਿਕਾ, ਆਹੁਕਾ, ਪੂਰਨਦਰਵਾ — ਇਹ ਉੱਤਰ ਦੇਸ਼ ਹਨ; ਹੁਣ ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਸੁਣੋ।