ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾ ਵੈਸ਼੍ਯਾ ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਭਾਗਸ਼ਃ। ਇਜ੍ਯਾਯੁਦ੍ਧਵਣਿਜ੍ਯਾਭਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਨ੍ਤੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੪੫.

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਮੱਧ ਵਿਚ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਹਨ; ਪੂਜਾ, ਯੁੱਧ ਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਇਥੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਤੇषਾਂ ਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰੋऽਯਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਤੁ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਸੁ ।। ੪੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਧਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਵਰਗ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪਞ੍ਚਮਾਨਾਂ ਤੁ ਆਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਯਥਾਵਿਧਿ। ਇਹ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਪਵਰ੍ਗਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਯੇषੁ ਮਾਨੁषੀ ।। ੪੫.

ਪੰਜ ਸੰਕਲਪਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਮ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਤ੍ਵਯਂ ਨਵਮੋ ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗਾਯਤ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਜਯਤਿ ਯੋ ਹ੍ਯੇਨਂ ਸ ਸਮ੍ਰਾਡਿਹ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ ।। ੪੫.

ਇਹ ਨੌਵਾਂ ਟਾਪੂ, ਜੋ ਪਾਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਹ ਇਥੇ ਸਮਰਾਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਯਂ ਲੋਕਸ੍ਤੁ ਵੈ ਸਮ੍ਰਾਡਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ੋ ਵਿਰਾਟ੍ ਸ੍ਮृਤਃ। ਸ੍ਵਰਾਡਨ੍ਯਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਲੋਕਃ ਪੁਨਰ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ ।। ੪੫.

ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਮਰਾਟ, ਵੱਡਾ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਰਵਰਾਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਫਿਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਸਪ੍ਤ ਚਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਸੁਪਰ੍ਵਾਣੋ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾਃ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾਃ। ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਮਲਯਃ ਸਹ੍ਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਾਨृਕ੍ਸ਼ਪਰ੍ਵਤਃ। ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾਃ ।। ੪੫.

ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੱਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਲ ਪਹਾੜ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਮਹਿੰਦਰ, ਮਲਯ, ਸਹਿਆ, ਸ਼ੁਕਤਿਮਾਨ, ਰਿਕਸ਼, ਵਿਂਧਿਆ ਤੇ ਪਾਰਿਆਤ੍ਰਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਕੁਲ ਪਹਾੜ ਹਨ।

ਤੇषਾਂ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇ ਪਰ੍ਵਤਾਸ੍ਤੁ ਸਮੀਪਗਾਃ। ਅਭਿਜਾਤਾਃ ਸਰ੍ਵਗੁਣਾ ਵਿਪੁਲਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਸਾਨਵਃ ।। ੪੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਮਨ੍ਦਰਃ ਪਰ੍ਵਤ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਵੈਹਾਰੋ ਦਰ੍ਦੁਰਸ੍ਤਥਾ। ਕੋਲਾਹਲਃ ਸਸੁਰਸਃ ਮੈਨਾਕੋ ਵੈਦ੍ਯੁਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੫.

ਮੰਦਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਹਾੜ, ਵੈਹਾਰ, ਦਰਦੁਰ, ਕੋਲਾਹਲ, ਸਸੁਰਸਾ, ਮੈਨਾਕ ਤੇ ਵਿਦ੍ਯੁਤ ਵੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਪਾਤਨ੍ਧਮੋ ਨਾਮ ਗਿਰਿਸ੍ਤਥਾ ਪਾਣ੍ਡੁਰਪਰ੍ਵਤਃ। ਗਨ੍ਤੁਪ੍ਰਸ੍ਥਃ ਕृष੍ਣਗਿਰਿਰ੍ਗੋਧਨੋ ਗਿਰਿਰੇਵ ਚ ।। ੪੫.

ਪਾਤੰਧਮ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ, ਪਾਂਡੁਰ ਪਹਾੜ, ਗੰਤੁਪ੍ਰਸਥ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਗਿਰਿ, ਗੋਧਨ ਤੇ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹਨ।

ਪੁष੍ਪਗਿਰ੍ਯੁਜ੍ਜਯਨ੍ਤੌ ਚ ਸ਼ੈਲੋ ਰੈਵਤਕਸ੍ਤਥਾ। ਸ਼੍ਰੀਪਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚ ਕਾਰੁਸ਼੍ਚ ਕੂਟਸ਼ੈਲੋ ਗਿਰਿਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੫.

ਪੁਸ਼ਪਗਿਰੀ, ਉੱਜਯੰਤ, ਰੈਵਤਕ ਪਹਾੜ, ਸ਼੍ਰੀਪਰਵਤ, ਕਾਰੁ, ਕੂਟਸ਼ੈਲ ਅਤੇ ਗਿਰੀ — ਇਹ ਸਭ ਪਹਾੜ ਹਨ।

ਅਨ੍ਯੇ ਤੇਭ੍ਯਃ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾ ਹ੍ਰਸ੍ਵਾਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪੋਪਜੀਵਿਨਃ। ਤੈਰ੍ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਾ ਜਤਪਦਾ ਆਰ੍ਯਮ੍ਲੇਚ੍ਛਾਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ ।। ੪੫.

ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਛੋਟੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰੋਜ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਲੋਕ, ਆਰੀਆਂ ਤੇ ਮਲੇਛ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਪੀਯਨ੍ਤੇ ਯੈਰਿਮਾ ਨਦ੍ਯੋ ਗਙ੍ਗਾ ਸਿਨ੍ਧੁਃ ਸਰਸ੍ਵਤੀ। ਸ਼ਤਦ੍ਰੁਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਭਾਗਾ ਚ ਯਮੁਨਾ ਸਰਯੂਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੫.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਪੀ ਹਨ: ਗੰਗਾ, ਸਿੰਧੂ, ਸਰਸਵਤੀ, ਸ਼ਤਦ੍ਰੁ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ, ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਸਰਯੂ।

ਇਰਾਵਤੀ ਵਿਤਸ੍ਤਾ ਚ ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਦੇਵਿਕਾ ਕੁਹੂਃ । ਗੋਮਤੀ ਧੁਤਪਾਪਾ ਚ ਬਾਹੁਦਾ ਚ ਦृषਦ੍ਵਤੀ ।। ੪੫.

ਇਰਾਵਤੀ, ਵਿਤਸਤਾ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਦੇਵਿਕਾ, ਕੁਹੂ, ਗੋਮਤੀ, ਧੁਤਪਾਪਾ, ਬਾਹੁਦਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ — ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਚ ਤृਤੀਯਾ ਤੁ ਨਿਸ਼੍ਚੀਰਾ ਗਣ੍ਡਕੀ ਤਥਾ। ਇਕ੍ਸ਼ੁ ਰ੍ਲੋਹਿਤ ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਹਿਮਵਤ੍ਪਾਦਨਿਃਸृਤਾਃ ।। ੪੫.

ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਤ੍ਰਤੀਯਾ, ਨਿਸ਼ਚੀਰਾ, ਗੰਡਕੀ, ਇਕਸ਼ੁ ਅਤੇ ਲੋਹਿਤ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਿਮਾਵਤ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵੇਦਸ੍ਮृਤਿਰ੍ਵੇਦਵਤੀ ਵृਤ੍ਰਘ੍ਨੀ ਸਿਨ੍ਧੁਰੇਵ ਚ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼ਾ ਚਨ੍ਦਨਾ ਚੈਵ ਸਤੀਰਾ ਮਹਤੀ ਤਥਾ ।। ੪੫.

ਵੇਦ, ਸ੍ਰੁਤੀ, ਵੇਦਵਤੀ, ਵ੍ਰਤ੍ਰਘਨੀ, ਸਿੰਧੁਰ, ਵਰਣਾਸ਼ਾ, ਚੰਦਨਾ, ਸਤੀਰਾ ਅਤੇ ਮਹਤੀ — ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।

ਪਰਾ ਚਰ੍ਮ੍ਮਣ੍ਵਤੀ ਚੈਵ ਵਿਦਿਸ਼ਾ ਵੇਤ੍ਰਵਤ੍ਯਪਿ। ਸ਼ਿਪ੍ਰਾ ਹ੍ਯਵਨ੍ਤੀ ਚ ਤਥਾ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੫.

ਪਰਾ, ਚਰਮਣਵਤੀ, ਵਿਦਿਸ਼ਾ, ਵੇਤਰਵਤੀ, ਸ਼ਿਪਰਾ ਅਤੇ ਅਵੰਤੀ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰੀਯਾਤ੍ਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ੋਣੋ ਮਹਾਨਦਸ਼੍ਚੈਵ ਨਰ੍ਮਦਾ ਸੁਮਹਾਦ੍ਰੁਮਾ। ਮਨ੍ਦਾਕਿਨੀ ਦਸ਼ਾਰ੍ਣਾ ਚ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਾ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੪੫.

ਸ਼ੋਣਾ, ਮਹਾਨਦਾ, ਨਰਮਦਾ (ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲੀ), ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਦਸ਼ਾਰਣਾ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਾ — ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਮਸਾ ਪਿਪ੍ਪਲਾ ਸ਼੍ਰੋਣੀ ਕਰਤੋਯਾ ਪਿਸ਼ਾਚਿਕਾ। ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਾ ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਚ ਜਮ੍ਬੁਲਾ ਵਾਲੁਵਾਹਿਨੀ ।। ੪੫.

ਤਮਸਾ, ਪਿੱਪਲਾ, ਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਕਰਤੋਯਾ, ਪਿਸ਼ਾਚਿਕਾ, ਨੀਲੋਤਪਲਾ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਜੰਬੁਲਾ ਅਤੇ ਵਾਲੁਵਾਹਿਨੀ — ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਿਤੇਰਜਾ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਤੀ ਮਕੁਣਾ ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ऋਕ੍ਸ਼ਪਾਦਾਤ੍ ਪ੍ਰਸੂਤਾਸ੍ਤਾ ਨਦ੍ਯੋ ਮਣਿਨਿਭੋਦਕਾਃ ।। ੪੫.

ਸਿਤੇਰਜਾ, ਸ਼ੁਕਤਿਮਤੀ, ਮਕੁਣਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ — ਇਹ ਨਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਰਿਕਸ਼ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਾਪੀ ਪਯੋष੍ਣੀ ਨਿਰ੍ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਾ ਮਦ੍ਰਾ ਚ ਨਿषਧਾ ਨਦੀ। ਵੇਨ੍ਵਾ ਵੈਤਰਣੀ ਚੈਵ ਸ਼ਿਤਿਬਾਹੁਃ ਕੁਮੁਦ੍ਵਤੀ ।। ੪੫.

ਤਾਪੀ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ, ਮਦਰਾ, ਨਿਸ਼ਧਾ, ਵੇਨਵਾ, ਵੇਤਰਣੀ, ਸ਼ਿਤਿਬਾਹੁ ਅਤੇ ਕਮੁਦਵਤੀ — ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤੋਯਾ ਚੈਵ ਮਹਾਗੌਰੀ ਦੁਰ੍ਗਾ ਚਾਨ੍ਤਸ਼ਿਲਾ ਤਥਾ। ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਪਾਦਪ੍ਰਸੂਤਾਸ਼੍ਚ ਨਦ੍ਯਃ ਪੁਣ੍ਯਜਲਾਃ ਸ਼ੁਭਾਃ ।। ੪੫.

ਤੋਯਾ, ਮਹਾਗੌਰੀ, ਦੁਰਗਾ ਅਤੇ ਅੰਤਸ਼ਿਲਾ; ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ — ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹਨ।

ਗੋਦਾਵਰੀ ਭੀਮਰਥੀ ਕृष੍ਣਾ ਵੈਣ੍ਯਥ ਵਞ੍ਜੁਲਾ। ਤੁਙ੍ਗਭਦ੍ਰਾ ਸੁਪ੍ਰਯੋਗਾ ਕਾਵੇਰੀ ਚ ਤਥਾਪਗਾ। ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਪਥਨਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸਹ੍ਯਪਾਦਾਦ੍ਵਿਨਿਃਸृਤਾਃ ।। ੪੫.

ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਵੈਣਿਆ, ਵੰਜੁਲਾ, ਤੁੰਗਭਦਰਾ, ਸੁਪ੍ਰਯੋਗਾ ਅਤੇ ਕਾਵੇਰੀ — ਇਹ ਦੱਖਣ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਸਹਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕृਤਮਾਲਾ ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣਾ ਪੁष੍ਪਜਾਤ੍ਯੁਤ੍ਪਲਾਵਤੀ। ਮਲਯਾਭਿਜਾਤਾਸ੍ਤਾ ਨਦ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸ਼ੀਤਜਲਾਃ ਸ਼ੁਭਾਃ ।। ੪੫.

ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ, ਤਾਮਰਵਰਣਾ, ਪੁਸ਼ਪਜਾਤੀ, ਉਤਪਲਾਵਤੀ — ਇਹ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਮਲਯਾ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹਨ, ਠੰਡੀ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹਨ।

ਤ੍ਰਿਸਾਮਾ ऋਤੁਕੁਲ੍ਯਾ ਚ ਇਕ੍ਸ਼ੁਲਾ ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ ਚ ਯਾ। ਲਾਙ੍ਗੁਲਿਨੀ ਵਂਸ਼ਧਰਾ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਤਨਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੫.

ਤ੍ਰਿਸਾਮਾ, ਰਤੁਕੁਲਿਆ, ਇਕਸ਼ੁਲਾ, ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ, ਲਾਂਗੁਲਿਨੀ, ਵੰਸ਼ਧਰਾ — ਇਹ ਮਹਿੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ऋषੀਕਾ ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਚ ਮਨ੍ਦਗਾ ਮਨ੍ਦਵਾਹਿਨੀ। ਕੂਪਾ ਪਲਾਸ਼ਿਨੀ ਚੈਵ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਤ੍ਪ੍ਰਭਵਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੫.

ਰਿਸ਼ੀਕਾ, ਸੁਕੁਮਾਰੀ, ਮੰਦਗਾ, ਮੰਦਵਾਹਿਨੀ, ਕੂਪਾ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ਿਨੀ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਸ਼ੁਕਤਿਮਤ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਾਃ ਪੁਣ੍ਯਾਃ ਸਰਸ੍ਵਤ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਾ ਗਙ੍ਗਾਃ ਸਮੁਦ੍ਰਗਾਃ । ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਮਾਤਰਃ ਸਰ੍ਵਾ ਜਗਤ੍ਪਾਪਹਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੫.

ਸਭ ਸਰਸਵਤੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਸਭ ਗੰਗਾਵਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਗਤ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਾਸਾਂ ਨਦ੍ਯੁਪਨਦ੍ਯੋऽਪਿ ਸ਼ਤਸ਼ੋऽਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ਕੁਰੁਪਾਞ੍ਚਾਲਾਃ ਸ਼ਾਲ੍ਵਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਜਾਙ੍ਗਲਾਃ ।। ੪੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉਪਨਦੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਰੂ, ਪਾਂਚਾਲ, ਸ਼ਾਲਵ ਅਤੇ ਸਜਾਂਗਲ ਵੀ ਹਨ।

ਸ਼ੂਰਸੇਨਾ ਭਦ੍ਰਕਾਰਾ ਬੋਧਾਃ ਸ਼ਤਪਥੇਸ਼੍ਵਰੈਃ। ਵਤ੍ਸਾਃ ਕਿਸष੍ਣਾਃ ਕੁਲ੍ਯਾਸ਼੍ ਚ ਕੁਨ੍ਤਲਾਃ ਕਾਸ਼ਿਕੋਸ਼ਲਾਃ ।। ੪੫.

ਸ਼ੂਰਸੇਨਾ, ਭਦਰਕਾਰਾ, ਬੋਧਾ, ਸ਼ਤਪਥ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਵਤਸ, ਕਿਸਸਨਾ, ਕੁਲਿਆ, ਕੁੰਤਲਾ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀਕੋਸ਼ਲਾ — ਇਹ ਲੋਕ ਹਨ।

ਅਥ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਤਿਲਙ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਮਗਧਾਸ਼੍ਚ ਵृਕੈਃ ਸਹ। ਮਧ੍ਯਦੇਸ਼ਾ ਜਨਪਦਾਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋऽਮੀ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੪੫.

ਫਿਰ ਪਾਸੇ, ਤਿਲੰਗਾ ਅਤੇ ਮਗਧਾ, ਵ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਨਾਲ; ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੱਧ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।