ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਣ੍ਯਤੀਰ੍ਥੇ ਹਿਮਵਤੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਸ੍ਯਾਚਲਸ੍ਯ ਹਿ। ਪੂਰ੍ਵਪਸ਼੍ਚਾਯਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੪੫.

ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਢਲਾਣ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ 'ਤੇ, ਏ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ—

ਤਥਾ ਜਨਪਦਾਨਾਂ ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਰ੍ਹਥ। ਅਤ੍ਰ ਵੋ ਵਰ੍ਣਯਿष੍ਯਾਮਿ ਵਰ੍षੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਾਰਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ ।। ੪੫.

ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ।

ਇਦਂ ਤੁ ਮਧ੍ਯਮਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਫਲੋਦਯਮ੍। ਉਤ੍ਤਰਂ ਯਤ੍ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਹਿਮਵਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਚ ਯਤ੍ ।। ੪੫.

ਇਹ ਮੱਧ ਖੇਤਰ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੇ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਹੈ।

ਵਰ੍षਂ ਯਦ੍ਭਾਰਤਂ ਨਾਮ ਯਤ੍ਰੇਯਂ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਜਾ। ਭਰਣਾਞ੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਵੈ ਮਨੁਰ੍ਭਰਤ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਨਿਰੁਕ੍ਤਵਚਨਾਚ੍ਚੈਵ ਵਰ੍षਂ ਤਦ੍ਭਾਰਤਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੪੫.

ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ; ਮਨੂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਰਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਭਾਰਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਗਮ੍ਯਤੇ। ਨ ਖਲ੍ਵਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਾਨਾਂ ਭੂਮੌ ਕਰ੍ਮ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੪੫.

ਇਥੋਂ ਹੀ ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਨਿਯਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਭਾਰਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਵਰ੍षਸ੍ਯ ਨਵ ਭੇਦਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ। ਸਮੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤਰਿਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੇ ਤ੍ਵਗਮ੍ਯਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੪੫.

ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਨੌ ਵੰਡਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣਯੋਗ ਨਹੀਂ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਵੀਪਃ ਕਸੇਰੁਸ਼੍ਚ ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣੋ ਗਭਸ੍ਤਿਮਾਨ੍। ਨਾਗਦ੍ਵੀਪਸ੍ਤਥਾ ਸੌਮ੍ਯੋ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸ੍ਤ੍ਵਥ ਵਾਰੁਣਃ ।। ੪੫.

ਇੰਦਰਦੀਪ, ਕੇਸੇਰੂ, ਤਾਮਰਵਰਨ, ਗਭਸਤਿਮਾਨ, ਨਾਗਦੀਪ, ਸੌਮਯ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਵਾਰੁਣ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਅਯਨ੍ਤੁ ਨਵਮਸ੍ਤੇषਾਂ ਦ੍ਵੀਪਃ ਸਾਗਰਸਂਵृਤਃ। ਯੋਜਨਾਂਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਦ੍ਵੀਪੋऽਯਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰਮ੍ ।। ੪੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨੌਵਾਂ ਇਹ ਟਾਪੂ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਟਾਪੂ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਤੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਜੋਜਨ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਆਯਤੋ ਹ੍ਯਾਕੁਮਾਰਿਕ੍ਯਾਦਾਙ੍ਗਾਪ੍ਰਭਵਾਚ੍ਚ ਵੈ। ਤਿਰ੍ਯਗੁਤ੍ਤਰਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਨਵੈਵ ਤੁ ।। ੪੫.

ਇਹ ਕੁਮਾਰਿਕਾ ਤੋਂ ਤੇ ਅੰਗ ਦੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ।

ਦ੍ਵੀਪੋ ਹ੍ਯੁਪਨਿਵਿष੍ਟੋऽਯਂ ਮ੍ਲੇਚ੍ਛੈਰਨ੍ਤੇषੁ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ। ਪੂਰ੍ਵੇ ਕਿਰਾਤਾ ਹ੍ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਯਵਨਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੫.

ਇਹ ਟਾਪੂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਅੰਤਾਂ 'ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਵਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਕਿਰਾਤ ਤੇ ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ਯਵਨ ਵਸਦੇ ਹਨ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾ ਵੈਸ਼੍ਯਾ ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਭਾਗਸ਼ਃ। ਇਜ੍ਯਾਯੁਦ੍ਧਵਣਿਜ੍ਯਾਭਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਨ੍ਤੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੪੫.

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਮੱਧ ਵਿਚ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਹਨ; ਪੂਜਾ, ਯੁੱਧ ਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਇਥੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਤੇषਾਂ ਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰੋऽਯਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਤੁ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਸੁ ।। ੪੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਧਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਵਰਗ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪਞ੍ਚਮਾਨਾਂ ਤੁ ਆਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਯਥਾਵਿਧਿ। ਇਹ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਪਵਰ੍ਗਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਯੇषੁ ਮਾਨੁषੀ ।। ੪੫.

ਪੰਜ ਸੰਕਲਪਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਮ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਤ੍ਵਯਂ ਨਵਮੋ ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗਾਯਤ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਜਯਤਿ ਯੋ ਹ੍ਯੇਨਂ ਸ ਸਮ੍ਰਾਡਿਹ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ ।। ੪੫.

ਇਹ ਨੌਵਾਂ ਟਾਪੂ, ਜੋ ਪਾਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਹ ਇਥੇ ਸਮਰਾਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਯਂ ਲੋਕਸ੍ਤੁ ਵੈ ਸਮ੍ਰਾਡਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ੋ ਵਿਰਾਟ੍ ਸ੍ਮृਤਃ। ਸ੍ਵਰਾਡਨ੍ਯਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਲੋਕਃ ਪੁਨਰ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ ।। ੪੫.

ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਮਰਾਟ, ਵੱਡਾ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਰਵਰਾਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਫਿਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਸਪ੍ਤ ਚਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਸੁਪਰ੍ਵਾਣੋ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾਃ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾਃ। ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਮਲਯਃ ਸਹ੍ਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਾਨृਕ੍ਸ਼ਪਰ੍ਵਤਃ। ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾਃ ।। ੪੫.

ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੱਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਲ ਪਹਾੜ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਮਹਿੰਦਰ, ਮਲਯ, ਸਹਿਆ, ਸ਼ੁਕਤਿਮਾਨ, ਰਿਕਸ਼, ਵਿਂਧਿਆ ਤੇ ਪਾਰਿਆਤ੍ਰਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਕੁਲ ਪਹਾੜ ਹਨ।

ਤੇषਾਂ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇ ਪਰ੍ਵਤਾਸ੍ਤੁ ਸਮੀਪਗਾਃ। ਅਭਿਜਾਤਾਃ ਸਰ੍ਵਗੁਣਾ ਵਿਪੁਲਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਸਾਨਵਃ ।। ੪੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਮਨ੍ਦਰਃ ਪਰ੍ਵਤ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਵੈਹਾਰੋ ਦਰ੍ਦੁਰਸ੍ਤਥਾ। ਕੋਲਾਹਲਃ ਸਸੁਰਸਃ ਮੈਨਾਕੋ ਵੈਦ੍ਯੁਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੫.

ਮੰਦਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਹਾੜ, ਵੈਹਾਰ, ਦਰਦੁਰ, ਕੋਲਾਹਲ, ਸਸੁਰਸਾ, ਮੈਨਾਕ ਤੇ ਵਿਦ੍ਯੁਤ ਵੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਪਾਤਨ੍ਧਮੋ ਨਾਮ ਗਿਰਿਸ੍ਤਥਾ ਪਾਣ੍ਡੁਰਪਰ੍ਵਤਃ। ਗਨ੍ਤੁਪ੍ਰਸ੍ਥਃ ਕृष੍ਣਗਿਰਿਰ੍ਗੋਧਨੋ ਗਿਰਿਰੇਵ ਚ ।। ੪੫.

ਪਾਤੰਧਮ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ, ਪਾਂਡੁਰ ਪਹਾੜ, ਗੰਤੁਪ੍ਰਸਥ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਗਿਰਿ, ਗੋਧਨ ਤੇ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹਨ।

ਪੁष੍ਪਗਿਰ੍ਯੁਜ੍ਜਯਨ੍ਤੌ ਚ ਸ਼ੈਲੋ ਰੈਵਤਕਸ੍ਤਥਾ। ਸ਼੍ਰੀਪਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚ ਕਾਰੁਸ਼੍ਚ ਕੂਟਸ਼ੈਲੋ ਗਿਰਿਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੫.

ਪੁਸ਼ਪਗਿਰੀ, ਉੱਜਯੰਤ, ਰੈਵਤਕ ਪਹਾੜ, ਸ਼੍ਰੀਪਰਵਤ, ਕਾਰੁ, ਕੂਟਸ਼ੈਲ ਅਤੇ ਗਿਰੀ — ਇਹ ਸਭ ਪਹਾੜ ਹਨ।

ਅਨ੍ਯੇ ਤੇਭ੍ਯਃ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾ ਹ੍ਰਸ੍ਵਾਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪੋਪਜੀਵਿਨਃ। ਤੈਰ੍ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਾ ਜਤਪਦਾ ਆਰ੍ਯਮ੍ਲੇਚ੍ਛਾਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ ।। ੪੫.

ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਛੋਟੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰੋਜ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਲੋਕ, ਆਰੀਆਂ ਤੇ ਮਲੇਛ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਪੀਯਨ੍ਤੇ ਯੈਰਿਮਾ ਨਦ੍ਯੋ ਗਙ੍ਗਾ ਸਿਨ੍ਧੁਃ ਸਰਸ੍ਵਤੀ। ਸ਼ਤਦ੍ਰੁਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਭਾਗਾ ਚ ਯਮੁਨਾ ਸਰਯੂਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੫.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਪੀ ਹਨ: ਗੰਗਾ, ਸਿੰਧੂ, ਸਰਸਵਤੀ, ਸ਼ਤਦ੍ਰੁ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ, ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਸਰਯੂ।

ਇਰਾਵਤੀ ਵਿਤਸ੍ਤਾ ਚ ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਦੇਵਿਕਾ ਕੁਹੂਃ । ਗੋਮਤੀ ਧੁਤਪਾਪਾ ਚ ਬਾਹੁਦਾ ਚ ਦृषਦ੍ਵਤੀ ।। ੪੫.

ਇਰਾਵਤੀ, ਵਿਤਸਤਾ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਦੇਵਿਕਾ, ਕੁਹੂ, ਗੋਮਤੀ, ਧੁਤਪਾਪਾ, ਬਾਹੁਦਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ — ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਚ ਤृਤੀਯਾ ਤੁ ਨਿਸ਼੍ਚੀਰਾ ਗਣ੍ਡਕੀ ਤਥਾ। ਇਕ੍ਸ਼ੁ ਰ੍ਲੋਹਿਤ ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਹਿਮਵਤ੍ਪਾਦਨਿਃਸृਤਾਃ ।। ੪੫.

ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਤ੍ਰਤੀਯਾ, ਨਿਸ਼ਚੀਰਾ, ਗੰਡਕੀ, ਇਕਸ਼ੁ ਅਤੇ ਲੋਹਿਤ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਿਮਾਵਤ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵੇਦਸ੍ਮृਤਿਰ੍ਵੇਦਵਤੀ ਵृਤ੍ਰਘ੍ਨੀ ਸਿਨ੍ਧੁਰੇਵ ਚ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼ਾ ਚਨ੍ਦਨਾ ਚੈਵ ਸਤੀਰਾ ਮਹਤੀ ਤਥਾ ।। ੪੫.

ਵੇਦ, ਸ੍ਰੁਤੀ, ਵੇਦਵਤੀ, ਵ੍ਰਤ੍ਰਘਨੀ, ਸਿੰਧੁਰ, ਵਰਣਾਸ਼ਾ, ਚੰਦਨਾ, ਸਤੀਰਾ ਅਤੇ ਮਹਤੀ — ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।

ਪਰਾ ਚਰ੍ਮ੍ਮਣ੍ਵਤੀ ਚੈਵ ਵਿਦਿਸ਼ਾ ਵੇਤ੍ਰਵਤ੍ਯਪਿ। ਸ਼ਿਪ੍ਰਾ ਹ੍ਯਵਨ੍ਤੀ ਚ ਤਥਾ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੫.

ਪਰਾ, ਚਰਮਣਵਤੀ, ਵਿਦਿਸ਼ਾ, ਵੇਤਰਵਤੀ, ਸ਼ਿਪਰਾ ਅਤੇ ਅਵੰਤੀ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰੀਯਾਤ੍ਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ੋਣੋ ਮਹਾਨਦਸ਼੍ਚੈਵ ਨਰ੍ਮਦਾ ਸੁਮਹਾਦ੍ਰੁਮਾ। ਮਨ੍ਦਾਕਿਨੀ ਦਸ਼ਾਰ੍ਣਾ ਚ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਾ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੪੫.

ਸ਼ੋਣਾ, ਮਹਾਨਦਾ, ਨਰਮਦਾ (ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲੀ), ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਦਸ਼ਾਰਣਾ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਾ — ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਮਸਾ ਪਿਪ੍ਪਲਾ ਸ਼੍ਰੋਣੀ ਕਰਤੋਯਾ ਪਿਸ਼ਾਚਿਕਾ। ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਾ ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਚ ਜਮ੍ਬੁਲਾ ਵਾਲੁਵਾਹਿਨੀ ।। ੪੫.

ਤਮਸਾ, ਪਿੱਪਲਾ, ਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਕਰਤੋਯਾ, ਪਿਸ਼ਾਚਿਕਾ, ਨੀਲੋਤਪਲਾ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਜੰਬੁਲਾ ਅਤੇ ਵਾਲੁਵਾਹਿਨੀ — ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਿਤੇਰਜਾ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਤੀ ਮਕੁਣਾ ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ऋਕ੍ਸ਼ਪਾਦਾਤ੍ ਪ੍ਰਸੂਤਾਸ੍ਤਾ ਨਦ੍ਯੋ ਮਣਿਨਿਭੋਦਕਾਃ ।। ੪੫.

ਸਿਤੇਰਜਾ, ਸ਼ੁਕਤਿਮਤੀ, ਮਕੁਣਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ — ਇਹ ਨਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਰਿਕਸ਼ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।