ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਭੂਤਧਨਧਾਨ੍ਯਾਢ੍ਯਮਨੇਕਨृਪਪਾਲਿਤਮ੍ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਮੁਦਿਤਂ ਸ੍ਫੀਤਂ ਮਹਾਸ਼ੈਲੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਭਿਤਮ੍ ।। ੪੫.

ਉਹ ਟਾਪੂ ਧਨ ਤੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਭਦ੍ਰਾਸਨਂ ਵਾਯੋਰ੍ਨਾਨਾਰਤ੍ਨੈਸ਼੍ਚ ਮਣ੍ਡਿਤਮ੍। ਤਤ੍ਰ ਵਿਗ੍ਰਹਵਾਨ੍ ਵਾਯੁਃ ਸਦਾ ਪਰ੍ਵਸੁ ਪੂਜ੍ਯਤੇ ।। ੪੫.

ਉਥੇ ਵਾਯੂ ਦਾ ਭਦ੍ਰਾਸਨ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਥੇ ਵਾਯੂ, ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਪਨੀਯਸੁਵਰ੍ਣਾਭਾਸ੍ਤਪਨੀਯਵਿਭੂषਿਤਾਃ। ਵਿਰਾਜਨ੍ਤੇऽਮਰ ਪ੍ਰਖ੍ਯਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਚਿਤ੍ਰਾਮ੍ਬਰਸ੍ਰਜਃ ।। ੪੫.

ਉਥੇ ਜੋ ਅਮਰਾਂ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਗਹਣਿਆਂ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।

ਵੀਰ੍ਯਵਨ੍ਤੋ ਮਹਾਭਾਗਾਃ ਪਞ੍ਚਵਰ੍षਸ਼ਤਾਯੁषਃ। ਸਤ੍ਯਸਨ੍ਧਾ ਮੁਦਾ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਾ ਵਾਯੁਦੈਵਤਾਃ ।। ੪੫.

ਉਥੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਸੁਭਾਗੇ ਹਨ, ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਕੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਏਵਮੇਵ ਨਿਸਰ੍ਗੋऽਯਂ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਭਾਰਤੇ ਯੁਗੇ। ਦृष੍ਟਃ ਪਰਮਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੈਰ੍ਭੂਯਃ ਕਿਂ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਯਾਮਿ ਤੇ ।। ੪੫.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਯੁਗ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਉੱਚ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵੇਖੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ ਤੈਨੂੰ?

ਆਖ੍ਯਾਤੇ ਤ੍ਵੇਵਮृषਯਃ ਸੂਤਪੁਤ੍ਰੇਣ ਧੀਮਤਾ। ਉਤ੍ਤਰਸ਼੍ਰਵਣੇ ਭੂਯਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੪੫.

ਜਦ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਗਈ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਸ੍ਰਵਣ ਸਮੇਂ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਸੁਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ।

ऋषਯ ਊਚੁਃ। ਯਦਿਦਂ ਭਾਰਤਂ ਵਰ੍ष ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਾਦਯਃ। ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੈਤੇ ਮਨਵਃ ਪ੍ਰਜਾਸਰ੍ਗੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ ।। ੪੫.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਭਾਰਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਵਾਯੰਭੂ ਆਦਿ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—

ਏਤਦ੍ਵੇਦਿਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਸ੍ਤਨ੍ਨੋ ਨਿਗਦ ਸਤ੍ਤਮ। ਏਤਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਚਸ੍ਤੇषਾਮਬ੍ਰਵੀਲ੍ਲੋਮਹਰ੍षਣਃ ।। ੪੫.

ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣਕੇ, ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

ਪੌਰਾਣਿਕਸ੍ਤਦਾ ਸੂਤ ऋषੀਣਾਂ ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ । ਏਤ ਦ੍ਵਿਸ੍ਤਰਤੋ ਭੂਯਸ੍ਤਾਨੁਵਾਚ ਸਮਾਹਿਤਃ ।। ੪੫.

ਫਿਰ ਪੁਰਾਣਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਸੁਤਾ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ।

ਨਿਸਰ੍ਗ ਏष ਵਿਖ੍ਯਾਤਃ ਕੁਰੂਣਾਨ੍ਤੁ ਯਥਾਰ੍ਥਵਤ੍। ਭਾਰਤਸ੍ਯ ਤੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਿਸਰ੍ਗਂ ਤਂ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੪੫.

ਕੁਰੂਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਇਹ ਸੁਣੋ।

ਪੁਣ੍ਯਤੀਰ੍ਥੇ ਹਿਮਵਤੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਸ੍ਯਾਚਲਸ੍ਯ ਹਿ। ਪੂਰ੍ਵਪਸ਼੍ਚਾਯਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੪੫.

ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਢਲਾਣ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ 'ਤੇ, ਏ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ—

ਤਥਾ ਜਨਪਦਾਨਾਂ ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਰ੍ਹਥ। ਅਤ੍ਰ ਵੋ ਵਰ੍ਣਯਿष੍ਯਾਮਿ ਵਰ੍षੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਾਰਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ ।। ੪੫.

ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ।

ਇਦਂ ਤੁ ਮਧ੍ਯਮਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਫਲੋਦਯਮ੍। ਉਤ੍ਤਰਂ ਯਤ੍ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਹਿਮਵਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਚ ਯਤ੍ ।। ੪੫.

ਇਹ ਮੱਧ ਖੇਤਰ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੇ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਹੈ।

ਵਰ੍षਂ ਯਦ੍ਭਾਰਤਂ ਨਾਮ ਯਤ੍ਰੇਯਂ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਜਾ। ਭਰਣਾਞ੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਵੈ ਮਨੁਰ੍ਭਰਤ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਨਿਰੁਕ੍ਤਵਚਨਾਚ੍ਚੈਵ ਵਰ੍षਂ ਤਦ੍ਭਾਰਤਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੪੫.

ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ; ਮਨੂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਰਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਭਾਰਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਗਮ੍ਯਤੇ। ਨ ਖਲ੍ਵਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਾਨਾਂ ਭੂਮੌ ਕਰ੍ਮ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੪੫.

ਇਥੋਂ ਹੀ ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਨਿਯਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਭਾਰਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਵਰ੍षਸ੍ਯ ਨਵ ਭੇਦਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ। ਸਮੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤਰਿਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੇ ਤ੍ਵਗਮ੍ਯਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੪੫.

ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਨੌ ਵੰਡਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣਯੋਗ ਨਹੀਂ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਵੀਪਃ ਕਸੇਰੁਸ਼੍ਚ ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣੋ ਗਭਸ੍ਤਿਮਾਨ੍। ਨਾਗਦ੍ਵੀਪਸ੍ਤਥਾ ਸੌਮ੍ਯੋ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸ੍ਤ੍ਵਥ ਵਾਰੁਣਃ ।। ੪੫.

ਇੰਦਰਦੀਪ, ਕੇਸੇਰੂ, ਤਾਮਰਵਰਨ, ਗਭਸਤਿਮਾਨ, ਨਾਗਦੀਪ, ਸੌਮਯ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਵਾਰੁਣ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਅਯਨ੍ਤੁ ਨਵਮਸ੍ਤੇषਾਂ ਦ੍ਵੀਪਃ ਸਾਗਰਸਂਵृਤਃ। ਯੋਜਨਾਂਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਦ੍ਵੀਪੋऽਯਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰਮ੍ ।। ੪੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨੌਵਾਂ ਇਹ ਟਾਪੂ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਟਾਪੂ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਤੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਜੋਜਨ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਆਯਤੋ ਹ੍ਯਾਕੁਮਾਰਿਕ੍ਯਾਦਾਙ੍ਗਾਪ੍ਰਭਵਾਚ੍ਚ ਵੈ। ਤਿਰ੍ਯਗੁਤ੍ਤਰਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਨਵੈਵ ਤੁ ।। ੪੫.

ਇਹ ਕੁਮਾਰਿਕਾ ਤੋਂ ਤੇ ਅੰਗ ਦੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ।

ਦ੍ਵੀਪੋ ਹ੍ਯੁਪਨਿਵਿष੍ਟੋऽਯਂ ਮ੍ਲੇਚ੍ਛੈਰਨ੍ਤੇषੁ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ। ਪੂਰ੍ਵੇ ਕਿਰਾਤਾ ਹ੍ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਯਵਨਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੪੫.

ਇਹ ਟਾਪੂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਅੰਤਾਂ 'ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਵਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਕਿਰਾਤ ਤੇ ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ਯਵਨ ਵਸਦੇ ਹਨ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾ ਵੈਸ਼੍ਯਾ ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਭਾਗਸ਼ਃ। ਇਜ੍ਯਾਯੁਦ੍ਧਵਣਿਜ੍ਯਾਭਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਨ੍ਤੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੪੫.

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਮੱਧ ਵਿਚ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਹਨ; ਪੂਜਾ, ਯੁੱਧ ਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਇਥੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਤੇषਾਂ ਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰੋऽਯਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਤੁ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਸੁ ।। ੪੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਧਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਵਰਗ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਪਞ੍ਚਮਾਨਾਂ ਤੁ ਆਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਯਥਾਵਿਧਿ। ਇਹ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਪਵਰ੍ਗਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਯੇषੁ ਮਾਨੁषੀ ।। ੪੫.

ਪੰਜ ਸੰਕਲਪਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਮ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਤ੍ਵਯਂ ਨਵਮੋ ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗਾਯਤ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਜਯਤਿ ਯੋ ਹ੍ਯੇਨਂ ਸ ਸਮ੍ਰਾਡਿਹ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ ।। ੪੫.

ਇਹ ਨੌਵਾਂ ਟਾਪੂ, ਜੋ ਪਾਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਹ ਇਥੇ ਸਮਰਾਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਯਂ ਲੋਕਸ੍ਤੁ ਵੈ ਸਮ੍ਰਾਡਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ੋ ਵਿਰਾਟ੍ ਸ੍ਮृਤਃ। ਸ੍ਵਰਾਡਨ੍ਯਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਲੋਕਃ ਪੁਨਰ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ ।। ੪੫.

ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਮਰਾਟ, ਵੱਡਾ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਰਵਰਾਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਫਿਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਸਪ੍ਤ ਚਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਸੁਪਰ੍ਵਾਣੋ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾਃ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾਃ। ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਮਲਯਃ ਸਹ੍ਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਾਨृਕ੍ਸ਼ਪਰ੍ਵਤਃ। ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾਃ ।। ੪੫.

ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੱਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਲ ਪਹਾੜ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਮਹਿੰਦਰ, ਮਲਯ, ਸਹਿਆ, ਸ਼ੁਕਤਿਮਾਨ, ਰਿਕਸ਼, ਵਿਂਧਿਆ ਤੇ ਪਾਰਿਆਤ੍ਰਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਕੁਲ ਪਹਾੜ ਹਨ।

ਤੇषਾਂ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇ ਪਰ੍ਵਤਾਸ੍ਤੁ ਸਮੀਪਗਾਃ। ਅਭਿਜਾਤਾਃ ਸਰ੍ਵਗੁਣਾ ਵਿਪੁਲਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਸਾਨਵਃ ।। ੪੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਮਨ੍ਦਰਃ ਪਰ੍ਵਤ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਵੈਹਾਰੋ ਦਰ੍ਦੁਰਸ੍ਤਥਾ। ਕੋਲਾਹਲਃ ਸਸੁਰਸਃ ਮੈਨਾਕੋ ਵੈਦ੍ਯੁਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੫.

ਮੰਦਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਹਾੜ, ਵੈਹਾਰ, ਦਰਦੁਰ, ਕੋਲਾਹਲ, ਸਸੁਰਸਾ, ਮੈਨਾਕ ਤੇ ਵਿਦ੍ਯੁਤ ਵੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਪਾਤਨ੍ਧਮੋ ਨਾਮ ਗਿਰਿਸ੍ਤਥਾ ਪਾਣ੍ਡੁਰਪਰ੍ਵਤਃ। ਗਨ੍ਤੁਪ੍ਰਸ੍ਥਃ ਕृष੍ਣਗਿਰਿਰ੍ਗੋਧਨੋ ਗਿਰਿਰੇਵ ਚ ।। ੪੫.

ਪਾਤੰਧਮ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ, ਪਾਂਡੁਰ ਪਹਾੜ, ਗੰਤੁਪ੍ਰਸਥ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਗਿਰਿ, ਗੋਧਨ ਤੇ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹਨ।