ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਹਸ੍ਰਯੋਜਨਾਨਾਨ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਨਾਨਾ ਪੁष੍ਪਫਲੋਪੇਤਂ ਸਮृਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪਰਯਾ ਯੁਤਮ੍। ਸ਼ਤਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਂ ਤਾਵਦੇਵ ਤੁ ।। ੪੫.

ਉਹ ਟਾਪੂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਤੇ ਲੰਮਾ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੋਲਾਕਾਰ। ਉਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਹਨ, ਬੇਹੱਦ ਰੌਣਕ ਹੈ। ਇਹ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਤੇ ਉੱਨਾ ਹੀ ਉੱਚਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਗਿਰਿਵਰਃ ਸਿਦ੍ਧਚਾਰਣਸੇਵਿਤਃ। ਚਨ੍ਦ੍ਰ ਤੁਲ੍ਯਪ੍ਰਭੈਃ ਕਾਨ੍ਤੈਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਕਾਰੈਃ ਸੁਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ।। ੪੫.

ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਤੇ ਚਾਰਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਚੰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਵੇਤਵੈਢੂਰ੍ਯਕੁਮੁਦੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰੋऽਸੌ ਕੁਮੁਦਪ੍ਰਭਃ। ਅਨੇਕਚਿਤ੍ਰਕੋਦ੍ਯਾਨੋ ਨੈਕਨਿਰ੍ਝਰਕਨ੍ਦਰਃ। ਮਹਾਸਾਨੁਦਰੀਕੁਞ੍ਜੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਃ ਸਮਲਂਕृਤਃ ।। ੪੫.

ਉਹ ਪਹਾੜ ਚਿੱਟੇ ਵੈਡੂਰਿਆ ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਅਨੇਕ ਸੋਹਣੇ ਬਾਗ, ਕਈ ਝਰਨੇ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਘਾਟੀਆਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛੈਲਾਨ੍ਮਹਾਪੁਣ੍ਯਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਂਸ਼ੁਵਿਮਲੋਦਕਾ। ਪ੍ਰਵਹਤ੍ਯੁਤ੍ਤਮਨਦੀ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਵਰ੍ਤ੍ਤਾ ਤਰਙ੍ਗਿਣੀ ।। ੪੫.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਾਵਰਤਾ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪਾਣੀ ਚਾਂਦ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਧਿਪਤੇਰ੍ਵਰਮ੍। ਸਦਾऽਵਤਰਤੇ ਤਤ੍ਰ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਗ੍ਰਹਨਾਯਕਃ ।। ੪੫.

ਉਥੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜੋ ਤਾਰੇਆਂ ਦਾ ਸਰਤਾਜ ਹੈ, ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਥਾਂ ਹੈ; ਉਥੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜੋ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਰੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸ਼ੈਲਃ ਸ ਤੁ ਪਰਿਸ਼੍ਰੁਤਃ। ਚਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਵੀਪਂ ਮਹਾਦ੍ਵੀਪਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਦਿਵਿ ਚੇਹ ਚ ।। ੪੫.

ਉਥੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰਦਵੀਪ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਟਾਪੂ, ਆਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੋਹਾਂ 'ਚ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਰਹਿਆ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਚਨ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਾਃ ਪੂਰ੍ਣਚਨ੍ਦ੍ਰਨਿਭਾਨਨਾਃ। ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਾਨ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਵਿਮਲਾਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਦੈਵਤਾਃ ।। ੪੫.

ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਦਿਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਕਾਂਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਧਾਰ੍ਮਿਕਾਃ ਸੌਮ੍ਯਾਃ ਸਤ੍ਯਸਨ੍ਧਾਃ ਸੁਤੇਜਸਃ। ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਦਾਚਾਰਾ ਦਸ਼ਵਰ੍षਸ਼ਤਾਯੁषਃ ।। ੪੫.

ਉਥੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਧਾਰਮਿਕ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ, ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਕੇ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਹਨ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪਸ਼੍ਚਿਮੇਨ ਤੁ ਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਿਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍। ਚਤੁਰ੍ਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰਂ ਸਮਤੀਤ੍ਯ ਮਹੋਦਧਿਮ੍ ।। ੪੫.

ਉਸ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਟਾਪੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੇ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ—

ਦਸ਼ਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰਂ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਦ੍ਵੀਪਂ ਭਦ੍ਰਾਕਰਂ ਨਾਮ ਨਾਨਾਪੁष੍ਪੋਪਸ਼ੋਭਿਤਮ੍ ।। ੪੫.

ਉਥੇ ਭਦ੍ਰਾਕਰ ਨਾਮ ਦਾ ਟਾਪੂ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਭੂਤਧਨਧਾਨ੍ਯਾਢ੍ਯਮਨੇਕਨृਪਪਾਲਿਤਮ੍ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਮੁਦਿਤਂ ਸ੍ਫੀਤਂ ਮਹਾਸ਼ੈਲੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਭਿਤਮ੍ ।। ੪੫.

ਉਹ ਟਾਪੂ ਧਨ ਤੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਭਦ੍ਰਾਸਨਂ ਵਾਯੋਰ੍ਨਾਨਾਰਤ੍ਨੈਸ਼੍ਚ ਮਣ੍ਡਿਤਮ੍। ਤਤ੍ਰ ਵਿਗ੍ਰਹਵਾਨ੍ ਵਾਯੁਃ ਸਦਾ ਪਰ੍ਵਸੁ ਪੂਜ੍ਯਤੇ ।। ੪੫.

ਉਥੇ ਵਾਯੂ ਦਾ ਭਦ੍ਰਾਸਨ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਥੇ ਵਾਯੂ, ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਪਨੀਯਸੁਵਰ੍ਣਾਭਾਸ੍ਤਪਨੀਯਵਿਭੂषਿਤਾਃ। ਵਿਰਾਜਨ੍ਤੇऽਮਰ ਪ੍ਰਖ੍ਯਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਚਿਤ੍ਰਾਮ੍ਬਰਸ੍ਰਜਃ ।। ੪੫.

ਉਥੇ ਜੋ ਅਮਰਾਂ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਗਹਣਿਆਂ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।

ਵੀਰ੍ਯਵਨ੍ਤੋ ਮਹਾਭਾਗਾਃ ਪਞ੍ਚਵਰ੍षਸ਼ਤਾਯੁषਃ। ਸਤ੍ਯਸਨ੍ਧਾ ਮੁਦਾ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਾ ਵਾਯੁਦੈਵਤਾਃ ।। ੪੫.

ਉਥੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਸੁਭਾਗੇ ਹਨ, ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਕੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਏਵਮੇਵ ਨਿਸਰ੍ਗੋऽਯਂ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਭਾਰਤੇ ਯੁਗੇ। ਦृष੍ਟਃ ਪਰਮਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੈਰ੍ਭੂਯਃ ਕਿਂ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਯਾਮਿ ਤੇ ।। ੪੫.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਯੁਗ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਉੱਚ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵੇਖੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ ਤੈਨੂੰ?

ਆਖ੍ਯਾਤੇ ਤ੍ਵੇਵਮृषਯਃ ਸੂਤਪੁਤ੍ਰੇਣ ਧੀਮਤਾ। ਉਤ੍ਤਰਸ਼੍ਰਵਣੇ ਭੂਯਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੪੫.

ਜਦ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਗਈ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਸ੍ਰਵਣ ਸਮੇਂ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਸੁਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ।

ऋषਯ ਊਚੁਃ। ਯਦਿਦਂ ਭਾਰਤਂ ਵਰ੍ष ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਾਦਯਃ। ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੈਤੇ ਮਨਵਃ ਪ੍ਰਜਾਸਰ੍ਗੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ ।। ੪੫.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਭਾਰਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਵਾਯੰਭੂ ਆਦਿ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—

ਏਤਦ੍ਵੇਦਿਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਸ੍ਤਨ੍ਨੋ ਨਿਗਦ ਸਤ੍ਤਮ। ਏਤਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਚਸ੍ਤੇषਾਮਬ੍ਰਵੀਲ੍ਲੋਮਹਰ੍षਣਃ ।। ੪੫.

ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣਕੇ, ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

ਪੌਰਾਣਿਕਸ੍ਤਦਾ ਸੂਤ ऋषੀਣਾਂ ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ । ਏਤ ਦ੍ਵਿਸ੍ਤਰਤੋ ਭੂਯਸ੍ਤਾਨੁਵਾਚ ਸਮਾਹਿਤਃ ।। ੪੫.

ਫਿਰ ਪੁਰਾਣਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਸੁਤਾ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ।

ਨਿਸਰ੍ਗ ਏष ਵਿਖ੍ਯਾਤਃ ਕੁਰੂਣਾਨ੍ਤੁ ਯਥਾਰ੍ਥਵਤ੍। ਭਾਰਤਸ੍ਯ ਤੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਿਸਰ੍ਗਂ ਤਂ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੪੫.

ਕੁਰੂਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਇਹ ਸੁਣੋ।

ਪੁਣ੍ਯਤੀਰ੍ਥੇ ਹਿਮਵਤੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਸ੍ਯਾਚਲਸ੍ਯ ਹਿ। ਪੂਰ੍ਵਪਸ਼੍ਚਾਯਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੪੫.

ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਢਲਾਣ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ 'ਤੇ, ਏ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ—

ਤਥਾ ਜਨਪਦਾਨਾਂ ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਰ੍ਹਥ। ਅਤ੍ਰ ਵੋ ਵਰ੍ਣਯਿष੍ਯਾਮਿ ਵਰ੍षੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਾਰਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ ।। ੪੫.

ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ।

ਇਦਂ ਤੁ ਮਧ੍ਯਮਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਫਲੋਦਯਮ੍। ਉਤ੍ਤਰਂ ਯਤ੍ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਹਿਮਵਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਚ ਯਤ੍ ।। ੪੫.

ਇਹ ਮੱਧ ਖੇਤਰ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੇ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਹੈ।

ਵਰ੍षਂ ਯਦ੍ਭਾਰਤਂ ਨਾਮ ਯਤ੍ਰੇਯਂ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਜਾ। ਭਰਣਾਞ੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਵੈ ਮਨੁਰ੍ਭਰਤ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਨਿਰੁਕ੍ਤਵਚਨਾਚ੍ਚੈਵ ਵਰ੍षਂ ਤਦ੍ਭਾਰਤਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੪੫.

ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ; ਮਨੂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਰਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਭਾਰਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਗਮ੍ਯਤੇ। ਨ ਖਲ੍ਵਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਾਨਾਂ ਭੂਮੌ ਕਰ੍ਮ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੪੫.

ਇਥੋਂ ਹੀ ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਨਿਯਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਭਾਰਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਵਰ੍षਸ੍ਯ ਨਵ ਭੇਦਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ। ਸਮੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤਰਿਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੇ ਤ੍ਵਗਮ੍ਯਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੪੫.

ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਨੌ ਵੰਡਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣਯੋਗ ਨਹੀਂ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਵੀਪਃ ਕਸੇਰੁਸ਼੍ਚ ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣੋ ਗਭਸ੍ਤਿਮਾਨ੍। ਨਾਗਦ੍ਵੀਪਸ੍ਤਥਾ ਸੌਮ੍ਯੋ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸ੍ਤ੍ਵਥ ਵਾਰੁਣਃ ।। ੪੫.

ਇੰਦਰਦੀਪ, ਕੇਸੇਰੂ, ਤਾਮਰਵਰਨ, ਗਭਸਤਿਮਾਨ, ਨਾਗਦੀਪ, ਸੌਮਯ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਵਾਰੁਣ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਅਯਨ੍ਤੁ ਨਵਮਸ੍ਤੇषਾਂ ਦ੍ਵੀਪਃ ਸਾਗਰਸਂਵृਤਃ। ਯੋਜਨਾਂਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਦ੍ਵੀਪੋऽਯਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰਮ੍ ।। ੪੫.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨੌਵਾਂ ਇਹ ਟਾਪੂ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਟਾਪੂ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਤੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਜੋਜਨ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਆਯਤੋ ਹ੍ਯਾਕੁਮਾਰਿਕ੍ਯਾਦਾਙ੍ਗਾਪ੍ਰਭਵਾਚ੍ਚ ਵੈ। ਤਿਰ੍ਯਗੁਤ੍ਤਰਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਨਵੈਵ ਤੁ ।। ੪੫.

ਇਹ ਕੁਮਾਰਿਕਾ ਤੋਂ ਤੇ ਅੰਗ ਦੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ।