ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਦਸ਼ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤੇषਾਮਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍। ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਵਿਸ਼ੇषਸ਼੍ਚ ਨ ਤੇष੍ਵਸ੍ਤਿ ਮਹਾਤ੍ਮਸੁ। ਅਹਿਂਸਾ ਸਤ੍ਯਵਾਕ੍ਯਞ੍ਚ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯੈਵ ਹਿ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੪੩.

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਦਾ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ। ਅਹਿੰਸਾ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਹੀ ਹੈ।

ਤੇ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ਙ੍ਕਰਂ ਦੇਵਂ ਗੌਰੀਂ ਪਰਮਵੈष੍ਣਵੀਮ੍। ਇਜ੍ਯਾਪੂਜਾਨਮਸ੍ਕਾਰਾਂਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜਤੇ ।। ੪੩.

ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇਵ ਤੇ ਗੌਰੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਹੈ, ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਰਚਨਾ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਵਾਯੁਪ੍ਰੋਕ੍ਤੇ ਭੁਵਨਵਿਨ੍ਯਾਸੋ ਨਾਮ ਤ੍ਰਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਵਾਯੂ ਵਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ 'ਭੂਵਨ ਵਿਨਿਆਸ' ਨਾਮਕ ਤਿੰਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

ਨਿਸਰ੍ਗ ਏष ਵਿਖ੍ਯਾਤੋ ਭਦ੍ਰਾਸ਼੍ਵਾਨਾਂ ਯਥਾਰ੍ਥਵਤ੍ । ਸ਼੍ਰृਣੁਧ੍ਵਂ ਕੇਤੁਮਾਲਾਨਾਂ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍ ।। ੪੪.

ਇਹ ਭਦਰਾਸ਼ਵਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸਤੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਕੇਤੁਮਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਸੁਣੋ।

ਨਿषਧਸ੍ਯਾਚਲੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਿਮਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ। ਪਸ਼੍ਚਿਮੇਨ ਹਿ ਯਤ੍ਤਤ੍ਰ ਦਿਕ੍ਸ਼ੁ ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ।। ੪੪.

ਨਿਸ਼ਧ ਪੱਛਮੀ ਮਹਾਂਪਹਾੜ ਦੇ ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕੁਲਾਚਲਾਨਾਂ ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਨਦੀਨਾਞ੍ਚ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ। ਤਥਾ ਜਨਪਦਾਨਾਞ੍ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਰ੍ਹਥ ।। ੪੪.

ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੱਤ ਕੁਲਾਚਲ ਪਹਾੜਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਵਿਸ਼ਾਲਃ ਕਮ੍ਬਲਃ ਕृष੍ਣੋ ਜਯਨ੍ਤੋ ਹਰਿਪਰ੍ਵਤਃ। ਅਸ਼ੋਕੋ ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਕੁਲਪਰ੍ਵ੍ਵਤਾਃ ।। ੪੪.

ਵਿਸ਼ਾਲ, ਕੰਬਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਜਯੰਤ, ਹਰਿ ਪਹਾੜ, ਅਸ਼ੋਕ ਤੇ ਵਰਧਮਾਨ — ਇਹ ਸੱਤ ਕੁਲ ਪਹਾੜ ਹਨ।

ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਸੂਤਿਰਨ੍ਯੇऽਪਿ ਪਰ੍ਵਤਾ ਬਹੁਵਿਸ੍ਤਰਾਃ। ਕੋਟਿਕੋਟਿਸ਼ਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸ਼ਤਸ਼ੋऽਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ।। ੪੪.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਤੈਰ੍ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਾ ਜਨਪਦਾ ਨਾਨਾਜਾਤਿਸਮਾਕੁਲਾਃ। ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤ੍ਵਨੇਕਨृਪਪਾਲਿਤਾਃ ।। ੪੪.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਰਾਖੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤੇ ਨਾਮਧੇਯੈਰ੍ਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਵਿਵਿਧਾਃ ਪ੍ਰਥਿਤਾਃ ਭੁਵਿ। ਅਧ੍ਯਾਸਿਤਾ ਜਨਪਦੈਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨੈਸ਼੍ਚ ਵਿਭੂषਿਤਾਃ ।। ੪੪.

ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਨੇਕ ਤਰੀਫਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਤੇषਾਂ ਸਨਾਮਧੇਯਾਨਿ ਰਾष੍ਟ੍ਰਾਣਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ। ਗਿਰ੍ਯ੍ਯਨ੍ਤਰਨਿਵਿष੍ਟਾਨਿ ਸਮੇषੁ ਵਿषਮੇषੁ ਚ ।। ੪੪.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਸਮਤਲ ਤੇ ਕਦੇ ਉਚੀ-ਨੀਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਯਥੈਹ ਕਥਿਤਾਃ ਪੌਰਾ ਗੋਮਨੁष੍ਯਕਪੋਤਕਾਃ। ਤਤ੍ਸੁਖਾ ਭ੍ਰਮਰਾ ਯੂਥਾ ਮਾਹੇਯਾਚਲਕੂਟਕਾਃ ।। ੪੪.

ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਗਾਂਵਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੰਭੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਰੇਵੜ ਤੇ ਮਾਹੇਯਾ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸੁਮੌਲਾਃ ਸ੍ਤਾਵਕਾਃ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਾਃ ਕृष੍ਣਾਙ੍ਗਮਣਿਪੁਞ੍ਜਕਾਃ. ਕੂਟਕਮ੍ਬਲਮੌषੀਯਾਃ ਸਮੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤਰਕਾਸ੍ਤਥਾ ।। ੪੪.

ਉਥੇ ਸੁਮੌਲਾ, ਸਤਾਵਕ, ਕ੍ਰੌਂਚ, ਕਾਲੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਕੂਟਕੰਬਲ, ਮਉਸੀਏ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ।

ਕਰਮ੍ਭਵਾਃ ਕੁਚਾਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾਃ ਸੁਵਰ੍ਣਕਟਕਾਃ ਸ਼ੁਭਾਃ। ਸ਼੍ਵੇਤਾਙ੍ਗਾਃ ਕृष੍ਣਪਾਦਾਸ਼੍ਚ ਵਿਹਗਾ ਕਪਿਲਕਰ੍ਣਿਕਾਃ ।। ੪੪.

ਉਥੇ ਕਰੰਭਵ, ਕੁਚ, ਚਿੱਟੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਵਾਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਕਾਲੇ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਭੂਰੇ ਕੰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ।

ਅਤ੍ਯਾਕਰਾਲਗੋਜ੍ਵਾਲਾ ਹੀਨਾਨਾਵਨਪਾਤਕਾਃ। ਮਹਿषਾਃ ਕੁਮੁਦਾਭਾਸ਼੍ਚ ਕਰਵਾਟਾਃ ਸਹੋਤ੍ਕਚਾਃ ।। ੪੪.

ਉਥੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਗੋਮਾਂ ਵਾਂਗ ਅੱਗ ਵਾਲੇ, ਘੱਟ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਮਹਿਸ, ਕਰਵਾਟ ਅਤੇ ਉਤਕਚ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ।

ਸ਼ੁ(ਨਕਾ) ਕਨਾਸਾ ਮਹਾਨਾਸਾ ਵਨਾਸਗਜਭੂਮਿਕਾਃ। ਕਰਞ੍ਜਮਞ੍ਜਮਾ ਵਾਹਾਃ ਕਿष੍ਕਿਣ੍ਡੀਪਾਣ੍ਡੁਭੂਮਿਕੀਃ ।। ੪੪.

ਉਥੇ ਸ਼ੁਨਕਾ, ਕਨਾਸਾ, ਮਹਾਨਾਸਾ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਧਰਤੀਆਂ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਕਰੰਜਮੰਜਮਾ ਸਵਾਰੀ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧੀ ਅਤੇ ਪੀਲੀਆਂ ਧਰਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ।

ਕੁਬੇਰਾ ਧੂਮਜਾ ਜਙ੍ਗਾ ਵਙ੍ਗਾ ਰਾਜੀਵਕੋਕਿਲਾਃ। ਵਾਚਾਙ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਮਹਾਙ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਮਧੌਰੇਯਾਃ ਸੁਰੇਚਕਾਃ ।। ੪੪.

ਉਥੇ ਕੁਬੇਰਾ, ਧੂਮਜ, ਜੰਗਾ, ਵੰਗਾ, ਰਾਜੀਵ ਕੋਕਿਲ, ਵਾਚਾਂਗ, ਮਹਾਂਗ, ਮਧੌਰਿਆ ਅਤੇ ਸੁਰੇਚਕ ਵੀ ਹਨ।

ਪਿਤ੍ਤਲਾਃ ਕਾਚਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼੍ਰਵਣਾ ਮਤ੍ਤਕਾਸਿਕਾਃ। ਗੋਦਾਵਾ ਬਕੁਲਾ ਵਾਙ੍ਗਾ ਵਙ੍ਗਕਾ ਮੋਦਕਾਃ ਕਲਾਃ ।। ੪੪.

ਉਥੇ ਪਿੱਤਲਾ, ਕਾਚਲਾ, ਸ਼ਰਵਣ, ਮਸਤ ਕਾਸਿਕ, ਗੋਦਾਵਾ, ਬਕੁਲਾ, ਵੰਗਾ, ਵੰਗਕ, ਮੋਦਕ ਅਤੇ ਕਲਾ ਵੀ ਹਨ।

ਤੇ ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਮਹਾਭਾਗਾਃ ਪ੍ਰਥਮਾਨ੍ਤੁ ਮਹਾਨਦੀਮ੍। ਸੁਵਪ੍ਰਾਂ ਪੁਣ੍ਯਸਲਿਲਾਂ ਮਹਾਨਾਗਨਿषੇਵਿਤਾਮ੍ ।। ੪੪.

ਇਹ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਕਮ੍ਬਲਾਂ ਤਾਮਸੀਂ ਸ਼੍ਯਾਮਾਂ ਸੁਮੇਧਾਂ ਬਕੁਲਾਂ ਨਦੀਮ੍। ਵਿਕੀਰ੍ਣਾਂ ਸ਼ਿਖਿਮਾਲਾਞ੍ਚ ਤਥਾ ਦਰ੍ਭਾਵਤੀਮਪਿ ।। ੪੪.

ਉਹ ਕੰਬਲਾ, ਤਾਮਸੀ, ਸ਼ਿਆਮਾ, ਸੁਮੇਧਾ, ਬਕੁਲਾ ਨਦੀਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਿਖਿਮਾਲਾ ਅਤੇ ਦਰਭਾਵਤੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

ਭਦ੍ਰਾਨਦੀਂ ਸ਼ੁਕਨਦੀਂ ਪਲਾਸ਼ਾਞ੍ਚ ਮਹਾਨਦੀਮ੍। ਭੀਮਾਂ ਪ੍ਰਭਞ੍ਜਨਾਂ ਕਾਞ੍ਚੀਂ ਪੁਣ੍ਯਾਞ੍ਚੈਵ ਕੁਸ਼ਾਵਤੀਮ੍ ।। ੪੩.

ਉਹ ਭਦਰਾ ਨਦੀ, ਸ਼ੁਕਾ ਨਦੀ, ਪਲਾਸ਼ਾ, ਮਹਾਨਦੀ, ਭੀਮਾ, ਪ੍ਰਭੰਜਨਾ, ਕਾਂਚੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਸ਼ਾਵਤੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

ਦਕ੍ਸ਼ਾਂ ਸ਼ਾਕਵਤੀਞ੍ਚੈਵ ਪੁਣ੍ਯੋ ਦਾਞ੍ਚ ਮਹਾਨਦੀਮ੍। ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਵਤੀਂ ਸੁਮੂਲਾਞ੍ਚ ऋषਭਾਞ੍ਚਾਪਗੋਤ੍ਤਮਾਮ੍ ।। ੪੪.

ਉਹ ਦਕਸ਼ਾ, ਸ਼ਾਕਵਤੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਾ ਨਦੀ, ਚੰਦ੍ਰਾਵਤੀ, ਸੁਮੂਲਾ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ਭਾ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

ਨਦੀਂ ਸਮੁਦ੍ਰਮਾਲਾਞ੍ਚ ਤਥਾ ਚਮ੍ਪਾਵਤੀਮਪਿ। ਏਕਾਕ੍ਸ਼ਾਂ ਪੁष੍ਕਲਾਂ ਵਾਹਾਂ ਸੁਵਰ੍ਣਾਂ ਨਨ੍ਦਿ ਨੀਮਪਿ ।। ੪੪.

ਉਹ ਸਮੁਦ੍ਰਮਾਲਾ ਨਦੀ, ਚੰਪਾਵਤੀ, ਇਕੱਖਾ, ਪੁਸ਼ਕਲਾ, ਵਾਹਾ, ਸੁਵਰਣਾ ਅਤੇ ਨੰਦਿਨੀ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

ਕਾਲਿਨ੍ਦੀਞ੍ਚੈਵ ਪੁਣ੍ਯੋਦਾਂ ਭਾਰਤੀਞ੍ਚ ਮਹਾਨਦੀਮ੍ । ਸੀਤੋਦਾਮ੍ਪਾਤਿਕਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀਂ ਵਿਸ਼ਾਲਾਞ੍ਚ ਮਹਾਨਦੀਮ੍ ।। ੪੪.

ਉਹ ਕਾਲਿੰਦ, ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਣਯੋਦਾ, ਭਾਰਤੀ ਮਹਾਨਦੀ, ਸੀਤੋਦਾਂਪਾਤਿਕਾ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਾਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

ਪੀਵਰੀਂ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰੀਞ੍ਚ ਰੁषਾ ਞ੍ਚੈਵਾਪਗੋਤ੍ਤਮਾਮ੍। ਮਹਿषੀਂ ਮਾਨੁषੀਂ ਦਣ੍ਡਾਂ ਤਥਾ ਨਦਨਦੀਂ ਸ਼ੁਭਾਮ੍ ।। ੪੪.

ਉਹ ਪੀਵਰੀ, ਕੁੰਭਕਾਰੀ, ਰੁਸ਼ਾ, ਵਧੀਆ ਨਦੀ, ਮਹਿਸੀ, ਮਾਨੁਸੀ, ਡੰਡਾ ਅਤੇ ਸੁਭ ਨਦਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

ਏਤਾਞ੍ਚਾਨ੍ਯਾਞ੍ਚ ਪੀਯਨ੍ਤੇ ਬਹ੍ਵਯੋ ਹਿ ਸਰਿਤੋਤ੍ਤਮਾਃ । ਦੇਵਰ੍षਿਸਿਦ੍ਧਚਰਿਤਾਃ ਪੁਣ੍ਯੋਦਾਃ ਪਾਪਹਾਃ ਸ਼ੁਭਾਃ ।। ੪੪.

ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਵਧੀਆ ਨਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ, ਪਾਪ ਨਾਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਸੁਭ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਨਾਨਾਜਨਪਦਾਸ੍ਫੀਤਂ ਮਹਾਪਗਾਵਿਭੂषਿਤਮ੍। ਨਾਨਾਰਤ੍ਨੌਘਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਮੁਦਿਤਂ ਸ਼ਿਵਮ੍ ।। ੪੪.

ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ।

ਉਦੀਰ੍ਣਂ ਧਨਧਾਨ੍ਯਾਰ੍ਥੈਰ੍ਨਰਵਾਸੈਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ। ਸਨ੍ਨਿਵਿष੍ਟਂ ਮਹਾਦ੍ਵੀਪਂ ਪਸ਼੍ਚਿਮਂ ਸੁਕृਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ । ਨਿਸਰ੍ਗਃ ਕੇਤੁਮਾਲਾਨਾਮੇष ਵਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੪੪.

ਉਹ ਧਨ ਤੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਵੱਡਾ ਟਾਪੂ ਨੇਕ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਤੁਮਾਲਾ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਵਾਯੁਪ੍ਰੋਕ੍ਤੇ ਭੁਵਨਵਿਨ੍ਯਾਸੋ ਨਾਮ ਚਤੁਸ਼੍ਵਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਂਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਵਾਯੂ ਰਚਿਤ 'ਭੁਵਨ ਵਿਨਿਆਸ' ਨਾਮਕ ਚੌਂਤਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।