ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਸ੍ਤ੍ਯੋष੍ਠਂ ਦੀਰ੍ਘਜਙ੍ਘਞ੍ਚ ਅਸ਼੍ਵਦਂष੍ਠ੍ਰਂ ਮਹਾਹਨੁਮ੍। ਰਕ੍ਤਜਿਹ੍ਵਂ ਜਟਾਕ੍ਸ਼ਞ੍ਚ ਸ੍ਥੂਲਾਸ੍ਯਂ ਦੀਰ੍ਘਨਾਸਿਕਮ੍ ॥ ੮.

ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਠਾਂ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀਆਂ, ਲੰਬੀਆਂ رانਾਂ, ਘੋੜੇ ਵਰਗੇ ਦੰਦ, ਵੱਡਾ ਜਬਾ, ਲਾਲ ਜੀਭ, ਜਟਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਚੌੜਾ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਨੱਕ ਸੀ।

ਗੁਹ੍ਯਕਂ ਸ਼ਿਤਿਕਰ੍ਣਞ੍ਚ ਮਹਾਨਨ੍ਦਂ ਮਹਾਮੁਖਮ੍। ਏਵਂਵਿਧਂ ਖਸ਼ਾਪੁਤ੍ਰਂ ਵਿਜਜ੍ਞੇ ਸਾऽਤਿਭੀषਣਮ੍ ॥ ੮.

ਉਹ ਗੁਹ੍ਯਕ ਸੀ, ਤਿੱਖੇ ਕੰਨ, ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਵੱਡਾ ਮੂੰਹ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਸ਼ਾ ਨੂੰ ਐਸਾ ਡਰਾਉਣਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ।

ਤਸ੍ਯਾਨੁਜਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਨ੍ਤੁ ਖਸ਼ਾ ਚੈਵ ਵ੍ਯਜਾਯਤ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੀਰ੍षਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਪਾਦਞ੍ਚ ਤ੍ਰਿਹਸ੍ਤਂ ਕृष੍ਣਲੋਚਨਮ੍ ॥ ੮.

ਖਸ਼ਾ ਨੇ ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਿਰ, ਤਿੰਨ ਲੱਤਾਂ, ਤਿੰਨ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਨ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਕੇਸ਼ਂ ਹਰਿਚ੍ਛ੍ਮਸ਼੍ਰੁਂ ਸ਼ਿਲਾਸਂਹਨਨਂ ਦृਢਮ੍ । ਹ੍ਰਸ੍ਵ ਕਾਯਂ ਸੁਬਾਹੁਞ੍ਚ ਮਹਾਕਾਯਂ ਮਹਾਬਲਮ੍ ॥ ੮.

ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਸਿੱਧੇ ਖੜੇ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਦਾਡ਼ੀ, ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਜਬਾ, ਛੋਟਾ ਸਰੀਰ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ, ਵੱਡਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਸੀ।

ਆਕਰ੍ਣਦਾਰਿਤਾਸ੍ਯਞ੍ਚ ਲਮ੍ਬਭ੍ਰੂਂ ਸ੍ਥੂਲਨਾਸਿਕਮ੍। ਸ੍ਥੂਲੋष੍ਠਮष੍ਟਦਂष੍ਟ੍ਰਞ੍ਚ ਦ੍ਵਿਜਿਹ੍ਵਂ ਸ਼ਙ੍ਕੁਕਰ੍ਣਕਮ੍ ॥ ੮.

ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕੰਨ ਤੱਕ ਫਟਿਆ, ਲਟਕਦੀਆਂ ਭੌਂ, ਚੌੜੀ ਨੱਕ, ਮੋਟੇ ਹੋਠ, ਅੱਠ ਦੰਦ, ਦੋ ਜੀਭਾਂ ਅਤੇ ਸੰਖ ਵਰਗੇ ਕੰਨ ਸਨ।

ਪਿਙ੍ਗਲੋਦ੍ਵृਤ੍ਤਨਯਨਂ ਜਟਿਲਂ ਪਿਙ੍ਗਲਂ ਤਥਾ। ਮਹਾਕਰ੍ਣਂ ਮਹੋਰਸ੍ਕਂ ਕਟਿਹੀਨਂ ਕृਸ਼ੋਦਰਮ੍। ਨਖਿਨਂ ਲੋਹਿਤਗ੍ਰੀਵਂ ਸਾ ਕਨਿष੍ਠਂ ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ ॥ ੮.

ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਉਭਰੀਆਂ, ਜਟਾਂ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਵਾਲ, ਵੱਡੇ ਕੰਨ, ਚੌੜਾ ਸੀਨਾ, ਕਮਰ ਨਹੀਂ, ਪਤਲਾ ਪੇਟ, ਨਖਾਂ ਵਾਲ ਹੱਥ ਅਤੇ ਲਾਲ ਗਰਦਨ ਸੀ—ਇਹ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਜਨਮਿਆ।

ਸਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਸੂਯਮਾਤ੍ਰੌ ਤੁ ਵਿਵृਦ੍ਧੌ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ। ਉਪਭੋਗਸਮਰ੍ਥਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਰੀਰਾਭ੍ਯਾਮੁਪਸ੍ਥਿਤੌ। ਸਦ੍ਯੋਜਾਤਵਿਵृਦ੍ਧਾਙ੍ਗੌ ਮਾਤਰਂ ਪਰ੍ਯਭੂष੍ਯਤਾਮ੍ ॥ ੮.

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਜਨਮੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਵੱਡੇ ਹੋ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਆਨੰਦ ਲਈ ਤਿਆਰ, ਅੰਗ ਤੁਰੰਤ ਪੱਕੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।

ਜ੍ਯਾਯਾਂਸ੍ਤਯੋਸ੍ਤੁ ਯਃ ਕ੍ਰੂਰੋ ਮਾਤਰਂ ਸੋऽਭ੍ਯਕਰ੍षਤ। ਅਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮਾਤਰਾਯਾਹਿ ਭਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥੇ ਕ੍ਸ਼ੁਧਯਾਰ੍ਦ੍ਦਿਤਃ ॥ ੮.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੱਡਾ, ਜੋ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, 'ਮਾਂ, ਆਓ, ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨੇ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।'

ਨ੍ਯषੇਧਯਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਹ੍ਯੇਨਂ ਜ੍ਯਾਯਾਂਸਨ੍ਤੁ ਕਨਿष੍ਠਕਃ। ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ ਸੋऽਸਕृਤ੍ਤਂ ਵੈ ਰਕ੍ਸ਼ੇਮਾਂ ਮਾਤਰਂ ਖਸ਼ਾਮ੍। ਬਾਹੁਭ੍ਯਾਂ ਪਰਿਗृਹ੍ਯੈਨਂ ਮਾਤਰਂ ਤਾਂ ਵ੍ਯਮੋਚਯਤ੍ ॥ ੮.

ਪਰ ਛੋਟੇ ਨੇ ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰੋਕਿਆ, ਕਿਹਾ, 'ਆਓ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਖਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਏ।' ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਲਿਆ।

ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਕਾਲੇ ਤੁ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਸ੍ਤਯੋਃ ਪਿਤਾ । ਤੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਕृਤਾਕਾਰੌ ਵਸਤਾਂ ਹੀਤ੍ਯਭਾषਤ ॥ ੮.

ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਆ ਗਿਆ; ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਇਥੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਓ।'

ਤੌ ਤੁ ਤਂ ਪਿਤਰਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਬਲਵਨ੍ਤੌ ਤ੍ਵਰਾਨ੍ਵਿਤੌ । ਮਾਤੁਰੇਵ ਪੁਨਸ੍ਵਾਙ੍ਕੇ ਪ੍ਰਲਪੇਤਾਂ ਸ੍ਵਮਾਯਯਾ ॥ ੮.

ਪਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਤੇਜ਼, ਫਿਰ ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਏ ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਅਥੋऽਬ੍ਰਵੀਦृषਿਰ੍ਭਾਰ੍ਯਾਮਾਵਾਭ੍ਯਾਮੁਕ੍ਤਵਤ੍ਯਸਿ । ਪੂਰ੍ਵਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਤਥੈਵਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ ੮.

ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਹੁਣ ਸੱਚ ਦੱਸ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਉਲੰਘਣ ਬਾਰੇ।'

ਮਾਤੁਲਂ ਭਜਤੇ ਪੁਤ੍ਰਃ ਪਿਤॄਨ੍ ਭਜਤਿ ਕਨ੍ਯਕਾ। ਯਥਾਸ਼ੀਲਾ ਭਵੇਨ੍ਮਾਤਾ ਤਥਾਸ਼ੀਲੋ ਭਵੇਤ੍ ਸੁਤਃ ॥ ੮.

ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਧੀ ਪਿਤਾ ਨੂੰ; ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਯਦ੍ਵਰ੍ਣਾ ਤੁ ਭਵੇਦ੍ਭੂਮਿਸ੍ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਂ ਸਲਿਲਂ ਧ੍ਰੁਵਮ੍। ਮਾਤॄਣਾਂ ਸ਼ੀਲਦੋषੇਣ ਤਥਾ ਸ਼ੀਲਗੁਣੈਃ ਪੁਨਃ। ਵਿਭਿਨ੍ਨਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤਥਾ ਖ੍ਯਾਤਿਵਸ਼ੇਨ ਚ ॥ ੮.

ਜਿਸ ਰੰਗ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਰੰਗ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਮ-ਪਹਚਾਣ ਨਾਲ ਵੀ।

ਬਲਸ਼ੀਲਾਦਿਭਿਸ੍ਤਾਸਾਮਦਿਤਿਰ੍ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਪਰਾ। ਧਰ੍ਮਸ਼ੀਲਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਬੋਧਬਲਸ਼ਾਲਿਨੀ ॥ ੮.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਦਿਤੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ, ਤਾਕਤ, ਸੁਭਾਵ ਆਦਿ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ; ਧਰਮ, ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਾਲੀ ਹੈ।

(ਗਨ੍ਧਸ਼ੀਲਾ ਦਿਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਵਾਰ੍ਧ੍ਯਯਨਸ਼ਾਲਿਨੀ।) ਗੀਤਸ਼ੀਲਾ ਤਥਾऽਰਿष੍ਟਾ ਮਾਯਾਸ਼ੀਲਾ ਦਨੁਃ ਸ੍ਮृਤਾ। ਵਿਨਤਾ ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਦੇਵੀ ਵੈਹਾਯਸਗਤਿਪ੍ਰਿਯਾ ॥ ੮.

ਗੰਧਸ਼ੀਲਾ, ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਰਧਯਨਾ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਖਾਸ ਖਸਲਤ ਲਈ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੀਤਸ਼ੀਲਾ ਅਤੇ ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਮਾਇਆਸ਼ੀਲਾ ਨੂੰ ਦਨੁ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਨਤਾ ਫਿਰ ਇਕ ਦੇਵੀ ਹੈ ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਤਪੋਮਯੇਨ ਸ਼ੀਲੇਨ ਸੁਰਭਿਃ ਸਮਲਂਕृਤਾ। ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੀਲਾ ਤਥਾ ਕਦ੍ਰੂਃ ਕ੍ਰੋਧੇਨਾਸੁਖਸ਼ੀਲਕਾ ॥ ੮.

ਸੁਰਭੀ ਆਪਣੀ ਤਪ-ਭਰੀ ਖਸਲਤ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਦਰੂ ਦੀ ਖਸਲਤ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਖਸਲਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਦਾਸ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਦਨਾਯੁषਾਯਾਃ ਸ਼ੀਲਂ ਵੈ ਵੈਰਨੁਗ੍ਰਹ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਤ੍ਵਞ੍ਚ ਦੇਵਿ ਮਹਾਭਾਗੇ ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੀਲਾ ਮਤਾਸਿ ਮੇ ॥ ੮.

ਦਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਖਸਲਤ ਵੈਰ-ਪਸੰਦ ਹੋਣ ਦੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਤੇ ਤੂੰ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸਸ਼ੀਲਾਨਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਲ੍ਲੋਕਨਾਨ੍ਨृਣਾਮ੍। ਕਰ੍ਮਤੋ ਯਤ੍ਨਤੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਰੂਪਤੋ ਬਲਤਸ੍ਤਥਾ। ਕ੍ਸ਼ਮਾਤਸ਼੍ਚੈਵ ਭਿਨ੍ਨਾਨਿ ਭਾਵਿਤਾਰ੍ਥਬਲੇਨ ਚ ॥ ੮.

ਇਹ ਖਸਲਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ, ਨਿਰੀਖਣ, ਕਰਮ, ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਅਕਲ, ਰੂਪ, ਤਾਕਤ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਰਜਃਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮੋਵृਤ੍ਤੇਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ। ਮਾਤੁਲਨ੍ਤ੍ਵਨੁਯਾਤਾਸ੍ਤੇ ਪੁਤ੍ਰਕਾ ਗੁਣਵृਤ੍ਤਿਭਿਃ ॥ ੮.

ਰਜ, ਸਤ, ਤੇ ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭਗਵਾਨ੍ ਖਸ਼ਾਮਪ੍ਰਤਿਮਾਂ ਤਦਾ। ਪੁਤ੍ਰਾਵਾਹੂਯ ਸਾਮ੍ਨਾ ਵੈ ਚਕ੍ਰੇ ਸੋਮਮਭੀਤਯਃ ॥ ੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਖਸ਼ਾਮਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਜੋ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ, ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸੋਮ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਤਾਭ੍ਯਾਞ੍ਚ ਯਤ੍ ਕृਤਂ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤਦਾਚष੍ਟ ਤਦਾ ਖਸ਼ਾ। ਮਾਤ੍ਰਾ ਯਥਾ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਕਰ੍ਮ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍। ਤੇਨ ਧਾਤ੍ਵਰ੍ਥਯੋਗੇਨ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ੀ ਚਕਾਰ ਹ ॥ ੮.

ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਖਸ਼ਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਕਰਮ, ਦੋਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਝਾਏ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਚ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਧਾਤੂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ।

ਯਕ੍ਸ਼ ਇਤ੍ਯੇष ਧਾਤੁਰ੍ਵੈ ਖਾਦਨੇ ਕृषਣੇ ਚ ਸਃ। ਯਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਭਵਤ੍ਯਯਮ੍ ॥ ੮.

ਯਕਸ਼ਾ ਇਹ ਧਾਤੂ ਖਾਣ ਅਤੇ ਪਤਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ 'ਯਕਸ਼ਾ' ਆਖਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਯਕਸ਼ਾ ਕਹਾਇਆ।

ਰਕ੍ਸ਼ ਇਤ੍ਯੇष ਧਾਤੁਰ੍ਯਃ ਪਾਲਨੇ ਸ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ। ਉਕ੍ਤਵਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਰਕ੍ਸ਼ ਮੇ ਮਾਤਰਂ ਖਸ਼ਾਮ੍। ਨਾਮ੍ਨਾऽਯਂ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਤਵਾਤ੍ਮਜਃ ॥ ੮.

ਰਕਸ਼ਾ ਇਹ ਧਾਤੂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਖਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ', ਇਸ ਨਾਂ ਤੇ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕਹਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ।

ਸ ਤਦਾ ਤਦ੍ਵਿਧਾਨ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਸ੍ਮਿਤਃ ਪਰਿਮृਗ੍ਯ ਚ। ਤਯੋਃ ਪ੍ਰਾਦਿਸ਼ਦਾਹਾਰਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਸृਗ੍ਵਸੇ ॥ ੮.

ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਵਿਧੀ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖੋਜ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦਿੱਤਾ।

ਪਿਤਾ ਤੌ ਕ੍ਸ਼ੁਧਿਤੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਰਞ੍ਚੇਮਂ ਤਯੋਰ੍ਦਦੌ। ਯੁਵਯੋਰ੍ਹਸ੍ਤਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਨਕ੍ਤਮੇਨ ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ॥ ੮.

ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖਾ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਵਰ ਦਿੱਤਾ: ਤੁਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਖਾਣ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ।

ਨਕ੍ਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰੌ ਚ ਦਿਵਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋਪਭੋਗਿਨੌ। ਨਕ੍ਤਞ੍ਚੈਵ ਬਲੀਯਾਂਸੌ ਦਿਵਾ ਸੁਪ੍ਤਾਵੁਭੌ ਯੁਵਾਮ੍ ॥ ੮.

ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣ ਤੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌਣ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਦੋਹਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਤਾਕਤਵਾਨ ਹੋਵੋਗੇ ਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌਂਦੇ ਰਹੋਗੇ।

ਮਾਤਰਂ ਰਕ੍ਸ਼ਤਞ੍ਚੈਵ ਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚੈਵਾਨੁਸ਼ਿष੍ਯਤਾਮ੍। ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕਸ਼੍ਯਪਃ ਪੁਤ੍ਰੌ ਤਤ੍ਰੈਵਾਨ੍ਤਰਧੀਯਤ ॥ ੮.

ਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੋ; ਇੰਝ ਆਖ ਕੇ, ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

ਗਤੇ ਪਿਤਰਿ ਤੌ ਵੀਰੌ ਨਿਸਰ੍ਗਾਦੇਵ ਦਾਰੁਣੌ। ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੌ ਕਿਮ੍ਭਕ੍ਸ਼ੌ ਪ੍ਰਾਣਿਹਿਂਸਕੌ ॥ ੮.

ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਵੀਰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਕਠੋਰ ਹੋ ਗਏ; ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਕਰਦੇ, ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ।