ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ ਪृਥਿਵੀ ਪਦ੍ਮਂ ਮੇਰੁਪਰ੍ਵਤਕਰ੍ਣਿਕਮ੍। ਚਤੁष੍ਪਥਂ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਗੁਣਂ ਮਹਤ੍ ।। ੩੪.

ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਉਸ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।

ਤਤਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਃ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਵृਤ੍ਤਯੋ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਾਃ। ਨੈਕਕਲ੍ਪਾਰ੍ਜਿਤੈਃ ਪੁਣ੍ਯੌਰ੍ਵੇ ਵਿਧੈਃ ਪ੍ਰਾਗੁਪਾਰ੍ਜਿਤੈਃ ।। ੩੪.

ਇਸ ਤੋਂ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸਾਰੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਜੁਗਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਪੁੰਨਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।

ਕृਤਾਤ੍ਮਭਿਰ੍ਵਿਨੀਤਾਤ੍ਮਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ। ਮਹਾਦੇਵੋ ਮਹਾਯੋਗੀ ਜਗਜ੍ਜ੍ਯੇष੍ਠੋ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਸਰ੍ਵਲੋਕਗਤੋऽਨਨ੍ਤੋ ਹ੍ਯਮੂਰ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦਜਾਯਤ ।। ੩੪.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਵਿਨੀਤ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਖ, ਮਹਾਦੇਵ, ਮਹਾਂਯੋਗੀ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਅਨੰਤ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਜਨਮਿਆ।

ਨ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕृਤੀ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਰ੍ਮਾਂਸਮੇਦੋऽਸ੍ਥਿਸਮ੍ਭਵਾ । ਯੋਗਾਚ੍ਚੈਵੇਸ਼੍ਵਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਤ੍ਮਾਗਤ ਏਵ ਸਃ ।। ੩੪.

ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਆਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਮਾਸ, ਨਾ ਚਰਬੀ, ਨਾ ਹੱਡੀਆਂ। ਯੋਗ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

ਤਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਲੋਕਪਦ੍ਮਂ ਸਨਾਤਨਮ੍। ਕਲ੍ਪਸ਼ੇषਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਦੌ ਕਾਲਸ੍ਯ ਗਤਿਰੀਦृਸ਼ੀ ।। ੩੪.

ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ-ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਕਲਪ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਾਲ ਇੰਨੀ ਹੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਦ੍ਮੇ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਦੇਵਦੇਵਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਪਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਈਸ਼ਾਨੋ ਜਗਤਃ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੩੪.

ਉਸ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਚੌਹਾਂ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਸਰਤਾਜ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜਨਮਿਆ।

ਤਸ੍ਯ ਬੀਜਾਨਿ ਸਰ੍ਗੋ ਹਿ ਪੁष੍ਕਰਸ੍ਯ ਯਥਾਰ੍ਥਵਤ੍। ਕृਤ੍ਸ੍ਨਃ ਪ੍ਰਜਾਨਿਸਰ੍ਗੇਣ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੇਹ ਕਥ੍ਯਤੇ ।। ੩੪.

ਉਸ ਦੇ ਬੀਜ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਬੀਜ। ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਇਥੇ ਵਰਣਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਯਦਬ੍ਜਂ ਵੈष੍ਣਵਂ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਤਤਸ੍ਤਨ੍ਨਾਭਿਤੋऽਭਵਤ੍। ਪਦ੍ਮਾਕਾਰਾ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਪृਥਿਵੀ ਸਵਨਦ੍ਰੁਮਾ ।। ੩੪.

ਉਹ ਕਮਲ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਕਮਲ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

ਤਦਸ੍ਯ ਲੋਕਪਦ੍ਮਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਮ੍। ਵਰ੍ਣਮਾਨਂ ਵਿਭਾਗੇਨ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰृਣੁਤ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੩੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਕਮਲ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਤੇ ਮਾਪਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣੋ।

ਮਹਾਦ੍ਵੀਪਾਸ੍ਤੁ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪਤ੍ਰਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਤਤਃ ਕਰ੍ਣਿਕਸਂਸ੍ਥਾਨੋ ਮੇਰੁਰ੍ਨਾਮ ਮਹਾਬਲਃ ।। ੩੪.

ਚਾਰ ਮਹਾਂਦੀਪ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਜੋ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ।

ਨਾਨਾਵਰ੍ਣੇषੁ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇषੁ ਪੂਰ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਵੇਤ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਪੀਤਨ੍ਤੁ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ृਙ੍ਗਂ ਕृष੍ਣਂ ਤਥਾਪਰਮ੍ ।। ੩੪.

ਇਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸ਼੍ਵੇਤ ਹੈ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪੀਲਾ ਚੋਟੀ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਚੋਟੀ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਰਂ ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਂ ਵੈ ਸ਼ੋਭਿਵਰ੍ਣਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍। ਮੇਰੁਸ੍ਤੁ ਸ਼ੋਭਤੇ ਸ਼ੁਭ੍ਰੋ ਰਾਜਵਤ੍ਸ ਤੁ ਧਿष੍ਠਿਤਃ ।। ੩੪.

ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇੱਕ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਰੌਣਕ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਵਾਛੇ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ ਹੈ।

ਤਰੁਣਾਦਿਤ੍ਯਵਰ੍ਣਾਭੋ ਵਿਧੂਮ ਇਵ ਪਾਵਕਃ। ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਿਸਾਹਸ੍ਰ ਉਤ੍ਸੇਧੇਨ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੩੪.

ਉਹ ਪਰਬਤ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰੰਗ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ। ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਃ षੋਡਸ਼ਾਧਸ੍ਤਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤृਤਸ੍ਤਾਵਦੇਵ ਤੁ । ਸ ਸ਼ਰਾਵਸ੍ਥਿਤਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਵਿਸ੍ਤृਤਃ ।। ੩੪.

ਉਹ ਪਰਬਤ ਸੋਲਾਂ ਇਕਾਈਆਂ ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਉਤਨੀ ਹੀ ਉਪਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਥਾਲੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੌਤੀਸ ਇਕਾਈਆਂ ਚੌੜਾਈ ਹੈ।

ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਗੁਣਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਹਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ। ਮਣ੍ਡਲੇਨ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਤ੍ਰ੍ਯਸ੍ਰੇऽਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤੁ ਤਦਿष੍ਯਤੇ ।। ੩੪.

ਉਸ ਦੀ ਘੇਰਾਈ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੌੜਾਈ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਤਿਕੋਣੀ ਰੂਪ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਮਨ੍ਤਤਃ। ਅष੍ਟਾਭਿਰਧਿਕਾਨਿ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਸ੍ਰੇ ਮਾਨੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍ ।। ੩੪.

ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚਾਰ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਤੇ ਤਿਕੋਣੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਠ ਹੋਰ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰਸ੍ਰੇਣ ਮਾਨੇਨ ਪਰਿਣਾਹਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ। ਚਤੁਃषष੍ਟਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੩੪.

ਚੌਕੋਣੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੀ ਘੇਰਾਈ ਚੌਂਹਠ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ।

ਸ ਪਰ੍ਵਤੋ ਮਹਾਦਿਵ੍ਯੋ ਦਿਵ੍ਯੌषਧਿਸਮਨ੍ਵਿਤਃ। ਭੁਵਨੈਰਾਵृਤਃ ਸਰ੍ਵੋ ਜਾਤਰੂਪਮਯੈਃ ਸ਼ੁਭੈਃ ।। ੩੪.

ਉਹ ਪਰਬਤ ਮਹਾਨ ਤੇ ਦਿਵਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਿਵਿਆ ਜੜੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਸੋਨਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਦੇਵਗਣਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੋਰਗਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਃ । ਸ਼ੈਲਰਾਜੈਃ ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ੁਭਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਸਰਸਾਙ੍ਗਣਾਃ ।। ੩੪.

ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।

ਸ ਤੁਮੇਰੁਃ ਪਰਿਵृਤੋ ਭੁਵਨੈਰ੍ਭੂਤਭਾਵਨਃ। ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਯਸ੍ਯ ਦੇਸ਼ਾ ਵੈ ਨਾਨਾਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇष੍ਵਧਿष੍ਠਿਤਾਃ ।। ੩੪.

ਉਹ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਖੇਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ 'ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਹਨ।

ਭਦ੍ਰਾਸ਼੍ਵੋ ਭਰਤਸ਼੍ਚੈਵ ਕੇਤੁਮਾਲਸ਼੍ਚ ਪਸ਼੍ਚਿਮਃ। ਉਤ੍ਤਰਾਃ ਕੁਰਵਸ਼੍ਚੈਵ ਕृਤਪੁਣ੍ਯਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰਯਾਃ ।। ੩੪.

ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ, ਭਾਰਤ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕੇਤੁਮਾਲ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕੁਰੁ, ਇਹ ਸਭ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਤਸ੍ਯ ਪਦ੍ਮਸ੍ਯ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਾ। ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਨਵਤਿਃ षਟ੍ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਚਤ੍ਵਾਰਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਸ਼ੀਤਿਸ਼੍ਚ ਅਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤਰ ਧਿष੍ਠਿਤਾਃ ।। ੩੪.

ਉਸ ਕਮਲ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਗੋਲ ਹੈ; ਨਵਵੇਂ-ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉਸ ਦੀ ਮਾਪ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਵਿਚਕਾਰ ਚਾਰ ਤੇ ਅੱਸੀ ਇਕਾਈਆਂ ਸਥਾਪਤ ਹਨ।

ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਞ੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ। ਤਸ੍ਯ ਕੇਸ਼ਰਜਾਲਾਨਿ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਨਿ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੩੪.

ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਸ ਦੀ ਮਾਪ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਰੇਸ਼ਮੀਆਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ਤਸਾਹਸ੍ਰਿਕਾਯਾਮਾ ਸਾਸ਼ੀਤਿਪृਥੁਲਾਯਤਾ। ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਤਸ੍ਯ ਪਤ੍ਰਾਣਿ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਿਸ਼ਮ੍ ।। ੩੪.

ਉਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਅੱਸੀ ਇਕਾਈਆਂ। ਚਾਰ ਪੱਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਫੈਲਦੇ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰ ਯਾਸੌ ਮਯਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਰ੍ਣਿਕੇਤ੍ਯਭਿਸ਼ਬ੍ਦਿਤਾ। ਤਾਂ ਵਰ੍ਣ੍ਯਮਾਨਾਮੇਕਾਗ੍ਰਾਃ ਸਮਾਸੇਨ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੩੪.

ਉਥੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਂਦਰ ਭਾਗ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਰਣਨਾ ਸੁਣੋ।

ਸ਼ਤਾਸ਼੍ਰਿਮੇਨਂ ਮੇਨੇऽਤ੍ਰਿਃ ਸਹਸ੍ਰਾਸ਼੍ਰਿਮृषਿਰ੍ਭृਗੁਃ। ਅष੍ਟਾਸ਼੍ਰਿਮੇਨਂ ਸਾਵਰ੍ਣਿਸ਼੍ਚਤੁਰਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਭਾਗੁਰਿਃ ।। ੩੪.

ਅਤ੍ਰਿ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ; ਸਾਵਰਨੀ ਨੇ ਅੱਠ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਭਾਗੁਰੀ ਨੇ ਚਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ।

ਵਾਰ੍षਾਯਣਿਸ੍ਤੁ ਸਾਮੁਦ੍ਰਂ ਸ਼ਰਾਵਞ੍ਚੈਵ ਗਾਲਵਃ। ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਵੇਣੀਕृਤਂ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯਃ ਕ੍ਰੋष੍ਟਕਿਃ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਮ੍ ।। ੩੪.

ਵਾਰਸ਼ਾਯਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ, ਗਾਲਵ ਨੇ ਥਾਲੀ ਆਕਾਰ; ਗਾਰਗਿਆ ਨੇ ਉਪਰ ਵੱਲ ਬੁਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਕ੍ਰੋਸ਼ਟਕੀ ਨੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ।

ਯਦ੍ਯਦ੍ਯਸ੍ਯ ਹਿ ਯਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਵਤਾਧਿਪਤੇਰ੍ऋषਿਃ। ਤਤ੍ਤਦੇਵਾਸ੍ਯ ਵੇਦਾਸੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਨਂ ਵੇਦ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ।। ੩੪.

ਜੋ-ਜੋ ਪਾਸਾ ਜਿਸ ਪਰਬਤ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਮਣਿਰਤ੍ਨਮਯਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਪ੍ਰਭਾਯੁਤਮ੍। ਅਨੇਕਵਰ੍ਣਨਿਚਯਂ ਸੌਵਰ੍ਣਮਰੁਣਪ੍ਰਭਮ੍ ।। ੩੪.

ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਵਾਲਾ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਲਾਲ ਚਮਕ ਵਾਲਾ।