ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣੋऽਸੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤੇਨ ਤਤ੍। ਪੀਤਸ਼੍ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨਾਸੌ ਤੇਨ ਵੈਸ਼੍ਯਤ੍ਵਮਿष੍ਯਤੇ ।। ੩੪.

ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਰੰਗ ਚਿੱਟਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੈਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭृਙ੍ਗਪਤ੍ਰਨਿਭਸ਼੍ਵਾਸੌ ਪਕ੍ਸ਼੍ਵਿਮੇਨ ਮਹਾਬਲਃ। ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਸ਼ੂਦ੍ਰਤਾ ਦृष੍ਟਾ ਮੇਰੋਰ੍ਨਾਨਾਰ੍ਥਕਾਰਣਾਤ੍ ।। ੩੪.

ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ਇਹ ਭੰਭੀ ਦੇ ਪੰਖ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ੂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ।

ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮੁਤ੍ਤਰਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ। ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਤਾ ਚਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵਰ੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ। ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਣਤਃ ਪਰਿਮਾਣਤਃ ।। ੩੪.

ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਸ਼ਤਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨੀਲਸ਼੍ਚ ਵੈਢੂਰ੍ਯ੍ਯਮਯਃ ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੋ ਹਿਰਣ੍ਮਯਃ। ਮਯੂਰਬਰ੍ਹਵਰ੍ਣਸ੍ਤੁ ਸ਼ਾਤਕੌਮ੍ਭਸ੍ਤੁ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵਾਨ੍ ।। ੩੪.

ਨੀਲਾ ਪਹਾੜ ਬੈਰਲ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਚੋਟੀ ਚਿੱਟੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਵੇਤ ਪਹਾੜ ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖ ਵਰਗਾ ਰੰਗੀਨ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹੈ।

ਏਤੇ ਪਰ੍ਵ੍ਵਤਰਾਜਾਨਃ ਸਿਦ੍ਧਚਾਰਣਸੇਵਿਤਾਃ। ਤੇषਾਮਨ੍ਤਰਵਿष੍ਕਮ੍ਭੋ ਨਵਸਾਹਸ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੪.

ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਿੱਧ ਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ (ਯੋਜਨ) ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਧ੍ਯੇ ਤ੍ਵਿਲਾਵृਤਂ ਯਸ੍ਤੁ ਮਹਾਮੇਰੋਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ। ਨਵੈਵ ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਪਰ੍ਵ੍ਵਤਸ੍ਤੁ ਸਃ। ਮਧ੍ਯੇ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਮੇਰੋਰ੍ਨਿਰ੍ਧੂਮ ਇਵ ਪਾਵਕਃ ।। ੩੪.

ਵੱਡੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ, ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ (ਯੋਜਨ) ਚੌੜਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਮੇਰੂ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

ਵੇਦ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਮੇਰੋਰੁਤ੍ਤਰਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਤਥੋਤ੍ਤਰਮ੍। ਵਰ੍षਾਣਿ ਯਾਨਿ ਸਪ੍ਤਾਤ੍ਰ ਤੇषਾਂ ਯੇ ਵਰ੍षਪਰ੍ਵ੍ਵਤਾਃ। ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਯੋਜਨਾਨਿ ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਯਾਤ੍ ।। ੩੪.

ਮੇਰੂ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਅੱਧ Vedya ਹੈ, ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅੱਧ ਵੀ Vedya ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਭੂਮੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੋ-ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ।

ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ਤੇषਾਮਾਯਾਮ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਮਧ੍ਯਮੌ ਗਿਰੀ ।। ੩੪.

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੋ ਕੇਂਦਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ।

ਨੀਲਸ਼੍ਚ ਨਿषਧਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਹੀਨਾਸ੍ਤੁ ਯੇऽਪਰੇ। ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਚ ਹੇਮਕੂਟਸ਼੍ਚ ਹਿਮਵਾਨ੍ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵਾਂਸ਼੍ਚ ਯਃ ।। ੩੪.

ਨੀਲਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਧਾ ਦੋ ਕੇਂਦਰੀ ਪਹਾੜ ਹਨ; ਜਿਹੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਨ ਸ਼੍ਵੇਤ, ਹੇਮਕੂਟਾ, ਹਿਮਵਤ ਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ।

ਨਵਤਿਰ੍ਦ੍ਵੀਵਸ਼ੀਤਿਰ੍ਦ੍ਵੌ ਸਹਸ੍ਰਾਣ੍ਯਾਯਤਾਸ੍ਤੁ ਯੇ । ਤੇषਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਜਨਪਦਾਸ੍ਤਾਨਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਸਪ੍ਤ ਵੈ ।। ੩੪.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਬਾਨਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਤ ਭੂਮੀਆਂ ਹਨ।

ਸਮ੍ਪਾਤਵਿषਮੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੁ ਪਰ੍ਵ੍ਵਤੈਰਾਵृਤਾਨਿ ਚ। ਸਨ੍ਤਤਾਨਿ ਨਦੀਭੇਦੈਰਗਮ੍ਯਾਨਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਵਸਨ੍ਤਿ ਤੇषੁ ਸਤ੍ਵਾਨਿ ਨਾਨਾ ਜਾਤੀਨਿ ਭਾਗਸ਼ਃ ।। ੩੪.

ਇਹ ਭੂਮੀਆਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵੰਡ ਨਾਲ ਇਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਇਦਂ ਹੈਮਵਤਂ ਵਰ੍षਂ ਭਾਰਤਂ ਨਾਮ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਮ੍। ਹੇਮਕੂਟਂ ਪਰਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਮ੍ਨਾ ਕਿਮ੍ਪੁਰੁषਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੪.

ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਇਹ ਭੂਮੀ ਭਾਰਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਹੇਮਕੂਟਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਮ ਦੀ ਭੂਮੀ ਹੈ।

ਨੈषਧਂ ਹੇਮਕੂਟਨ੍ਤੁ ਹਰਿਵਰ੍षਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ। ਹਰਿਵਰ੍षਾਤ੍ਪਰਞ੍ਚੈਵ ਮੇਰੋਸ਼੍ਚ ਤਦਿਲਾਵृਤਮ੍ ।। ੩੪.

ਨਿਸ਼ਧਾ ਤੇ ਹੇਮਕੂਟਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹਰਿਵਰਸ਼ ਨਾਮ ਦੀ ਭੂਮੀ ਹੈ। ਹਰਿਵਰਸ਼ ਤੇ ਮੇਰੂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ।

ਇਲਾਵृਤਪਰਂ ਨੀਲਂ ਰਮ੍ਯਕਂ ਨਾਮ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਮ੍। ਰਮ੍ਯਾਤ੍ਪਰਤਰਂ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਨ੍ਤਦ੍ਧਿਰਣ੍ਮਯਮ੍। ਹਿਰਣ੍ਮਯਾਤ੍ਪਰਞ੍ਚਾਪਿ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵਾਂਸ੍ਤੁ ਕੁਰੁਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੪.

ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪਰੇ ਨੀਲਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਰਮਯਕ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਮਯਕ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸ਼੍ਵੇਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਵੇਤ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਿਰਣਮਯ ਹੈ, ਤੇ ਹਿਰਣਮਯ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਰੂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਨੁਃਸਂਸ੍ਥੇ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯੇ ਦ੍ਵੇ ਵਰ੍षੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ। ਦੀਰ੍ਘਾਣਿ ਤਤ੍ਰ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਮਧ੍ਯਮਨ੍ਤਦਿਲਾਵृਤਮ੍ ।। ੩੪.

ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਖੇਤਰ ਹਨ — ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ। ਉਥੇ ਚਾਰ ਲੰਮੇ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ।

ਅਰ੍ਵਾਕ੍ ਚ ਨਿषਧਸ੍ਯਾਥ ਵੇਦ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਪਰਂ ਨੀਲਵਤੋ ਯਚ੍ਚ ਵੇਦ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤੁ ਤਦੁਤ੍ਤਰਮ੍। ਵੇਦ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਚੋਤ੍ਤਰੇ ।। ੩੪.

ਨਿਸ਼ਧ ਦੇ ਇਸ ਪਾਸੇ, ਆਲਤਾਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੀਲਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਆਲਤਾਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰ ਹਨ।

ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਮੇਰੁਮਧ੍ਯਮਿਲਾਵृਤਮ੍। ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨ ਤੁ ਨੀਲਸ੍ਯ ਨਿषਧਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰੇਣ ਤੁ ।। ੩੪.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮੈਰੂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਨੀਲਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ।

ਉਦਗਾਯਤੋ ਮਹਾਸ਼ੈਲੋ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ੍ ਨਾਮ ਪਰ੍ਵ੍ਵਤਃ। ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰੋਰੁਰਾਨੀਲਨਿषਧਾਯਤਃ। ਆਯਾਮਤਸ਼੍ਵਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ।। ੩੪.

ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨੀਲਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਯਾਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਪਰ੍ਵਤੋ ਗਨ੍ਧਮਾਦਨਃ। ਆਯਾਮਾਦਥ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਨ੍ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨਿਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ ।। ੩੪.

ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਲੰਬਾਈ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਪਹਾੜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਮੇਰੁਰੁਤ੍ਤਮਪਰ੍ਵਤਃ । ਚਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣਃ ਸੁਸੌਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚਤੁਰਸ੍ਰਃ ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਃ। ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਧਾਤਵਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਜਲਾਦਯਃ ।। ੩੪.

ਦੋ ਗੋਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ ਪृਥਿਵੀ ਪਦ੍ਮਂ ਮੇਰੁਪਰ੍ਵਤਕਰ੍ਣਿਕਮ੍। ਚਤੁष੍ਪਥਂ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਗੁਣਂ ਮਹਤ੍ ।। ੩੪.

ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਉਸ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।

ਤਤਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਃ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਵृਤ੍ਤਯੋ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਾਃ। ਨੈਕਕਲ੍ਪਾਰ੍ਜਿਤੈਃ ਪੁਣ੍ਯੌਰ੍ਵੇ ਵਿਧੈਃ ਪ੍ਰਾਗੁਪਾਰ੍ਜਿਤੈਃ ।। ੩੪.

ਇਸ ਤੋਂ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸਾਰੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਜੁਗਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਪੁੰਨਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।

ਕृਤਾਤ੍ਮਭਿਰ੍ਵਿਨੀਤਾਤ੍ਮਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ। ਮਹਾਦੇਵੋ ਮਹਾਯੋਗੀ ਜਗਜ੍ਜ੍ਯੇष੍ਠੋ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਸਰ੍ਵਲੋਕਗਤੋऽਨਨ੍ਤੋ ਹ੍ਯਮੂਰ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦਜਾਯਤ ।। ੩੪.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਵਿਨੀਤ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਖ, ਮਹਾਦੇਵ, ਮਹਾਂਯੋਗੀ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਅਨੰਤ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਜਨਮਿਆ।

ਨ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕृਤੀ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਰ੍ਮਾਂਸਮੇਦੋऽਸ੍ਥਿਸਮ੍ਭਵਾ । ਯੋਗਾਚ੍ਚੈਵੇਸ਼੍ਵਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਤ੍ਮਾਗਤ ਏਵ ਸਃ ।। ੩੪.

ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਆਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਮਾਸ, ਨਾ ਚਰਬੀ, ਨਾ ਹੱਡੀਆਂ। ਯੋਗ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

ਤਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਲੋਕਪਦ੍ਮਂ ਸਨਾਤਨਮ੍। ਕਲ੍ਪਸ਼ੇषਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਦੌ ਕਾਲਸ੍ਯ ਗਤਿਰੀਦृਸ਼ੀ ।। ੩੪.

ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ-ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਕਲਪ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਾਲ ਇੰਨੀ ਹੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਦ੍ਮੇ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਦੇਵਦੇਵਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਪਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਈਸ਼ਾਨੋ ਜਗਤਃ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੩੪.

ਉਸ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਚੌਹਾਂ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਸਰਤਾਜ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜਨਮਿਆ।

ਤਸ੍ਯ ਬੀਜਾਨਿ ਸਰ੍ਗੋ ਹਿ ਪੁष੍ਕਰਸ੍ਯ ਯਥਾਰ੍ਥਵਤ੍। ਕृਤ੍ਸ੍ਨਃ ਪ੍ਰਜਾਨਿਸਰ੍ਗੇਣ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੇਹ ਕਥ੍ਯਤੇ ।। ੩੪.

ਉਸ ਦੇ ਬੀਜ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਬੀਜ। ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਇਥੇ ਵਰਣਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਯਦਬ੍ਜਂ ਵੈष੍ਣਵਂ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਤਤਸ੍ਤਨ੍ਨਾਭਿਤੋऽਭਵਤ੍। ਪਦ੍ਮਾਕਾਰਾ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਪृਥਿਵੀ ਸਵਨਦ੍ਰੁਮਾ ।। ੩੪.

ਉਹ ਕਮਲ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਕਮਲ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

ਤਦਸ੍ਯ ਲੋਕਪਦ੍ਮਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਮ੍। ਵਰ੍ਣਮਾਨਂ ਵਿਭਾਗੇਨ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰृਣੁਤ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੩੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਕਮਲ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਤੇ ਮਾਪਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣੋ।