ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਨ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਗ੍ਰਹੈਃ ਸਹ। ਯੇषਾਂ ਮਨੁष੍ਯਾਸ੍ਤਰ੍ਕੇਣ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ।। ੩੪.

ਮੈਂ ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਸਮੇਤ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਖਲੁ ਯੇ ਭਾਵਾ ਨ ਤਾਂਸ੍ਤਰ੍ਕੇਣ ਭਾਵਯੇਤ੍। ਪ੍ਰਕृਤਿਭ੍ਯਃ ਪਰਂ ਯਚ੍ਚ ਤਨ੍ਨਿਤ੍ਯਞ੍ਚ ਪ੍ਰਜਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੩੪.

ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

ਨਵਵਰ੍षਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਂ ਯਥਾ ਤਥਾ । ਵਿਸ੍ਤਰਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਚ੍ਚੈਵ ਯੋਜਨੈਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੩੪.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਨੌਂ ਖੰਡਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਘੇਰਾ ਜੋ ਜੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਸ਼ਤਮੇਕਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ। ਨਾਨਾਜਨਪਦਾਕੀਰ੍ਣੈਃ ਪੁਰੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧੈਃ ਸ਼ੁਭੈਃ ।। ੩੪.

ਇਸ ਦਾ ਮਾਪ ਇਕ ਲੱਖ ਜੋਜਨ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਿਦ੍ਧਚਾਰਣਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪਰ੍ਵਤੈਰੁਪਸ਼ੋਭਿਤਮ੍। ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਨਿਬਦ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਲਾਜਾਲਸਮੁਦ੍ਭਵੈਃ । ਪਰ੍ਵਤਪ੍ਰਭਵਾਭਿਸ਼੍ਚ ਨਦੀਭਿਃ ਪਰ੍ਵਤੈਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੪.

ਇਹ ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਤੂ ਵਾਲੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਹਨ।

ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਃ ਪृਥੁਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ। ਨਵਭਿਸ਼੍ਚਾਵृਤਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵੈਰ੍ਭੁਵਨੈਰ੍ਭੂਤਭਾਵਨੈਃ। ਲਾਵਣੇਨ ਸਮੁਦ੍ਰੇਣ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ ।। ੩੪.

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਨੌ ਭੂਮੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਲੂਣ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ।

ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ ਸਮੇਨ ਤੁ ਸਮਨ੍ਤਤਃ। ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ ਸਮੇਨ ਤੁ ਸਮਨ੍ਤਤਃ। ਪ੍ਰਾਗਾਯਤਾਃ ਸੁਪਰ੍ਵਾਣਃ षਡਿਮੇ ਵਰ੍षਪਰ੍ਵ੍ਵਤਾਃ। ਅਵਗਾਢਾ ਉਭਯਤਃ ਸਮੁਦ੍ਰੌ ਪੂਰ੍ਵਪਸ਼੍ਵਿਮੌ ।। ੩੪.

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਹਰ ਪਾਸੇ, ਛੇ ਵੱਡੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਤੇ ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਹਿਮਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚ ਹਿਮਵਾਨ੍ ਹੇਮਕੂਟਸ਼੍ਚ ਹੇਮਵਾਨ੍। ਤਰੁਣਾਦਿਤ੍ਯਵਰ੍ਣਾਭੋ ਹੈਰਣ੍ਯੋ ਨਿषਧਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੪.

ਹਿਮਵਤ ਪਹਾੜ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੇਮਕੂਟਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਧਾ ਵੀ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣਸ੍ਤੁ ਸੌਵਰ੍ਣੋ ਮੇਰੁਸ਼੍ਚੋਚ੍ਯਤਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਪ੍ਲੁਤਾਕृਤਿਪ੍ਰਮਾਣਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰਸ੍ਰਃ ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਃ ।। ੩੪.

ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਚਾਰ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਵੱਡਾ, ਚੌਕੋਣੀ ਆਕਾਰ ਦਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਹੈ।

ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਸ੍ਤੁ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇषੁ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤਃ। ਨਾਭਿਵਨ੍ਧਨਸਮ੍ਭੂਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਜਨ੍ਮਨਃ ।। ੩੪.

ਇਸ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਕਈ ਰੰਗ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਾਭੀ-ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣੋऽਸੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤੇਨ ਤਤ੍। ਪੀਤਸ਼੍ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨਾਸੌ ਤੇਨ ਵੈਸ਼੍ਯਤ੍ਵਮਿष੍ਯਤੇ ।। ੩੪.

ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਰੰਗ ਚਿੱਟਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੈਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭृਙ੍ਗਪਤ੍ਰਨਿਭਸ਼੍ਵਾਸੌ ਪਕ੍ਸ਼੍ਵਿਮੇਨ ਮਹਾਬਲਃ। ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਸ਼ੂਦ੍ਰਤਾ ਦृष੍ਟਾ ਮੇਰੋਰ੍ਨਾਨਾਰ੍ਥਕਾਰਣਾਤ੍ ।। ੩੪.

ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ਇਹ ਭੰਭੀ ਦੇ ਪੰਖ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ੂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ।

ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮੁਤ੍ਤਰਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ। ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਤਾ ਚਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵਰ੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ। ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਣਤਃ ਪਰਿਮਾਣਤਃ ।। ੩੪.

ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਸ਼ਤਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨੀਲਸ਼੍ਚ ਵੈਢੂਰ੍ਯ੍ਯਮਯਃ ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੋ ਹਿਰਣ੍ਮਯਃ। ਮਯੂਰਬਰ੍ਹਵਰ੍ਣਸ੍ਤੁ ਸ਼ਾਤਕੌਮ੍ਭਸ੍ਤੁ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵਾਨ੍ ।। ੩੪.

ਨੀਲਾ ਪਹਾੜ ਬੈਰਲ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਚੋਟੀ ਚਿੱਟੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਵੇਤ ਪਹਾੜ ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖ ਵਰਗਾ ਰੰਗੀਨ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹੈ।

ਏਤੇ ਪਰ੍ਵ੍ਵਤਰਾਜਾਨਃ ਸਿਦ੍ਧਚਾਰਣਸੇਵਿਤਾਃ। ਤੇषਾਮਨ੍ਤਰਵਿष੍ਕਮ੍ਭੋ ਨਵਸਾਹਸ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੪.

ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਿੱਧ ਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ (ਯੋਜਨ) ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਧ੍ਯੇ ਤ੍ਵਿਲਾਵृਤਂ ਯਸ੍ਤੁ ਮਹਾਮੇਰੋਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ। ਨਵੈਵ ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਪਰ੍ਵ੍ਵਤਸ੍ਤੁ ਸਃ। ਮਧ੍ਯੇ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਮੇਰੋਰ੍ਨਿਰ੍ਧੂਮ ਇਵ ਪਾਵਕਃ ।। ੩੪.

ਵੱਡੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ, ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ (ਯੋਜਨ) ਚੌੜਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਮੇਰੂ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

ਵੇਦ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਮੇਰੋਰੁਤ੍ਤਰਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਤਥੋਤ੍ਤਰਮ੍। ਵਰ੍षਾਣਿ ਯਾਨਿ ਸਪ੍ਤਾਤ੍ਰ ਤੇषਾਂ ਯੇ ਵਰ੍षਪਰ੍ਵ੍ਵਤਾਃ। ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਯੋਜਨਾਨਿ ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਯਾਤ੍ ।। ੩੪.

ਮੇਰੂ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਅੱਧ Vedya ਹੈ, ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅੱਧ ਵੀ Vedya ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਭੂਮੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੋ-ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ।

ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ਤੇषਾਮਾਯਾਮ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਮਧ੍ਯਮੌ ਗਿਰੀ ।। ੩੪.

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੋ ਕੇਂਦਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ।

ਨੀਲਸ਼੍ਚ ਨਿषਧਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਹੀਨਾਸ੍ਤੁ ਯੇऽਪਰੇ। ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਚ ਹੇਮਕੂਟਸ਼੍ਚ ਹਿਮਵਾਨ੍ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵਾਂਸ਼੍ਚ ਯਃ ।। ੩੪.

ਨੀਲਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਧਾ ਦੋ ਕੇਂਦਰੀ ਪਹਾੜ ਹਨ; ਜਿਹੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਨ ਸ਼੍ਵੇਤ, ਹੇਮਕੂਟਾ, ਹਿਮਵਤ ਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ।

ਨਵਤਿਰ੍ਦ੍ਵੀਵਸ਼ੀਤਿਰ੍ਦ੍ਵੌ ਸਹਸ੍ਰਾਣ੍ਯਾਯਤਾਸ੍ਤੁ ਯੇ । ਤੇषਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਜਨਪਦਾਸ੍ਤਾਨਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਸਪ੍ਤ ਵੈ ।। ੩੪.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਬਾਨਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਤ ਭੂਮੀਆਂ ਹਨ।

ਸਮ੍ਪਾਤਵਿषਮੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੁ ਪਰ੍ਵ੍ਵਤੈਰਾਵृਤਾਨਿ ਚ। ਸਨ੍ਤਤਾਨਿ ਨਦੀਭੇਦੈਰਗਮ੍ਯਾਨਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਵਸਨ੍ਤਿ ਤੇषੁ ਸਤ੍ਵਾਨਿ ਨਾਨਾ ਜਾਤੀਨਿ ਭਾਗਸ਼ਃ ।। ੩੪.

ਇਹ ਭੂਮੀਆਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵੰਡ ਨਾਲ ਇਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਇਦਂ ਹੈਮਵਤਂ ਵਰ੍षਂ ਭਾਰਤਂ ਨਾਮ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਮ੍। ਹੇਮਕੂਟਂ ਪਰਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਮ੍ਨਾ ਕਿਮ੍ਪੁਰੁषਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੪.

ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਇਹ ਭੂਮੀ ਭਾਰਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਹੇਮਕੂਟਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਮ ਦੀ ਭੂਮੀ ਹੈ।

ਨੈषਧਂ ਹੇਮਕੂਟਨ੍ਤੁ ਹਰਿਵਰ੍षਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ। ਹਰਿਵਰ੍षਾਤ੍ਪਰਞ੍ਚੈਵ ਮੇਰੋਸ਼੍ਚ ਤਦਿਲਾਵृਤਮ੍ ।। ੩੪.

ਨਿਸ਼ਧਾ ਤੇ ਹੇਮਕੂਟਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹਰਿਵਰਸ਼ ਨਾਮ ਦੀ ਭੂਮੀ ਹੈ। ਹਰਿਵਰਸ਼ ਤੇ ਮੇਰੂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ।

ਇਲਾਵृਤਪਰਂ ਨੀਲਂ ਰਮ੍ਯਕਂ ਨਾਮ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਮ੍। ਰਮ੍ਯਾਤ੍ਪਰਤਰਂ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਨ੍ਤਦ੍ਧਿਰਣ੍ਮਯਮ੍। ਹਿਰਣ੍ਮਯਾਤ੍ਪਰਞ੍ਚਾਪਿ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵਾਂਸ੍ਤੁ ਕੁਰੁਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੪.

ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪਰੇ ਨੀਲਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਰਮਯਕ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਮਯਕ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸ਼੍ਵੇਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਵੇਤ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਿਰਣਮਯ ਹੈ, ਤੇ ਹਿਰਣਮਯ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਰੂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਨੁਃਸਂਸ੍ਥੇ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯੇ ਦ੍ਵੇ ਵਰ੍षੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ। ਦੀਰ੍ਘਾਣਿ ਤਤ੍ਰ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਮਧ੍ਯਮਨ੍ਤਦਿਲਾਵृਤਮ੍ ।। ੩੪.

ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਖੇਤਰ ਹਨ — ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ। ਉਥੇ ਚਾਰ ਲੰਮੇ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ।

ਅਰ੍ਵਾਕ੍ ਚ ਨਿषਧਸ੍ਯਾਥ ਵੇਦ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਪਰਂ ਨੀਲਵਤੋ ਯਚ੍ਚ ਵੇਦ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤੁ ਤਦੁਤ੍ਤਰਮ੍। ਵੇਦ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਚੋਤ੍ਤਰੇ ।। ੩੪.

ਨਿਸ਼ਧ ਦੇ ਇਸ ਪਾਸੇ, ਆਲਤਾਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੀਲਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਆਲਤਾਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰ ਹਨ।

ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਮੇਰੁਮਧ੍ਯਮਿਲਾਵृਤਮ੍। ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨ ਤੁ ਨੀਲਸ੍ਯ ਨਿषਧਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰੇਣ ਤੁ ।। ੩੪.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮੈਰੂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਨੀਲਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ।

ਉਦਗਾਯਤੋ ਮਹਾਸ਼ੈਲੋ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ੍ ਨਾਮ ਪਰ੍ਵ੍ਵਤਃ। ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰੋਰੁਰਾਨੀਲਨਿषਧਾਯਤਃ। ਆਯਾਮਤਸ਼੍ਵਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ।। ੩੪.

ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨੀਲਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਯਾਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਪਰ੍ਵਤੋ ਗਨ੍ਧਮਾਦਨਃ। ਆਯਾਮਾਦਥ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਨ੍ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨਿਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ ।। ੩੪.

ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਲੰਬਾਈ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਪਹਾੜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।