ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤੇषਾਂ ਵਂਸ਼ਪ੍ਰਕੂਤੈਸ੍ਤੁ ਭੁਕ੍ਤੇਯਂ ਭਾਰਤੀ ਧਰਾ। ਕृਤਤ੍ਰੇਤਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਯੁਗਾਖ੍ਯਾਨ੍ਯੇਕਸਪ੍ਤਤਿਃ ।। ੩੩.

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਧਰਤੀ ਭੋਗੀ ਗਈ। ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿਕੁੱਲ ਇਕਹੱਤਰ ਯੁਗ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਯੇऽਤੀਤਾਸ੍ਤੈਰ੍ਯੁਗੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਰਾਜਾਨਸ੍ਤੇ ਤਦਨ੍ਵਯਾਃ। ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਤਸ਼ੋऽਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ।। ੩੩.

ਉਹ ਰਾਜੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਲੰਘ ਗਏ, ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ।

ਏष ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਃ ਸਰ੍ਗੋ ਯੇਨੇਦਂ ਪੂਰਿਤਂ ਜਗਤ੍। ऋषਿਭਿਰ੍ਦੈਵਤੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪਿਤृਗਨ੍ਧਰ੍ਵਰਾਕ੍ਸ਼ਸੈਃ ।। ੩੩.

ਇਹ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਭਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਆ ਗਏ।

ਯਕ੍ਸ਼ਭੂਤਪਿਸ਼ਾਚੈਸ਼੍ਚ ਮਨੁष੍ਯਮृਗਪਕ੍ਸ਼ਿਭਿਃ । ਤੈषਾਂ ਸृष੍ਟਿਰਿਯਂ ਲੋਕੇ ਯੁਗੈਃ ਸਹ ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੩.

ਯਕਸ਼, ਭੂਤ, ਪਿਸਾਚ, ਮਨੁੱਖ, ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਪ੍ਰਜਾਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਚ ऋषਿਪੁਙ੍ਗਵਃ। ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਨਿਪੁਣਃ ਸੂਤਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਯਾਮ ਵਿਸ੍ਤਰੌ ।। ੩੪.

ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੂਤ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਬਾਰੇ ਸੋਝੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

ਕਤਿ ਦ੍ਵੀਪਾਃ ਸਮੁਦ੍ਰਾ ਵਾ ਪਰ੍ਵਤਾਸ਼੍ਚ ਕਤਿ ਪ੍ਰਭੋਃ। ਕਿਯਨ੍ਤਿ ਚੈਵ ਵਰ੍षਾਣਿ ਤੇषੁ ਨਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩੪.

ਕਿੰਨੇ ਟਾਪੂ ਹਨ, ਕਿੰਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ, ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਖੰਡ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ?

ਮਹਾਭੂਤਪ੍ਰਮਾਣਞ੍ਚ ਲੋਕਾ ਲੋਕੌ ਤਥੈਵ ਚ। ਪਰ੍ਯਾਯਪਾਰਿਮਾਣ੍ਯਞ੍ਚ ਗਤਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਯੋਸ੍ਤਥਾ। ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਨਃ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਯਥਾ ਤਥਾ ।। ੩੪.

ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮਾਪ, ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਦਾ ਮਾਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੱਦਾਂ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਯਾਮਵਿਸ੍ਤਰਮ੍। ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਮੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵੀਪਾਨਾਞ੍ਚੈਵ ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ ।। ੩੪.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਯਾਵਨ੍ਤਿ ਚੈਵ ਵਰ੍षਾਣਿ ਤੇषੁ ਨਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਮਹਾਭੂਤਪ੍ਰਮਾਣਞ੍ਚ ਲੋਕਾਲੋਕੌ ਤਥੈਵ ਚ। ਪਰ੍ਯਾਯਪਾਰਿਮਾਣ੍ਯਞ੍ਚ ਗਤਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਯੋਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੪.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਖੰਡ ਹਨ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮਾਪ, ਲੋਕ ਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਦਾ ਮਾਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੱਦਾਂ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ—ਇਹ ਸਭ।

ਦ੍ਵੀਪਭੇਦਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਪ੍ਤਸ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਨਿ ਵੈ। ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਵਕ੍ਤੁਂ ਵਰ੍षਸ਼ਤੈਰਪਿ ।। ੩੪.

ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੰਡਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ।

ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਨ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਗ੍ਰਹੈਃ ਸਹ। ਯੇषਾਂ ਮਨੁष੍ਯਾਸ੍ਤਰ੍ਕੇਣ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ।। ੩੪.

ਮੈਂ ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਸਮੇਤ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਖਲੁ ਯੇ ਭਾਵਾ ਨ ਤਾਂਸ੍ਤਰ੍ਕੇਣ ਭਾਵਯੇਤ੍। ਪ੍ਰਕृਤਿਭ੍ਯਃ ਪਰਂ ਯਚ੍ਚ ਤਨ੍ਨਿਤ੍ਯਞ੍ਚ ਪ੍ਰਜਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੩੪.

ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

ਨਵਵਰ੍षਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਂ ਯਥਾ ਤਥਾ । ਵਿਸ੍ਤਰਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਚ੍ਚੈਵ ਯੋਜਨੈਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੩੪.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਨੌਂ ਖੰਡਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਘੇਰਾ ਜੋ ਜੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਸ਼ਤਮੇਕਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ। ਨਾਨਾਜਨਪਦਾਕੀਰ੍ਣੈਃ ਪੁਰੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧੈਃ ਸ਼ੁਭੈਃ ।। ੩੪.

ਇਸ ਦਾ ਮਾਪ ਇਕ ਲੱਖ ਜੋਜਨ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਿਦ੍ਧਚਾਰਣਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪਰ੍ਵਤੈਰੁਪਸ਼ੋਭਿਤਮ੍। ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਨਿਬਦ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਲਾਜਾਲਸਮੁਦ੍ਭਵੈਃ । ਪਰ੍ਵਤਪ੍ਰਭਵਾਭਿਸ਼੍ਚ ਨਦੀਭਿਃ ਪਰ੍ਵਤੈਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੪.

ਇਹ ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਤੂ ਵਾਲੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਹਨ।

ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਃ ਪृਥੁਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ। ਨਵਭਿਸ਼੍ਚਾਵृਤਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵੈਰ੍ਭੁਵਨੈਰ੍ਭੂਤਭਾਵਨੈਃ। ਲਾਵਣੇਨ ਸਮੁਦ੍ਰੇਣ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ ।। ੩੪.

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਨੌ ਭੂਮੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਲੂਣ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ।

ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ ਸਮੇਨ ਤੁ ਸਮਨ੍ਤਤਃ। ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ ਸਮੇਨ ਤੁ ਸਮਨ੍ਤਤਃ। ਪ੍ਰਾਗਾਯਤਾਃ ਸੁਪਰ੍ਵਾਣਃ षਡਿਮੇ ਵਰ੍षਪਰ੍ਵ੍ਵਤਾਃ। ਅਵਗਾਢਾ ਉਭਯਤਃ ਸਮੁਦ੍ਰੌ ਪੂਰ੍ਵਪਸ਼੍ਵਿਮੌ ।। ੩੪.

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਹਰ ਪਾਸੇ, ਛੇ ਵੱਡੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਤੇ ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਹਿਮਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚ ਹਿਮਵਾਨ੍ ਹੇਮਕੂਟਸ਼੍ਚ ਹੇਮਵਾਨ੍। ਤਰੁਣਾਦਿਤ੍ਯਵਰ੍ਣਾਭੋ ਹੈਰਣ੍ਯੋ ਨਿषਧਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੪.

ਹਿਮਵਤ ਪਹਾੜ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੇਮਕੂਟਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਧਾ ਵੀ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣਸ੍ਤੁ ਸੌਵਰ੍ਣੋ ਮੇਰੁਸ਼੍ਚੋਚ੍ਯਤਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਪ੍ਲੁਤਾਕृਤਿਪ੍ਰਮਾਣਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰਸ੍ਰਃ ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਃ ।। ੩੪.

ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਚਾਰ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਵੱਡਾ, ਚੌਕੋਣੀ ਆਕਾਰ ਦਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਹੈ।

ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਸ੍ਤੁ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇषੁ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤਃ। ਨਾਭਿਵਨ੍ਧਨਸਮ੍ਭੂਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਜਨ੍ਮਨਃ ।। ੩੪.

ਇਸ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਕਈ ਰੰਗ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਾਭੀ-ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣੋऽਸੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤੇਨ ਤਤ੍। ਪੀਤਸ਼੍ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨਾਸੌ ਤੇਨ ਵੈਸ਼੍ਯਤ੍ਵਮਿष੍ਯਤੇ ।। ੩੪.

ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਰੰਗ ਚਿੱਟਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੈਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭृਙ੍ਗਪਤ੍ਰਨਿਭਸ਼੍ਵਾਸੌ ਪਕ੍ਸ਼੍ਵਿਮੇਨ ਮਹਾਬਲਃ। ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਸ਼ੂਦ੍ਰਤਾ ਦृष੍ਟਾ ਮੇਰੋਰ੍ਨਾਨਾਰ੍ਥਕਾਰਣਾਤ੍ ।। ੩੪.

ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ਇਹ ਭੰਭੀ ਦੇ ਪੰਖ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ੂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ।

ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮੁਤ੍ਤਰਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ। ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਤਾ ਚਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵਰ੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ। ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਣਤਃ ਪਰਿਮਾਣਤਃ ।। ੩੪.

ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਸ਼ਤਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨੀਲਸ਼੍ਚ ਵੈਢੂਰ੍ਯ੍ਯਮਯਃ ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੋ ਹਿਰਣ੍ਮਯਃ। ਮਯੂਰਬਰ੍ਹਵਰ੍ਣਸ੍ਤੁ ਸ਼ਾਤਕੌਮ੍ਭਸ੍ਤੁ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵਾਨ੍ ।। ੩੪.

ਨੀਲਾ ਪਹਾੜ ਬੈਰਲ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਚੋਟੀ ਚਿੱਟੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਵੇਤ ਪਹਾੜ ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖ ਵਰਗਾ ਰੰਗੀਨ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹੈ।

ਏਤੇ ਪਰ੍ਵ੍ਵਤਰਾਜਾਨਃ ਸਿਦ੍ਧਚਾਰਣਸੇਵਿਤਾਃ। ਤੇषਾਮਨ੍ਤਰਵਿष੍ਕਮ੍ਭੋ ਨਵਸਾਹਸ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੪.

ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਿੱਧ ਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ (ਯੋਜਨ) ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਧ੍ਯੇ ਤ੍ਵਿਲਾਵृਤਂ ਯਸ੍ਤੁ ਮਹਾਮੇਰੋਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ। ਨਵੈਵ ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਪਰ੍ਵ੍ਵਤਸ੍ਤੁ ਸਃ। ਮਧ੍ਯੇ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਮੇਰੋਰ੍ਨਿਰ੍ਧੂਮ ਇਵ ਪਾਵਕਃ ।। ੩੪.

ਵੱਡੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ, ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ (ਯੋਜਨ) ਚੌੜਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਮੇਰੂ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

ਵੇਦ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਮੇਰੋਰੁਤ੍ਤਰਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਤਥੋਤ੍ਤਰਮ੍। ਵਰ੍षਾਣਿ ਯਾਨਿ ਸਪ੍ਤਾਤ੍ਰ ਤੇषਾਂ ਯੇ ਵਰ੍षਪਰ੍ਵ੍ਵਤਾਃ। ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਯੋਜਨਾਨਿ ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਯਾਤ੍ ।। ੩੪.

ਮੇਰੂ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਅੱਧ Vedya ਹੈ, ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅੱਧ ਵੀ Vedya ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਭੂਮੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੋ-ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ।

ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ਤੇषਾਮਾਯਾਮ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਮਧ੍ਯਮੌ ਗਿਰੀ ।। ੩੪.

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੋ ਕੇਂਦਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ।

ਨੀਲਸ਼੍ਚ ਨਿषਧਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਹੀਨਾਸ੍ਤੁ ਯੇऽਪਰੇ। ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਚ ਹੇਮਕੂਟਸ਼੍ਚ ਹਿਮਵਾਨ੍ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵਾਂਸ਼੍ਚ ਯਃ ।। ੩੪.

ਨੀਲਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਧਾ ਦੋ ਕੇਂਦਰੀ ਪਹਾੜ ਹਨ; ਜਿਹੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਨ ਸ਼੍ਵੇਤ, ਹੇਮਕੂਟਾ, ਹਿਮਵਤ ਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ।