ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਿਮਾਹ੍ਵਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਵਰ੍षਂ ਭਰਤਾਯ ਨ੍ਯਵੇਦਯਤ੍। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਭਾਰਤਂ ਵਰ੍षਂ ਤਸ੍ਯ ਨਾਮ੍ਨਾ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ ।। ੩੩.

ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹਿਮਾਹਵ ਨਾਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਖੇਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਰਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਜੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਸੁਮਤਿਰ੍ਨਾਮ ਧਾਰ੍ਮਿਕਃ। ਬਭੂਵ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦ੍ਰਾਜ੍ਯਂ ਭਰਤਃ ਸਂਨ੍ਯਯੋਜਯਤ੍। ਪੁਤ੍ਰ ਸਂਕ੍ਰਾਮਿਤਸ਼੍ਰੀਕੋ ਵਨਂ ਰਾਜਾ ਵਿਵੇਸ਼ ਸਃ ।। ੩੩.

ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਜ ਸੁਮਤੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ। ਆਪਣੀ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਤੇਜਸਸ੍ਤੁ ਸੁਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਮਿਤ੍ਰਜਿਤ੍। ਤੈਜਸਸ੍ਯਾਤ੍ਮਜੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨਿਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਃ ।। ੩੩.

ਸੁਮਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਮਿਤ੍ਰਜਿਤ ਸੀ। ਅਮਿਤ੍ਰਜਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਸੀ।

ਪਰਮੇष੍ਠੀ ਸੁਤਸ਼੍ਚਾਥ ਨਿਧਨੇ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੋਭਨਃ । ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਕੁਲੇ ਤਸ੍ਯ ਨਾਮ੍ਨਾ ਜਜ੍ਞੇ ਤਦਨ੍ਵਯਾਤ੍। ਪ੍ਰਤਿਹਰ੍ਤ੍ਤੇਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤੋ ਜਜ੍ਞੇ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਧੀਮਤਃ ।। ੩੩.

ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਾ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਭਨ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਹਰਤਾ ਨਾਮਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਜਨਮਿਆ।

ਉਨ੍ਨੇਤਾ ਪ੍ਰਤਿਹਰ੍ਤ੍ਤੁਸ੍ਤੁ ਭੁਵਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸੁਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਉਦ੍ਗੀਥਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੋऽਭੂਤ੍ਪ੍ਰਤਾਵਿਸ਼੍ਚਾਪਿ ਤਤ੍ਸੁਤਃ ।। ੩੩.

ਪ੍ਰਤਿਹਰਤਾ ਤੋਂ ਉਨਨੇਤਾ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਨਨੇਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਦਗੀਥ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਦਗੀਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤਾਵੀ ਸੀ।

ਪ੍ਰਤਾਵੇਸ੍ਤੁ ਵਿਭੁਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਪृਥੁਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸੁਤੋ ਮਤਃ । ਪृਥੋਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸੁਤੋ ਨਕ੍ਤੋ ਨਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਗਯਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੩.

ਪ੍ਰਤਾਵੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਭੂ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਥੁ ਸੀ। ਪ੍ਰਥੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਕਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਕਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗਯਾ ਸੀ।

ਗਯਸ੍ਯ ਤੁ ਨਰਃ ਪੁਤ੍ਰੋ ਨਰਸ੍ਯਾਪਿ ਸੁਤੋ ਵਿਰਾਟ੍। ਵਿਰਾਟ੍‌ਸੁਤੋ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯੋ ਦੀਮਾਂਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸੁਤੋऽਭਵਤ੍ ।। ੩੩.

ਗਯਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਰਾ ਸੀ, ਨਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀਰਾਟ ਸੀ। ਵੀਰਾਟ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਂਵੀਰ ਦਿਮਾਨਤ ਸੀ।

ਧੀਮਤਸ਼੍ਚ ਮਹਾਨ੍ ਪੁਤ੍ਰੋ ਮਹਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਭੌਵਨਃ। ਭੌਵਨਸ੍ਯ ਸੁਤਸ੍ਤ੍ਵष੍ਟਾ ਅਰਿਜਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਤ੍ਮਜਃ ।। ੩੩.

ਧੀਮਾਨ ਦਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਭੌਵਨ ਵੀ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਭੌਵਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤਵਸ਼ਟਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਤਵਸ਼ਟਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਰਿਜਾ ਸੀ।

ਅਰਿਜਸ੍ਯ ਰਜਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਸ਼ਤਜਿਦ੍ਰਜਸੋ ਮਤਃ। ਤਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰਸ਼ਤਂ ਤ੍ਵਾਸੀਦ੍ਰਾਜਾਨਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਤੇ ।। ੩੩.

ਅਰਿਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਜਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਰਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਤਜਿੱਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਬਣੇ।

ਵਿਸ਼੍ਵਜ੍ਯੋਤਿਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾਯੈਸ੍ਤੈਰਿਮਾ ਵਰ੍ਦ੍ਧਿਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਤੈਰਿਦਂ ਭਾਰਤਂ ਵਰ੍षਂ ਸਪ੍ਤਖਣ੍ਡਂ ਕृਤਂ ਪੁਰਾ ।। ੩੩.

ਵਿਸ਼ਵਜੋਤਿ ਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਲੋਕ ਵਧਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਤੇषਾਂ ਵਂਸ਼ਪ੍ਰਕੂਤੈਸ੍ਤੁ ਭੁਕ੍ਤੇਯਂ ਭਾਰਤੀ ਧਰਾ। ਕृਤਤ੍ਰੇਤਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਯੁਗਾਖ੍ਯਾਨ੍ਯੇਕਸਪ੍ਤਤਿਃ ।। ੩੩.

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਧਰਤੀ ਭੋਗੀ ਗਈ। ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿਕੁੱਲ ਇਕਹੱਤਰ ਯੁਗ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਯੇऽਤੀਤਾਸ੍ਤੈਰ੍ਯੁਗੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਰਾਜਾਨਸ੍ਤੇ ਤਦਨ੍ਵਯਾਃ। ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਤਸ਼ੋऽਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ।। ੩੩.

ਉਹ ਰਾਜੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਲੰਘ ਗਏ, ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ।

ਏष ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਃ ਸਰ੍ਗੋ ਯੇਨੇਦਂ ਪੂਰਿਤਂ ਜਗਤ੍। ऋषਿਭਿਰ੍ਦੈਵਤੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪਿਤृਗਨ੍ਧਰ੍ਵਰਾਕ੍ਸ਼ਸੈਃ ।। ੩੩.

ਇਹ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਭਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਆ ਗਏ।

ਯਕ੍ਸ਼ਭੂਤਪਿਸ਼ਾਚੈਸ਼੍ਚ ਮਨੁष੍ਯਮृਗਪਕ੍ਸ਼ਿਭਿਃ । ਤੈषਾਂ ਸृष੍ਟਿਰਿਯਂ ਲੋਕੇ ਯੁਗੈਃ ਸਹ ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੩.

ਯਕਸ਼, ਭੂਤ, ਪਿਸਾਚ, ਮਨੁੱਖ, ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਪ੍ਰਜਾਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਚ ऋषਿਪੁਙ੍ਗਵਃ। ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਨਿਪੁਣਃ ਸੂਤਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਯਾਮ ਵਿਸ੍ਤਰੌ ।। ੩੪.

ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੂਤ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਬਾਰੇ ਸੋਝੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

ਕਤਿ ਦ੍ਵੀਪਾਃ ਸਮੁਦ੍ਰਾ ਵਾ ਪਰ੍ਵਤਾਸ਼੍ਚ ਕਤਿ ਪ੍ਰਭੋਃ। ਕਿਯਨ੍ਤਿ ਚੈਵ ਵਰ੍षਾਣਿ ਤੇषੁ ਨਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩੪.

ਕਿੰਨੇ ਟਾਪੂ ਹਨ, ਕਿੰਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ, ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਖੰਡ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ?

ਮਹਾਭੂਤਪ੍ਰਮਾਣਞ੍ਚ ਲੋਕਾ ਲੋਕੌ ਤਥੈਵ ਚ। ਪਰ੍ਯਾਯਪਾਰਿਮਾਣ੍ਯਞ੍ਚ ਗਤਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਯੋਸ੍ਤਥਾ। ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਨਃ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਯਥਾ ਤਥਾ ।। ੩੪.

ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮਾਪ, ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਦਾ ਮਾਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੱਦਾਂ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਯਾਮਵਿਸ੍ਤਰਮ੍। ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਮੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵੀਪਾਨਾਞ੍ਚੈਵ ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ ।। ੩੪.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਯਾਵਨ੍ਤਿ ਚੈਵ ਵਰ੍षਾਣਿ ਤੇषੁ ਨਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਮਹਾਭੂਤਪ੍ਰਮਾਣਞ੍ਚ ਲੋਕਾਲੋਕੌ ਤਥੈਵ ਚ। ਪਰ੍ਯਾਯਪਾਰਿਮਾਣ੍ਯਞ੍ਚ ਗਤਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਯੋਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੪.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਖੰਡ ਹਨ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮਾਪ, ਲੋਕ ਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਦਾ ਮਾਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੱਦਾਂ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ—ਇਹ ਸਭ।

ਦ੍ਵੀਪਭੇਦਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਪ੍ਤਸ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਨਿ ਵੈ। ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਵਕ੍ਤੁਂ ਵਰ੍षਸ਼ਤੈਰਪਿ ।। ੩੪.

ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੰਡਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ।

ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਨ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਗ੍ਰਹੈਃ ਸਹ। ਯੇषਾਂ ਮਨੁष੍ਯਾਸ੍ਤਰ੍ਕੇਣ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ।। ੩੪.

ਮੈਂ ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਸਮੇਤ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਖਲੁ ਯੇ ਭਾਵਾ ਨ ਤਾਂਸ੍ਤਰ੍ਕੇਣ ਭਾਵਯੇਤ੍। ਪ੍ਰਕृਤਿਭ੍ਯਃ ਪਰਂ ਯਚ੍ਚ ਤਨ੍ਨਿਤ੍ਯਞ੍ਚ ਪ੍ਰਜਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੩੪.

ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

ਨਵਵਰ੍षਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਂ ਯਥਾ ਤਥਾ । ਵਿਸ੍ਤਰਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਚ੍ਚੈਵ ਯੋਜਨੈਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੩੪.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਨੌਂ ਖੰਡਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਘੇਰਾ ਜੋ ਜੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਸ਼ਤਮੇਕਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ। ਨਾਨਾਜਨਪਦਾਕੀਰ੍ਣੈਃ ਪੁਰੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧੈਃ ਸ਼ੁਭੈਃ ।। ੩੪.

ਇਸ ਦਾ ਮਾਪ ਇਕ ਲੱਖ ਜੋਜਨ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਿਦ੍ਧਚਾਰਣਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪਰ੍ਵਤੈਰੁਪਸ਼ੋਭਿਤਮ੍। ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਨਿਬਦ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਲਾਜਾਲਸਮੁਦ੍ਭਵੈਃ । ਪਰ੍ਵਤਪ੍ਰਭਵਾਭਿਸ਼੍ਚ ਨਦੀਭਿਃ ਪਰ੍ਵਤੈਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੪.

ਇਹ ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਤੂ ਵਾਲੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਹਨ।

ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਃ ਪृਥੁਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ। ਨਵਭਿਸ਼੍ਚਾਵृਤਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵੈਰ੍ਭੁਵਨੈਰ੍ਭੂਤਭਾਵਨੈਃ। ਲਾਵਣੇਨ ਸਮੁਦ੍ਰੇਣ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ ।। ੩੪.

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਨੌ ਭੂਮੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਲੂਣ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ।

ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ ਸਮੇਨ ਤੁ ਸਮਨ੍ਤਤਃ। ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍ ਸਮੇਨ ਤੁ ਸਮਨ੍ਤਤਃ। ਪ੍ਰਾਗਾਯਤਾਃ ਸੁਪਰ੍ਵਾਣਃ षਡਿਮੇ ਵਰ੍षਪਰ੍ਵ੍ਵਤਾਃ। ਅਵਗਾਢਾ ਉਭਯਤਃ ਸਮੁਦ੍ਰੌ ਪੂਰ੍ਵਪਸ਼੍ਵਿਮੌ ।। ੩੪.

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਹਰ ਪਾਸੇ, ਛੇ ਵੱਡੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਤੇ ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਹਿਮਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚ ਹਿਮਵਾਨ੍ ਹੇਮਕੂਟਸ਼੍ਚ ਹੇਮਵਾਨ੍। ਤਰੁਣਾਦਿਤ੍ਯਵਰ੍ਣਾਭੋ ਹੈਰਣ੍ਯੋ ਨਿषਧਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੪.

ਹਿਮਵਤ ਪਹਾੜ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੇਮਕੂਟਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਧਾ ਵੀ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣਸ੍ਤੁ ਸੌਵਰ੍ਣੋ ਮੇਰੁਸ਼੍ਚੋਚ੍ਯਤਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਪ੍ਲੁਤਾਕृਤਿਪ੍ਰਮਾਣਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰਸ੍ਰਃ ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਃ ।। ੩੪.

ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਚਾਰ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਵੱਡਾ, ਚੌਕੋਣੀ ਆਕਾਰ ਦਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਹੈ।