ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਕਲੌ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਪੋ ਦ੍ਵਿਜਃ। ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਮਹਾਦੇਵਂ ਤਸ੍ਯ ਪੁਣ੍ਯਫਲਂ ਮਹਤ੍। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਵਾ ਦਿਵਂ ਗਤ੍ਵਾ ਅਵਤੀਰ੍ਯ ਚ ਭੂਤਲੇ ।। ੩੨.

ਇਸ ਲਈ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰੇ। ਜੋ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਪਵਿੱਤਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ऋषਯਸ਼੍ਚੈਵ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਕਲਿਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍। ਤਪ ਇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਭੂਯਿष੍ਠਂ ਕਰ੍ਤ੍ਤੁਂ ਧਰ੍ਮਪਰਾਯਣਾਃ। ਅਵਤਾਰਾਨ੍ ਕਲਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਕਰੋਤਿ ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੩੨.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤੇ, ਜਦੋਂ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਵਧੇਰੇ ਤਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਵਤਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇ ਸਰ੍ਵੇ ਯੇऽਤੀਤਾ ਵੈ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਵੈਵਸ੍ਵਤੇऽਨ੍ਤਰੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਵਰਾਜਰ੍षਯਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤੇ, ਰਾਜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਸਮੇਤ।

ਦੇਵਾਪਿਃ ਪੋਰਵੋ ਰਾਜਾ ਮਨੁਸ਼੍ਵੇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਵਂਸ਼ਜਾਃ। ਮਹਾਯੋਗਬਲੋਪੇਤਾਃ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਮੁਪਾਸਤੇ ।।੩੨.

ਦੇਵਾਪੀ, ਪੁਰਾਣਾ ਰਾਜਾ, ਤੇ ਮਨੂ ਦੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚਲਣ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਕਲਿਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਸ੍ਤਿष੍ਯੇ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਕृਤੇ। ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਭਾਵ੍ਯੇ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਪੁਨਃ ਗੋਤ੍ਰਾਣਾਂ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾਣਾਞ੍ਚ ਭਵਿष੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੩੨.

ਜਦੋਂ ਕਲਿਯੁਗ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਸ਼ਯ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਰਨਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਪਰਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾ ऋषਿਭਿਃ ਸਹ। ਕृਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਚੈਵ ਤਥਾ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਚ ਦ੍ਵਾਪਰੇ। ਨਰਾਃ ਪਾਤਕਿਨੋ ਯੇ ਵੈ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤੇ ਕਲੌ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩੨.

ਦਵਾਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਦਵਾਪਰ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਸਾਨ੍ਤਾਨਾਰ੍ਥਾ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਿਃ। ਏਵਮੇਤੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਯੁਗਕ੍ਸ਼ਯਕ੍ਰਮਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੨.

ਸੱਤ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਯਾਦ, ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਾਣਕਾਰੀ।

ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਯੁਗਾਨਾਞ੍ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚੋਦ੍ਭਵਃ। ਯਥਾ ਵੈ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਨਾਂ ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ।। ੩੨.

ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਤੇ ਘਟਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ।

ਜਾਮਦਗ੍ਨ੍ਯੇਨ ਰਾਮੇਣ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੇ ਨਿਰਵਸ਼ੋषਿਤੇ। ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਕੁਲਟਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯੈਰ੍ਵਸੁਧਾਧਿਪੈਃ। ਦਿਵਂ ਗਤਾਨਹਂ ਤੁਭ੍ਯਂ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਯਿष੍ਯੇ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੩੨.

ਜਦੋਂ ਜਾਮਦਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਖ਼ਤਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕੁਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਸੁਣ।

ਐਡਮਿਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਵਂਸ਼ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਪਰਿਚਕ੍ਸ਼ਤੇ। ਰਾਜਾਨਃ ਸ਼੍ਰੇਣਿਬਨ੍ਧਾਸ੍ਤੁ ਤਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਯੇ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾ ਭੁਵਿ ।। ੩੨.

ਐਡ ਤੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਜੇ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਖ਼ਤਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਾਰੀਗਰ ਹਨ।

ਐਡਵਂਸ਼ੇऽਥ ਸਮ੍ਭੂਤਾ ਯਥਾ ਚੇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕਵੋ ਨृਪਾਃ। ਤੇਭ੍ਯ ਏਵ ਸ਼ਤਂ ਪੂਰ੍ਣਂ ਕੁਲਾਨਾਮਭਿषੇਚਿਤਮ੍ ।। ੩੨.

ਐਡ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਸੌ ਕੁਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਹੈ।

ਤਾਵਦੇਵ ਤੁ ਭੋਜਾਨਾਂ ਵਿਸ੍ਤਰੋ ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਭੋਜਨ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਂ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾ ਤਦ੍ਯਥਾਦਿਸ਼ਮ੍ ।। ੩੨.

ਭੋਜਾਂ ਦੇ ਕੁਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੋ ਗੁਣਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਭੋਜ ਤਿੰਨ ਸੌ ਖ਼ਤਰੀ ਹਨ, ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ।

ਤੇष੍ਵਤੀਤਾਸ੍ਤੁ ਰਾਜਾਨੋ ਬ੍ਰੁਵਤਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ। ਸ਼ਤਂ ਵੈ ਪ੍ਰਤਿਵਿਨ੍ਧ੍ਯਾਨਾਂ ਹੈਹਯਾਨਾਂ ਤਥਾ ਸ਼ਤਮ੍ ।। ੩੨.

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣ: ਪ੍ਰਤਿਵਿੰਧੀਆਂ ਦੇ ਸੌ, ਹੇਹਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਸੌ।

ਧਾਰ੍ਤ੍ਤਰਾष੍ਟ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਵੇਕਸ਼ਤਂ ਅਸ਼ੀਤਿਰ੍ਜਨਮੇਜਯਾਃ। ਸ਼ਤਂ ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦਤ੍ਤਾਨਾਂ ਕੁਲਾਨਾਂ ਵੀਰ੍ਯਿਣਾਂ ਸ਼ਤਮ੍ ।। ੩੨.

ਧਾਰਤਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ, ਜਨਮੇਜਿਆਂ ਦੇ ਅਸੀ, ਬ੍ਰਹਮਦੱਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ, ਤੇ ਬਹਾਦਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਕੁਲ।

ਤਤਃ ਸ਼ਤਨ੍ਤੁ ਪੌਲਾਨਾਂ ਸ਼ਤਂ ਕਾਸ਼ਿਕੁਸ਼ਾਦਯਃ । ਤਥਾਪਰਂ ਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਯੇऽਤੀਤਾਃ ਸ਼ਸ਼ਬਿਨ੍ਦਵਃ। ਇਜਾਨਾਸ੍ਤੇऽਸ਼੍ਵਮੇਧੈਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵੇ ਨਿਯੁਤਦਕ੍ਸ਼ਿਣੈਃ ।। ੩੨.

ਫਿਰ ਪੌਲਾਂ ਦੇ ਸੌ, ਕਾਸੀਆਂ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੌ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਸ਼ਬਿੰਦੂ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਚਲੇ ਗਏ; ਸਾਰੇ ਇਜਾਨਾਂ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕਰਕੇ ਅਣਗਿਣਤ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ।

ਏਵਂ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਤੁ। ਵਕ੍ਤੁਂ ਰਾਜਰ੍षਯਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾ ਯੇऽਤੀਤਾਸ੍ਤੈਰ੍ਯੁਕੈਃਸਹ ।। ੩੨.

ਇਹ ਸਭ ਰਾਜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਯੁਗਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਏਤੇ ਯਯਾਤਿਵਂਸ਼ਸ੍ਯ ਬਭੂਵੁਰ੍ਵਂਸ਼ਵਰ੍ਦ੍ਧਨਾਃ। ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ਦ੍ਯੁਤਿਮਨ੍ਤਸ੍ਤੇ ਯੇ ਲੋਕਾਨ੍ ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਵੈ ।। ੩੨.

ਇਹ ਜੋ ਨਾਮ ਲਏ ਹਨ, ਯਯਾਤੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਟਿਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਲਭਨ੍ਤੇ ਚ ਵਰਾਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਦੁਰ੍ਲਭਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੌਕਿਕਾਨ੍ । ਆਯੁਃ ਪੁਤ੍ਰਾ ਧਨਂ ਕੀਰ੍ਤਿਰੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਭੂਤਿਰੇਵ ਚ ।। ੩੨.

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੇ ਦੁਲਭ ਵਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ: ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਪੁੱਤਰ, ਧਨ, ਨਾਮ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ।

ਧਾਰਣਾਚ੍ਛ੍ਰਵਣਾਚ੍ਚੈਵ ਪਞ੍ਚਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਧੀਮਤਾਮ੍। ਤਥੋਕ੍ਤਾ ਲੌਕਿਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ਵੈ ।। ੩੨.

ਇਹ ਪੰਜ ਵੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰਕ ਫਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਾਹੁਃ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਚ ਕृਤਂ ਯੁਗਮ੍ । ਤਸ੍ਯ ਤਾਵਚ੍ਛਤੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥਾਵਿਧਃ ।। ੩੨.

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਉਸ਼ਾ (ਸੰਧਿਆ) ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਅੰਤ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।

ਕृਤੇ ਵੈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਯਾਪਾਦਸ਼੍ਚਤੁਃਸਾਹਸ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਤੁਃਸ਼ਤਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਯਥਾਵਿਧਃ ।। ੩੨.

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲਾ ਸਮਾਂ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਸੰਧਿਆ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਅੰਤ ਵੀ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰੇਤਾਦੀਨਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਮੁਨਿਭਿਃ ਸਹ। ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੨.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਸੰਧਿਆ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਅੰਤ ਵੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਨੁषਙ੍ਗਪਾਦਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਸਾਹਸ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ। ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਦ੍ਵੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਤੁ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ।। ੩੨.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਦ੍ਵਿਸ਼ਤੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ੋ ਦ੍ਵਿਸ਼ਤਸ੍ਤਥਾ। ਉਪੋਦ੍ਵਾਤਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਪਾਦ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੨.

ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਸੰਧਿਆ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਅੰਤ ਵੀ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈ; ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਪਾਦ ਉਪੋਦਵਾਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਲਿਂ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਦੋ ਜਨਾਃ। ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ਤਿਕਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਃ ਸ਼ਤਮੇਵ ਚ ।। ੩੨.

ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਲਿ ਯੁਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਸੰਧਿਆ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਅੰਤ ਵੀ ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈ।

ਸਂਹਾਰਪਾਦਃ ਸਂਖ੍ਯਾਤਸ਼੍ਵਤੁਰ੍ਥੋ ਵੈ ਕਲੌ ਯੁਗੇ। ਸਸਨ੍ਧ੍ਯਾਨਿ ਸਹਾਂਸ਼ਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਤੁ ਯੁਗਾਨਿ ਵੈ ।। ੩੨.

ਕਲਿ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਪਾਦ ਸੰਹਾਰ ਪਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਤ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਏਤਦ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰਂ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਏਵਂ ਪਾਦੈਃ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼੍ਲੋਕਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਚ ।। ੩੨.

ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਸਾਲਾਂ) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਦਾਂ ਸਮੇਤ ਪੰਜ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ।

ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਕੈਰੇਵ ਦ੍ਵੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਤਥਾऽਪਰੇ। ਏਵਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰਂ ਪੁਰਾਣਂ ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ ।। ੩੨.

ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਵੀ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਸ਼ਲੋਕਾਂ) ਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾ ਵੇਦਸ਼੍ਚਤੁष੍ਪਾਦਸ਼੍ਚਤੁष੍ਪਾਦਂ ਤਥਾ ਯੁਗਮ੍। ਯਥਾ ਯੁਗਂ ਚਤੁष੍ਪਾਦਂ ਵਿਧਾਤ੍ਰਾ ਵਿਹਿਤਂ ਸ੍ਵਯਮ੍। ਛਚਤੁष੍ਪਾਦਂ ਸੁਰਾਣਾਨ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਵਿਹਿਤਂ ਪੁਰਾ ।। ੩੨.

ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਯੁਗ ਵੀ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਯੁਗ ਰਚਨਹਾਰ ਨੇ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਵੰਡ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ।