ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹਾਮੁਤ੍ਰ ਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਵਦਨ੍ਤਿ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍। ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਮਯੋਕ੍ਤਸ੍ਤੇ ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਯੁਗਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ।। ੩੨.

ਇਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕृਤਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦ੍ਵਾਪਰਞ੍ਚ ਯੁਗਾਦਿਃ ਕਲਿਨਾ ਸਹ। ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੈਸ੍ਤੈਰੇਵ ਭ੍ਰਮਮਾਣੇषੁ ਚਕ੍ਰਵਤ੍ ।। ੩੨.

ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦਵਾਪਰ ਤੇ ਕਲਿ — ਇਹ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਨ; ਜਦ ਉਹ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਦੇਵਤਾਸ੍ਤੁ ਤਦੋਦ੍ਵਿਗ੍ਨਾਃ ਕਾਲਸ੍ਯ ਵਸ਼ਮਾਗਤਾਃ. ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਤਨ੍ਮਾਨਂ ਸਂਸ੍ਸ੍ਥਾਪਯਿਤੁਮਾਤ੍ਮਨਾ ।। ੩੨.

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਦੇਵਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

ਤਦਾ ਤੇ ਵਾਗ੍ਯਤਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਆਦੌ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਵੈ। ऋषਯਸ਼੍ਚੈਵ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਇਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚੈਵ ਮਹਾਤਪਾਃ ।। ੩੨.

ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਤਪ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਕੇ ਆਏ।

ਸਮਾਧਾਯ ਮਨਸ੍ਤੀਵ੍ਰਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਾਨ੍। ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾਸ੍ਤੇ ਮਹਾਦੇਵਂ ਭੀਤਾਃ ਕਾਲਸ੍ਯ ਵੈ ਤਦਾ ।। ੩੨.

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਗਹਿਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੱਭੀ।

ਅਯਂ ਹਿ ਕਾਲੋ ਦੇਵੇਸ਼ਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਮੂਰ੍ਤਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ । ਕੋऽਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮਹਾਦੇਵ ਅਗਾਧਸ੍ਯ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰ ।। ੩੨.

ਇਹ ਸਮਾਂ ਹੀ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ; ਇਸ ਦੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਅਥਾਹ ਹੈ?

ਅਥ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮਹਾਦੇਵਸ੍ਤਂ ਤੁ ਕਾਲਞ੍ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਮ੍। ਨ ਭੇਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਹ ਕੋ ਵਃ ਕਾਮਃ ਪ੍ਰਦੀਯਤਾਮ੍ ।। ੩੨.

ਫਿਰ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਡਰੋ ਨਹੀਂ; ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਕੀ ਹੈ? ਜੋ ਚਾਹੋ, ਉਹ ਮਿਲੇ।'

ਤਤ੍ਕਰਿष੍ਯਾਮ੍ਯਹਂ ਸਰ੍ਵਂ ਨ ਵृਥਾਯਂ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮਃ । ਉਵਾਚ ਦੇਵੋ ਭਗਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਯਙ੍ਕਾਲਃ ਸੁਦੁਰ੍ਜਯਃ ।। ੩੨.

'ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕਰਾਂਗਾ; ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਯਤਨ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ,' ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪ, ਜੋ ਸਮਾਂ ਹੈ ਤੇ ਜਿੱਤਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਕਿਹਾ।

ਯਦੇਤਸ੍ਯ ਮੁਖਂ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਚਤੁਰ੍ਜਿਹ੍ਵਂ ਹਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ। ਏਤਤ੍ ਕृਤਯੁਗਂ ਨਾਮ ਤਸ੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਯ ਵੈ ਮੁਖਮ੍। ਅਸੌ ਦੇਵਃ ਸੁਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵੈਵਸ੍ਵਤੋ ਮੁਖਃ ।। ੩੨.

ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਚਿੱਟਾ ਮੁੱਖ ਹੈ ਤੇ ਚਾਰ ਜੀਭਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਮੁੱਖ; ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਵੈਵਸਵਤ ਮੁੱਖ।

ਯਦੇਤਦ੍ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਾਭਂ ਤृਤੀਯਂ ਵਃ ਸ੍ਮृਤਂ ਮਯਾ । ਤ੍ਰਿਜਿਹ੍ਵਂ ਲੇਲਿਹਾਨਂ ਤੁ ਏਤਤ੍ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਂ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੩੨.

ਜੋ ਮੈਂ ਤੀਜਾ ਦੱਸਿਆ, ਲਹੂ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਤਿੰਨ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲਾ, ਚਟਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ।

ਅਤ੍ਰ ਯਜ੍ਞਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਜਾਯਤੇ ਹਿ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਾਤ੍। ਤਤੋऽਤ੍ਰ ਇਜ੍ਯਤੇ ਯਜ੍ਞਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋऽਗ੍ਨਯਃ । ਇष੍ਟ੍ਵਾ ਚੈਵਾਗ੍ਨਯੋ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਕਾਲਜਿਹ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੩੨.

ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਯਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਯਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਤਿੰਨ ਜੀਭਾਂ, ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ। ਅੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਪਰੋ, ਕਾਲ ਦੀ ਜੀਭ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਯਦੇਤਦ੍ਵੈ ਮੁਖਂ ਭੀਮਂ ਦ੍ਵਿਜਿਹ੍ਵਂ ਰਕ੍ਤਪਿਙ੍ਗਲਮ੍। ਦ੍ਵਿਪਾਦੋऽਤ੍ਰ ਭਵਿष੍ਯਾਮਿ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਨਾਮ ਤਦ੍ਯੁਗਮ੍ ।। ੩੨.

ਜੋ ਇਹ ਡਰਾਉਣਾ ਚਿਹਰਾ ਹੈ, ਦੋ ਜੀਭਾਂ, ਲਾਲ ਤੇ ਪੀਲ-ਭੂਰਾ, ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵਾਂਗਾ; ਇਹ ਯੁਗ ਦੁਆਪਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਦੇਤਤ੍ ਕृष੍ਣਵਰ੍ਣਾਭਂ ਤੁਰੀਯਂ ਰਕ੍ਤਲੋਚਨਮ੍। ਏਕਜਿਹ੍ਵਂ ਪृਥੁਸ਼੍ਯਾਮਂ ਲੇਲਿਹਾਨਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੩੨.

ਚੌਥਾ ਜੋ ਕਾਲਾ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ, ਇੱਕ ਜੀਭ, ਚੌੜਾ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਟਦਾ ਹੋਇਆ—

ਤਤਃ ਕਲਿਯੁਗਂ ਘੋਰਂ ਸਰ੍ਵਲੋਕਭਯਙ੍ਕਰਮ੍। ਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਤੁ ਮੁਖਂ ਹ੍ਯੇਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਨਾਮ ਭੀषਣਮ੍ ।। ੩੨.

ਫਿਰ ਕਲਿਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹ ਚੌਥਾ, ਭਿਆਨਕ ਚਿਹਰਾ ਹੈ ਕਲਪ ਦਾ।

ਨ ਮੁਖਂ ਨਾਪਿ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਤਿ ਵੈ ਯੁਗੇ। ਕਾਲਗ੍ਰਸ੍ਤਾ ਪ੍ਰਜਾ ਚਾਪਿ ਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।। ੩੨.

ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਚਿਹਰਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ; ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਕृਤਯੁਗੇ ਪੂਜ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਯਜ੍ਞ ਇਚ੍ਯਤੇ। ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਪੂਜ੍ਯਤੇ ਵਿष੍ਣੁਰਹਮ੍ਪੂਜ੍ਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ष੍ਵਪਿ ।। ੩੨.

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਯਜਨ; ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵਿष੍ਣੁਸ਼੍ਚ ਯਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਕਾਲਸ੍ਯੈਵ ਕਲਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ। ਸਰ੍ਵੇष੍ਵੇਵ ਹਿ ਕਾਲੇषੁ ਚਤੁਰ੍ਮੂਰ੍ਤਿਰ੍ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੩੨.

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਯਜਨ, ਇਹ ਕਾਲ ਦੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਚਾਰ-ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਅਹਂ ਜਨੋ ਜਨਯਿਤਾ (ਵਃ) ਕਾਲਃ ਕਾਲਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਃ। ਯੁਗਕਰ੍ਤਾ ਤਥਾ ਚੈਵ ਪਰਂ ਪਰਪਰਾਯਣਃ ।। ੩੨.

ਮੈਂ ਲੋਕ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡਾ ਜਣਨਹਾਰ, ਕਾਲ, ਕਾਲ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਯੁਗ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਲਿਯੁਗਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਲੋਕਾਨਾਂ ਹਿਤਕਾਰਣਾਤ੍। ਅਭਯਾਰ੍ਥਞ੍ਚ ਦੇਵਾਨਾਮੁਭਯੋਰ੍ਲੋਕਯੋਰਪਿ ।। ੩੨.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕਲਿਯੁਗ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਡਰਤਾ ਲਈ, ਦੋਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ—

ਤਦਾ ਭਵ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪੂਜ੍ਯਸ਼੍ਚ ਭਵਿष੍ਯਾਮਿ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮਾਃ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਯਂ ਨ ਕਾਰ੍ਯਂ ਚ ਕਲਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਹੌਜਸਃ ।। ੩੨.

ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਭਲਿਆ ਤੇ ਪੂਜਨਯੋਗ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵਤਿਆਂ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕਲਿ ਆਉਣ 'ਤੇ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਿਆਂ।

ਏਵਮੁਕ੍ਤਾ ਸ੍ਤਤਃ ਸਰ੍ਵਾ ਦੇਵਤਾ ऋषਿਭਿਃ ਸਹ। ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸਾ ਦੇਵਂ ਪੁਨਰੂਚੁਰ੍ਜਗਤ੍ਪਤਿਮ੍ ।। ੩੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਰੱਬ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

ਮਹਾਤੇਜਾ ਮਹਾਕਾਯੋ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯੋ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤਿਃ। ਭੀषਣਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕਥਂ ਕਾਲਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ ।। ੩੨.

ਹੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੀ ਆਕਾਰੀ, ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਵੱਡੀ ਚਮਕ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਕਾਲ ਕਿਵੇਂ ਚਾਰ-ਚਿਹਰਾ ਹੈ?

ਏष ਕਾਲਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਮੂਰ੍ਤਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਂष੍ਟ੍ਰਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ। ਲੋਕਸਂਰਕ੍ਸ਼ਣਾਰ੍ਥਾਯ ਅਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੩੨.

ਇਹ ਕਾਲ ਚਾਰ-ਰੂਪ, ਚਾਰ-ਦੰਦ, ਚਾਰ-ਚਿਹਰਾ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਉਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

ਨਾਸਾਧ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਚਾਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਚਰਾਚਰੇ। ਕਾਲਃ ਸृਜਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਪੁਨਃਸਂਹਰਤਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੨.

ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਚਲਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚਲ; ਕਾਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇ ਕਾਲਸ੍ਯ ਵਸ਼ਗਾ ਨ ਕਾਲਃ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਵਸ਼ੇ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਕਾਲਃ ਕਲਯਤੇ ਸਦਾ ।। ੩੨.

ਸਾਰੇ ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਹਨ; ਕਾਲ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪਦਾ ਹੈ।

ਵਿਕ੍ਰਮਸ੍ਯ ਪਦਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨ੍ਯੇਕਸਪ੍ਤਤਿਃ। ਤਾਨਿ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣੀਹ ਪਰਿਵृਤ੍ਤਯੁਗਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੩੨.

ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਦੇ ਇਕਹੱਤਰ ਪੈਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ, ਇੱਥੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਹਨ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ।

ਏਕਂ ਪਦਂ ਪਰਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਪਦਾਨਾਮੇਕਸਪ੍ਤਤਿਃ। ਯਦਾ ਕਾਲਃ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮਤੇ ਤਦਾ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਕ੍ਸ਼ਯਃ ।। ੩੨.

ਜਦੋਂ ਕਾਲ ਇਕ ਪੈਰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ, ਇਕਹੱਤਰ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਉਹਦੋਂ, ਜਦ ਕਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ, ਮਨਵੰਤਰਾ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤੁ ਭਗਵਾਨ੍ ਦੇਵਰ੍षਿਪਿਤृਦਾਨਵਾਨ੍। ਨਮਸ੍ਕृਤਸ਼੍ਚ ਤੈਃ ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵਾਨ੍ਤਰਧੀਯਤ ।। ੩੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

ਏਵਂ ਸ ਕਾਲੇ ਭਗਵਾਨ੍ ਦੇਵਰ੍षਿਪਿਤृਦਾਨਵਾਨ੍। ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸਂਹਰਤੇ ਸृਜਤੇ ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੩੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਸਮੇਂ ਭਗਵਾਨ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਿਟਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰਚਦਾ ਹੈ।