ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ ਚ ਜਗਤੀ ਚੈਵ ਯਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ਬਕਾ ਨਾਮਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯੋਨਯਃ ਸਵਨਸ੍ਯ ਤਾਃ ।। ੩੧.

ਗਾਇਤਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ ਅਤੇ ਜਗਤੀ — ਇਹ ਸੋਮ ਨਿਚੋੜ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਅੰਬਕਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਾਭਿਰੇਕਤ੍ਵਭੂਤਾਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਭਿਃ ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯਤਃ। ਤ੍ਰਿਸਾਧਨਪੁਰੋਡਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿ ਕਪਾਲਃ ਸ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੧.

ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਯਗ ਦੀ ਰੋਟੀ ਤਿੰਨ ਖੋਪੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਪਞ੍ਚਵਰ੍षਂ ਹਿ ਯੁਗਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮਨੀषਿਭਿਃ। ਯਚ੍ਚੈਵ ਪਞ੍ਚਧਾਤ੍ਮਾ ਵੈ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਦ੍ਵਿਜੈਃ। ਸੈਕਂ षਟ੍ਕਂ ਵਿਜਜ੍ਞੇऽਥ ਮਧ੍ਵਾਦੀਨृਤਵਃਕਿਲ ।। ੩੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਯੁਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਲ, ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਛੇ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਫਿਰ ਮਧੂ ਆਦਿ ਰੁੱਤਾਂ ਹਨ।

ऋਤੁਪੁਤ੍ਰਾਰ੍ਤ੍ਤਵਃ ਪਞ੍ਚ ਇਤਿ ਸਰ੍ਗਃ ਸਮਾਸਤਃ। ਇਤ੍ਯੇष ਪਵਮਾਨੋ ਵੈ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਜੀਵਿਤਾਨਿ ਤੁ ।। ੩੧.

ਪੰਜ ਰੁੱਤਾਂ, ਜੋ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਇਹ ਰਚਨਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ।

ਨਦੀ ਵੇਗਸਮਾਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਲੋ ਧਾਵਤਿ ਸਂਹਰਨ੍। ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਕਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਵਾਯੁਰਭਵਤ੍ਪੁਨਃ ।। ੩੧.

ਨਦੀ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਸਮਾਂ ਦੌੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਯੂ ਹੀ ਹੈ।

ਏਤੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪਤਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਪਿਤਰਃ ਸਰ੍ਵ ਲੋਕਾਨਾਂ ਲੋਕਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੩੧.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਕ੍ਰਾਦੁਦ੍ਯਨ੍ ਸਮਭਵਦ੍ਭਵਃ। ऋषਿਰ੍ਵਿਪ੍ਰੋ ਮਹਾਦੇਵੋ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੩੧.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਕਰ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਭਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ — ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ, ਵਿਦਵਾਨ, ਮਹਾਂਦੇਵ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਪੂਰਵਜ ਹੈ।

ਈਸ਼੍ਵਰਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਣਵਾਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ। ਆਤ੍ਮਵੇਸ਼ੇਨ ਭੂਤਾਨਾਮਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਸਮ੍ਭਵਃ ।। ੩੧.

ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਪ੍ਰਣਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਅੰਗ ਤੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਸੂਰ੍ਯਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਵਾਯੁਰੇਵ ਚ। ਯੁਗਾਭਿਮਾਨੀ ਕਾਲਾਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਕृਦ੍ਵਿਭੁਃ। ਉਨ੍ਮਾਦਕੋऽਨੁਗ੍ਰਹਕृਤ੍ਸ ਇਦ੍ਵਤ੍ਸਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੧.

ਅੱਗ, ਸਾਲ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਤੇ ਵਾਯੂ — ਉਹ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸਦਾ ਸੰਖੇਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਹ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰੁਦ੍ਰਾਵਿष੍ਟੋ ਭਗਵਤਾ ਜਗਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਵਤੇਜਸਾ। ਆਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਯਸਂਯੋਗਾਤ੍ਤਨੁਭਿਰ੍ਨਾਮਭਿਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੧.

ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਦੇ ਮਿਲਾਪ, ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਨਾਂਵਾਂ ਰਾਹੀਂ।

ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਲੋਕਾਨੁਗ੍ਰਹਕਾਰਕਮ੍। ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਭਦ੍ਰਸਂਯੋਗਂ ਸਨ੍ਤਤਸ੍ਯੈਕਕਾਰਕਮ੍ ।। ੩੧.

ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਉਹ ਦੂਜਾ ਸ਼ੁਭ ਮਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਦੇਵਤ੍ਵਞ੍ਚ ਪਿਤृਤ੍ਵਞ੍ਚ ਕਾਲਤ੍ਵਞ੍ਚਾਸ੍ਯ ਯਤ੍ਪਰਮ੍। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈ ਸਰ੍ਵਥਾ ਭਦ੍ਰਸ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਭਿਰਭਿਪੂਜ੍ਯਤੇ ।। ੩੧.

ਉਸ ਦੀ ਦਿਵਤਾ, ਪਿਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਰੂਪ — ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਲਾਈ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ ਹੈ।

ਪਤਿਃ ਪਤੀਨਾਂ ਭਗਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਜੇਸ਼ਾਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਭਵਨਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਨੀਲਲੋਹਿਤਃ। ਓषਧੀਃ ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਤ੍ਤੇ ਰੁਦ੍ਰਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੩੧.

ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਭਗਵਾਨ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਨੀਲ ਗਲਾ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੁੜ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇषਾਂ ਯਦਪਤ੍ਯਂ ਵੈ ਨ ਤਚ੍ਛਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ। ਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪੁਤ੍ਰਪੌਤ੍ਰਮਨਨ੍ਤਕਮ੍ ।। ੩੧..

ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੌਤਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

ਇਮਂ ਵਂਸ਼ਂ ਪ੍ਰਜੇਸ਼ਾਨਾਂ ਮਹਤਾਂ ਪੁਣ੍ਯਕਰ੍ਮਣਾਮ੍। ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਯਨ੍ ਸ੍ਥਿਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤੀਨਾਂ ਮਹਤੀਂ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ।। ੩੧.

ਜੋ ਕੋਈ ਇਹ ਵੰਸ਼, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਯਸ਼ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਸਿਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਣਵਸ੍ਯ ਵਿਨਿਸ਼੍ਵਯਮ੍। ਓਙ੍ਕਾਰਮਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਣਞ੍ਚਾਦਿਤਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੨.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਓਂਕਾਰ ਦੇ ਅਸਲ ਭੇਦ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਓਂਕਾਰ ਅੱਖਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ (ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ) ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਯੋ ਯੋ ਯਸ੍ਯ ਯਥਾ ਵਰ੍ਣੋ ਵਿਹਿਤੋ ਦੇਵਤਾਸ੍ਤਥਾ। ऋਚੋ ਯਜੂਂषਿ ਸਾਮਾਨਿ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਸ੍ਤਥਾ ਜਲਮ੍ ।। ੩੨.

ਹਰ ਅੱਖਰ ਲਈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦੇਵੀ ਹੈ; ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ, ਵਾਯੁ, ਅੱਗ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵੀ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਅਕ੍ਸ਼ਰਾਦੇਵ ਪੁਨਰਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਜਜ੍ਞਿਰੇ। ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਦੇਵਾਨਾਂ ਯੇ ਤੁ ਦੈਵਤਾਃ ।। ੩੨.

ਉਸ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਰ ਅੱਖਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ — ਚੌਦਾਂ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।

ਤੇषੁ ਸਰ੍ਵਗਤਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਗਃ ਸਰ੍ਵਯੋਗਵਿਤ੍ । ਅਨੁਗ੍ਰਹਾਯ ਲੋਕਾਨਾਮਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੨.

ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਯੋਗਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਤੇ ਅੰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ੍ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰਾ ਯੇ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਪਿਤृਭਿਃ ਸਹ। ਅਕ੍ਸ਼ਰਾਨ੍ਨਿਃ ਸृਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਦੇਵਾਨ੍ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਾਤ੍ ।। ੩੨.

ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਪਿਤਰ — ਇਹ ਸਭ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਾਲਕ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ।

ਇਹਾਮੁਤ੍ਰ ਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਵਦਨ੍ਤਿ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍। ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਮਯੋਕ੍ਤਸ੍ਤੇ ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਯੁਗਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ।। ੩੨.

ਇਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕृਤਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦ੍ਵਾਪਰਞ੍ਚ ਯੁਗਾਦਿਃ ਕਲਿਨਾ ਸਹ। ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੈਸ੍ਤੈਰੇਵ ਭ੍ਰਮਮਾਣੇषੁ ਚਕ੍ਰਵਤ੍ ।। ੩੨.

ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦਵਾਪਰ ਤੇ ਕਲਿ — ਇਹ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਨ; ਜਦ ਉਹ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਦੇਵਤਾਸ੍ਤੁ ਤਦੋਦ੍ਵਿਗ੍ਨਾਃ ਕਾਲਸ੍ਯ ਵਸ਼ਮਾਗਤਾਃ. ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਤਨ੍ਮਾਨਂ ਸਂਸ੍ਸ੍ਥਾਪਯਿਤੁਮਾਤ੍ਮਨਾ ।। ੩੨.

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਦੇਵਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

ਤਦਾ ਤੇ ਵਾਗ੍ਯਤਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਆਦੌ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਵੈ। ऋषਯਸ਼੍ਚੈਵ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਇਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚੈਵ ਮਹਾਤਪਾਃ ।। ੩੨.

ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਤਪ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਕੇ ਆਏ।

ਸਮਾਧਾਯ ਮਨਸ੍ਤੀਵ੍ਰਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਾਨ੍। ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾਸ੍ਤੇ ਮਹਾਦੇਵਂ ਭੀਤਾਃ ਕਾਲਸ੍ਯ ਵੈ ਤਦਾ ।। ੩੨.

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਗਹਿਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੱਭੀ।

ਅਯਂ ਹਿ ਕਾਲੋ ਦੇਵੇਸ਼ਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਮੂਰ੍ਤਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ । ਕੋऽਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮਹਾਦੇਵ ਅਗਾਧਸ੍ਯ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰ ।। ੩੨.

ਇਹ ਸਮਾਂ ਹੀ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ; ਇਸ ਦੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਅਥਾਹ ਹੈ?

ਅਥ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮਹਾਦੇਵਸ੍ਤਂ ਤੁ ਕਾਲਞ੍ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਮ੍। ਨ ਭੇਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਹ ਕੋ ਵਃ ਕਾਮਃ ਪ੍ਰਦੀਯਤਾਮ੍ ।। ੩੨.

ਫਿਰ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਡਰੋ ਨਹੀਂ; ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਕੀ ਹੈ? ਜੋ ਚਾਹੋ, ਉਹ ਮਿਲੇ।'

ਤਤ੍ਕਰਿष੍ਯਾਮ੍ਯਹਂ ਸਰ੍ਵਂ ਨ ਵृਥਾਯਂ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮਃ । ਉਵਾਚ ਦੇਵੋ ਭਗਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਯਙ੍ਕਾਲਃ ਸੁਦੁਰ੍ਜਯਃ ।। ੩੨.

'ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕਰਾਂਗਾ; ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਯਤਨ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ,' ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪ, ਜੋ ਸਮਾਂ ਹੈ ਤੇ ਜਿੱਤਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਕਿਹਾ।

ਯਦੇਤਸ੍ਯ ਮੁਖਂ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਚਤੁਰ੍ਜਿਹ੍ਵਂ ਹਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ। ਏਤਤ੍ ਕृਤਯੁਗਂ ਨਾਮ ਤਸ੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਯ ਵੈ ਮੁਖਮ੍। ਅਸੌ ਦੇਵਃ ਸੁਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵੈਵਸ੍ਵਤੋ ਮੁਖਃ ।। ੩੨.

ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਚਿੱਟਾ ਮੁੱਖ ਹੈ ਤੇ ਚਾਰ ਜੀਭਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਮੁੱਖ; ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਵੈਵਸਵਤ ਮੁੱਖ।