ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਸਵਿਤਾ ਭਾਨੁਰ੍ਜੀਵਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਤ੍ਕृਤਃ। ਪ੍ਰਭਵਸ਼੍ਚਾਤ੍ਯ ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਭੂਤਾਨਾਂ ਤੇਨ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ।। ੩੧.

ਉਹ ਆਦਿਤਿਆ ਹੈ, ਸਵਿਤਾ ਹੈ, ਭਾਨੁ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਤੇ ਅੰਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੂਰਜ ਹੈ।

ਤਾਰਾਭਿਮਾਨੀ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤृਤੀਯਃ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ। ਸੋਮਃ ਸਰ੍ਵੌषਧਿਪਤਿਰ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੩੧.

ਤੀਜਾ ਪਰਿਵਤਸਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੋਮ, ਸਾਰੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਿਤਾਮਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।

ਆਜੀਵਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਯੋਗਕ੍ਸ਼ੇਮਕृਦੀਸ਼੍ਵਰਃ। ਅਵੇਕ੍ਸ਼ਣਾਣਃ ਸਤਤਂ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਜਗਦਂਸ਼ੁਭਿਃ ।। ੩੧.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ, ਭਲਾਈ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਿਥੀਨਾਂ ਪਰ੍ਵਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾਦਰ੍ਸ਼ਯੋਰਪਿ। ਯੋਨਿਰ੍ਨਿਸ਼ਾਕਰੋ ਯਸ਼੍ਚ ਯੋऽਮृਤਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ।। ੩੧.

ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ, ਪਰਵਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੇ ਅਮਾਵਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉਹ ਹੈ; ਉਹੀ ਚੰਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਅਮਰ ਜੀਵ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਪਿਤृਮਾਨ੍ ਸੋਮ ऋਗ੍ਯਜੁਸ਼੍ਛਨ੍ਦਆਤ੍ਮਕਃ। ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸਮਾਨਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵ੍ਯਾਨੋਦਾਨਾਤ੍ਮਕੈਰਪਿ ।। ੩੧.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੋਮ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਹਨ, ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਮਾ ਦੇ ਛੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਵਿਆਨ ਤੇ ਉਦਾਨ ਆਦਿ ਜੀਵਨ ਵਾਯੂਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।

ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵਚੇष੍ਟਾਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਃ। ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸਮਾਨਾਨਾਂ ਵਾਯੂਨਾਞ੍ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਃ ।। ੩੧.

ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਯੂਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਾਨਾਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਮृਤਿ ਜਲਾਤ੍ਮਨਾਮ੍। ਸਮਾਨਕਾਲਕਰਣਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸਮ੍ਪਾਦਯਨ੍ਨਿਵ ।। ੩੧.

ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਯਾਦ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਲੋਕਾਨਾਮਾਵਹਃ ਪ੍ਰਵਹਾਦਿਭਿਃ। ਵਿਧਾਤਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕ੍ਸ਼ਮੀ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭਞ੍ਜਨਃ ।। ੩੧.

ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਹਕ ਵਗਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਸਦਾ ਧੀਰਜਵਾਨ ਤੇ ਅਟੱਲ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਯੋਨਿਰਗ੍ਨੇਰਪਾਂ ਭੂਮੇ ਰਵੇਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਸ਼੍ਚਯਃ। ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਜਾਪਿਰ੍ਭੂਤਂ ਲੋਕਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੩੧.

ਉਹ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਪੂਰਵਜ ਹੈ।

ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਮੁਖੈਰ੍ਦੇਵੈਃ ਸਮ੍ਯਗਿष੍ਟਫਲਾਰ੍ਥਿਭਿਃ। ਤ੍ਰਿਭਿਰੇਵ ਕਪਾਲੈਸ੍ਤੁ ਅਮ੍ਬਕੈਰੋषਧਿਕ੍ਸ਼ਯੇ। ਇਜ੍ਯਤੇ ਭਗਵਾਨ੍ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ਬਕ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੧.

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ, ਜੋ ਯਗ ਦੀ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਖੋਪੜੀਆਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਸਮੇਂ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਅੰਬਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ ਚ ਜਗਤੀ ਚੈਵ ਯਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ਬਕਾ ਨਾਮਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯੋਨਯਃ ਸਵਨਸ੍ਯ ਤਾਃ ।। ੩੧.

ਗਾਇਤਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ ਅਤੇ ਜਗਤੀ — ਇਹ ਸੋਮ ਨਿਚੋੜ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਅੰਬਕਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਾਭਿਰੇਕਤ੍ਵਭੂਤਾਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਭਿਃ ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯਤਃ। ਤ੍ਰਿਸਾਧਨਪੁਰੋਡਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿ ਕਪਾਲਃ ਸ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੧.

ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਯਗ ਦੀ ਰੋਟੀ ਤਿੰਨ ਖੋਪੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਪਞ੍ਚਵਰ੍षਂ ਹਿ ਯੁਗਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮਨੀषਿਭਿਃ। ਯਚ੍ਚੈਵ ਪਞ੍ਚਧਾਤ੍ਮਾ ਵੈ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਦ੍ਵਿਜੈਃ। ਸੈਕਂ षਟ੍ਕਂ ਵਿਜਜ੍ਞੇऽਥ ਮਧ੍ਵਾਦੀਨृਤਵਃਕਿਲ ।। ੩੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਯੁਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਲ, ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਛੇ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਫਿਰ ਮਧੂ ਆਦਿ ਰੁੱਤਾਂ ਹਨ।

ऋਤੁਪੁਤ੍ਰਾਰ੍ਤ੍ਤਵਃ ਪਞ੍ਚ ਇਤਿ ਸਰ੍ਗਃ ਸਮਾਸਤਃ। ਇਤ੍ਯੇष ਪਵਮਾਨੋ ਵੈ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਜੀਵਿਤਾਨਿ ਤੁ ।। ੩੧.

ਪੰਜ ਰੁੱਤਾਂ, ਜੋ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਇਹ ਰਚਨਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ।

ਨਦੀ ਵੇਗਸਮਾਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਲੋ ਧਾਵਤਿ ਸਂਹਰਨ੍। ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਕਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਵਾਯੁਰਭਵਤ੍ਪੁਨਃ ।। ੩੧.

ਨਦੀ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਸਮਾਂ ਦੌੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਯੂ ਹੀ ਹੈ।

ਏਤੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪਤਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਪਿਤਰਃ ਸਰ੍ਵ ਲੋਕਾਨਾਂ ਲੋਕਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੩੧.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਕ੍ਰਾਦੁਦ੍ਯਨ੍ ਸਮਭਵਦ੍ਭਵਃ। ऋषਿਰ੍ਵਿਪ੍ਰੋ ਮਹਾਦੇਵੋ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੩੧.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਕਰ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਭਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ — ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ, ਵਿਦਵਾਨ, ਮਹਾਂਦੇਵ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਪੂਰਵਜ ਹੈ।

ਈਸ਼੍ਵਰਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਣਵਾਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ। ਆਤ੍ਮਵੇਸ਼ੇਨ ਭੂਤਾਨਾਮਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਸਮ੍ਭਵਃ ।। ੩੧.

ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਪ੍ਰਣਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਅੰਗ ਤੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਸੂਰ੍ਯਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਵਾਯੁਰੇਵ ਚ। ਯੁਗਾਭਿਮਾਨੀ ਕਾਲਾਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਕृਦ੍ਵਿਭੁਃ। ਉਨ੍ਮਾਦਕੋऽਨੁਗ੍ਰਹਕृਤ੍ਸ ਇਦ੍ਵਤ੍ਸਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੧.

ਅੱਗ, ਸਾਲ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਤੇ ਵਾਯੂ — ਉਹ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸਦਾ ਸੰਖੇਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਹ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰੁਦ੍ਰਾਵਿष੍ਟੋ ਭਗਵਤਾ ਜਗਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਵਤੇਜਸਾ। ਆਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਯਸਂਯੋਗਾਤ੍ਤਨੁਭਿਰ੍ਨਾਮਭਿਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੧.

ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਦੇ ਮਿਲਾਪ, ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਨਾਂਵਾਂ ਰਾਹੀਂ।

ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਲੋਕਾਨੁਗ੍ਰਹਕਾਰਕਮ੍। ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਭਦ੍ਰਸਂਯੋਗਂ ਸਨ੍ਤਤਸ੍ਯੈਕਕਾਰਕਮ੍ ।। ੩੧.

ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਉਹ ਦੂਜਾ ਸ਼ੁਭ ਮਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਦੇਵਤ੍ਵਞ੍ਚ ਪਿਤृਤ੍ਵਞ੍ਚ ਕਾਲਤ੍ਵਞ੍ਚਾਸ੍ਯ ਯਤ੍ਪਰਮ੍। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈ ਸਰ੍ਵਥਾ ਭਦ੍ਰਸ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਭਿਰਭਿਪੂਜ੍ਯਤੇ ।। ੩੧.

ਉਸ ਦੀ ਦਿਵਤਾ, ਪਿਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਰੂਪ — ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਲਾਈ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ ਹੈ।

ਪਤਿਃ ਪਤੀਨਾਂ ਭਗਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਜੇਸ਼ਾਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਭਵਨਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਨੀਲਲੋਹਿਤਃ। ਓषਧੀਃ ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਤ੍ਤੇ ਰੁਦ੍ਰਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੩੧.

ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਭਗਵਾਨ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਨੀਲ ਗਲਾ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੁੜ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇषਾਂ ਯਦਪਤ੍ਯਂ ਵੈ ਨ ਤਚ੍ਛਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ। ਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪੁਤ੍ਰਪੌਤ੍ਰਮਨਨ੍ਤਕਮ੍ ।। ੩੧..

ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੌਤਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

ਇਮਂ ਵਂਸ਼ਂ ਪ੍ਰਜੇਸ਼ਾਨਾਂ ਮਹਤਾਂ ਪੁਣ੍ਯਕਰ੍ਮਣਾਮ੍। ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਯਨ੍ ਸ੍ਥਿਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤੀਨਾਂ ਮਹਤੀਂ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ।। ੩੧.

ਜੋ ਕੋਈ ਇਹ ਵੰਸ਼, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਯਸ਼ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਸਿਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਣਵਸ੍ਯ ਵਿਨਿਸ਼੍ਵਯਮ੍। ਓਙ੍ਕਾਰਮਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਣਞ੍ਚਾਦਿਤਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੨.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਓਂਕਾਰ ਦੇ ਅਸਲ ਭੇਦ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਓਂਕਾਰ ਅੱਖਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ (ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ) ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਯੋ ਯੋ ਯਸ੍ਯ ਯਥਾ ਵਰ੍ਣੋ ਵਿਹਿਤੋ ਦੇਵਤਾਸ੍ਤਥਾ। ऋਚੋ ਯਜੂਂषਿ ਸਾਮਾਨਿ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਸ੍ਤਥਾ ਜਲਮ੍ ।। ੩੨.

ਹਰ ਅੱਖਰ ਲਈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦੇਵੀ ਹੈ; ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ, ਵਾਯੁ, ਅੱਗ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵੀ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਅਕ੍ਸ਼ਰਾਦੇਵ ਪੁਨਰਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਜਜ੍ਞਿਰੇ। ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਦੇਵਾਨਾਂ ਯੇ ਤੁ ਦੈਵਤਾਃ ।। ੩੨.

ਉਸ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਰ ਅੱਖਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ — ਚੌਦਾਂ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।

ਤੇषੁ ਸਰ੍ਵਗਤਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਗਃ ਸਰ੍ਵਯੋਗਵਿਤ੍ । ਅਨੁਗ੍ਰਹਾਯ ਲੋਕਾਨਾਮਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੨.

ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਯੋਗਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਤੇ ਅੰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।