ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਥਮੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ। ਇਦ੍ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਥਸ਼੍ਚਾਨੁਵਤ੍ਸਰਃ ।। ੩੧.

ਪਹਿਲਾ ਸਾਲ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪਰਿਵਤਸਰ ਹੈ, ਤੀਜਾ ਇਡਵਤਸਰ ਹੈ, ਚੌਥਾ ਅਨੁਵਤਸਰ ਹੈ।

ਵਤ੍ਸਰਃ ਪਞ੍ਚਮਸ੍ਤੇषਾਂ ਕਾਲਃ ਸ ਯੁਗਸਂਜ੍ਞਿਤਃ। ਤੇषਾਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਮਾਨਂ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੩੧.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜਵਾਂ ਵਤਸਰ ਹੈ; ਇਹ ਸਮਾਂ ਯੁਗ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ।

ऋਤੁਰਗ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ ਤੁ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਮਤਃ। ਆਦਿਤ੍ਯੇ ਯਸ੍ਤ੍ਵਸੌ ਸਾਰਃ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਃ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ ।। ੩੧.

ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਸਾਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਜੋ ਸਰ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਲ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਤਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਾ ਗਤਿਸ਼੍ਚਾਪਿ ਅਪਾਂ ਸਾਰਮਯਃ ਖਗਃ। ਸ ਇਡਾਵਤ੍ਸਰਃ ਸੋਮਃ ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਮਤਃ ।। ੩੧.

ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਘਟਦੇ ਚੰਦ ਦੀ ਚਾਲ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਪੰਛੀ, ਇਹ ਇਡਵਤਸਰ ਹੈ; ਸੋਮ, ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ, ਇਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਹੈ।

ਯਸ਼੍ਚਾਯਂ ਤਪਤੇ ਲੋਕਾਂਸ੍ਤਨੁਭਿਃ ਸਪ੍ਤਸਪ੍ਤਭਿਃ। ਆਸ਼ੁਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਚ ਲੋਕਸ੍ਯ ਸਵਾਯੁਰਿਤਿ ਵਤ੍ਸਰਃ ।। ੩੧.

ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਕਰਣੀਆਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਤਸਰ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਤੇ ਵਾਯੂ ਹੈ।

ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਰੁਦਨ੍ ਰੁਦ੍ਰਃ ਸਦ੍ਭੂਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤ੍ਰਯਃ। ਸ ਰੁਦ੍ਰੋ ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੇषਾਂ ਵਿਜਜ੍ਞੇ ਨੀਲਲੋਹਿਤਃ। ਤੇषਾਂ ਹਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਮਾਨਂ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੩੧.

ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ, ਰੋ ਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸੱਚਮੁਚ ਬਣਿਆ; ਉਹ ਨੀਲ ਤੇ ਲਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਤਸਰ ਬਣਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ।

ਅਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਕਾਲਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਃ। ऋਕ੍ਸਾਮ ਯਜੁषਾਂ ਯੋਨਿਃ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਪਤਿਰੀਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੩੧.

ਅੰਗ ਤੇ ਉਪ-ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਕਾਲ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪਿਤਾਮਹ ਹੈ; ਉਹ ਰਿਕ, ਸਾਮ ਤੇ ਯਜੁਸ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਪੰਜਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਰਾਜਾ ਹੈ।

ਸੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਯਜੁਸ਼੍ਚ ਸੋਮਸ਼੍ਚ ਸ ਭੂਤਃ ਸ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸੂਰ੍ਯੋ ਯੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਮਨੀषਿਭਿਃ ।। ੩੧.

ਉਹ ਅੱਗ ਹੈ, ਯਜੁਸ ਹੈ, ਸੋਮ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਅੱਗ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਲਵਿਭਾਗਾਨਾਂ ਮਾਸਰ੍ਤ੍ਵਯਨਯੋਰਪਿ। ਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸ਼ੀਤੋष੍ਣਵਰ੍षਾਯੁਃਕਰ੍ਮਣਾਂ ਤਥਾ। ਯੋਜਿਤਃ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਾਨਾਂ ਦਿਵਸਾਨਾਞ੍ਚ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ।। ੩੧.

ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੰਡਾਂ—ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤਾਂ, ਚਾਲਾਂ—ਗ੍ਰਹ, ਤਾਰੇ, ਠੰਡ, ਗਰਮੀ, ਮੀਂਹ, ਆਯੁ, ਕਰਮ—ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੂਰਜ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵੰਡਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਵੈਕਾਰਿਕਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਏਕੇਨੈਕੋऽਥ ਦਿਵਸੋ ਮਾਸੋऽਥਰ੍ਤੁਃ ਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੩੧.

ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਸੁੱਚਾ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ; ਇੱਕ ਤੋਂ ਇੱਕ—ਦਿਨ, ਮਹੀਨਾ, ਰੁੱਤ, ਪਿਤਾਮਹ।

ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਸਵਿਤਾ ਭਾਨੁਰ੍ਜੀਵਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਤ੍ਕृਤਃ। ਪ੍ਰਭਵਸ਼੍ਚਾਤ੍ਯ ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਭੂਤਾਨਾਂ ਤੇਨ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ।। ੩੧.

ਉਹ ਆਦਿਤਿਆ ਹੈ, ਸਵਿਤਾ ਹੈ, ਭਾਨੁ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਤੇ ਅੰਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੂਰਜ ਹੈ।

ਤਾਰਾਭਿਮਾਨੀ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤृਤੀਯਃ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ। ਸੋਮਃ ਸਰ੍ਵੌषਧਿਪਤਿਰ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੩੧.

ਤੀਜਾ ਪਰਿਵਤਸਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੋਮ, ਸਾਰੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਿਤਾਮਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।

ਆਜੀਵਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਯੋਗਕ੍ਸ਼ੇਮਕृਦੀਸ਼੍ਵਰਃ। ਅਵੇਕ੍ਸ਼ਣਾਣਃ ਸਤਤਂ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਜਗਦਂਸ਼ੁਭਿਃ ।। ੩੧.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ, ਭਲਾਈ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਿਥੀਨਾਂ ਪਰ੍ਵਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾਦਰ੍ਸ਼ਯੋਰਪਿ। ਯੋਨਿਰ੍ਨਿਸ਼ਾਕਰੋ ਯਸ਼੍ਚ ਯੋऽਮृਤਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ।। ੩੧.

ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ, ਪਰਵਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੇ ਅਮਾਵਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉਹ ਹੈ; ਉਹੀ ਚੰਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਅਮਰ ਜੀਵ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਪਿਤृਮਾਨ੍ ਸੋਮ ऋਗ੍ਯਜੁਸ਼੍ਛਨ੍ਦਆਤ੍ਮਕਃ। ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸਮਾਨਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵ੍ਯਾਨੋਦਾਨਾਤ੍ਮਕੈਰਪਿ ।। ੩੧.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੋਮ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਹਨ, ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਮਾ ਦੇ ਛੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਵਿਆਨ ਤੇ ਉਦਾਨ ਆਦਿ ਜੀਵਨ ਵਾਯੂਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।

ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵਚੇष੍ਟਾਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਃ। ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸਮਾਨਾਨਾਂ ਵਾਯੂਨਾਞ੍ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਃ ।। ੩੧.

ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਯੂਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਾਨਾਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਮृਤਿ ਜਲਾਤ੍ਮਨਾਮ੍। ਸਮਾਨਕਾਲਕਰਣਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸਮ੍ਪਾਦਯਨ੍ਨਿਵ ।। ੩੧.

ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਯਾਦ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਲੋਕਾਨਾਮਾਵਹਃ ਪ੍ਰਵਹਾਦਿਭਿਃ। ਵਿਧਾਤਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕ੍ਸ਼ਮੀ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭਞ੍ਜਨਃ ।। ੩੧.

ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਹਕ ਵਗਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਸਦਾ ਧੀਰਜਵਾਨ ਤੇ ਅਟੱਲ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਯੋਨਿਰਗ੍ਨੇਰਪਾਂ ਭੂਮੇ ਰਵੇਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਸ਼੍ਚਯਃ। ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਜਾਪਿਰ੍ਭੂਤਂ ਲੋਕਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੩੧.

ਉਹ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਪੂਰਵਜ ਹੈ।

ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਮੁਖੈਰ੍ਦੇਵੈਃ ਸਮ੍ਯਗਿष੍ਟਫਲਾਰ੍ਥਿਭਿਃ। ਤ੍ਰਿਭਿਰੇਵ ਕਪਾਲੈਸ੍ਤੁ ਅਮ੍ਬਕੈਰੋषਧਿਕ੍ਸ਼ਯੇ। ਇਜ੍ਯਤੇ ਭਗਵਾਨ੍ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ਬਕ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੧.

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ, ਜੋ ਯਗ ਦੀ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਖੋਪੜੀਆਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਸਮੇਂ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਅੰਬਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ ਚ ਜਗਤੀ ਚੈਵ ਯਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ਬਕਾ ਨਾਮਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯੋਨਯਃ ਸਵਨਸ੍ਯ ਤਾਃ ।। ੩੧.

ਗਾਇਤਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ ਅਤੇ ਜਗਤੀ — ਇਹ ਸੋਮ ਨਿਚੋੜ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਅੰਬਕਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਾਭਿਰੇਕਤ੍ਵਭੂਤਾਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਭਿਃ ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯਤਃ। ਤ੍ਰਿਸਾਧਨਪੁਰੋਡਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿ ਕਪਾਲਃ ਸ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੧.

ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਯਗ ਦੀ ਰੋਟੀ ਤਿੰਨ ਖੋਪੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਪਞ੍ਚਵਰ੍षਂ ਹਿ ਯੁਗਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮਨੀषਿਭਿਃ। ਯਚ੍ਚੈਵ ਪਞ੍ਚਧਾਤ੍ਮਾ ਵੈ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਦ੍ਵਿਜੈਃ। ਸੈਕਂ षਟ੍ਕਂ ਵਿਜਜ੍ਞੇऽਥ ਮਧ੍ਵਾਦੀਨृਤਵਃਕਿਲ ।। ੩੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਯੁਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਲ, ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਛੇ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਫਿਰ ਮਧੂ ਆਦਿ ਰੁੱਤਾਂ ਹਨ।

ऋਤੁਪੁਤ੍ਰਾਰ੍ਤ੍ਤਵਃ ਪਞ੍ਚ ਇਤਿ ਸਰ੍ਗਃ ਸਮਾਸਤਃ। ਇਤ੍ਯੇष ਪਵਮਾਨੋ ਵੈ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਜੀਵਿਤਾਨਿ ਤੁ ।। ੩੧.

ਪੰਜ ਰੁੱਤਾਂ, ਜੋ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਇਹ ਰਚਨਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ।

ਨਦੀ ਵੇਗਸਮਾਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਲੋ ਧਾਵਤਿ ਸਂਹਰਨ੍। ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਕਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਵਾਯੁਰਭਵਤ੍ਪੁਨਃ ।। ੩੧.

ਨਦੀ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਸਮਾਂ ਦੌੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਯੂ ਹੀ ਹੈ।

ਏਤੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪਤਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਪਿਤਰਃ ਸਰ੍ਵ ਲੋਕਾਨਾਂ ਲੋਕਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੩੧.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਕ੍ਰਾਦੁਦ੍ਯਨ੍ ਸਮਭਵਦ੍ਭਵਃ। ऋषਿਰ੍ਵਿਪ੍ਰੋ ਮਹਾਦੇਵੋ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੩੧.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਕਰ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਭਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ — ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ, ਵਿਦਵਾਨ, ਮਹਾਂਦੇਵ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਪੂਰਵਜ ਹੈ।

ਈਸ਼੍ਵਰਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਣਵਾਯੋਪਪਦ੍ਯਤੇ। ਆਤ੍ਮਵੇਸ਼ੇਨ ਭੂਤਾਨਾਮਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਸਮ੍ਭਵਃ ।। ੩੧.

ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਪ੍ਰਣਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਅੰਗ ਤੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਸੂਰ੍ਯਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਵਾਯੁਰੇਵ ਚ। ਯੁਗਾਭਿਮਾਨੀ ਕਾਲਾਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਕृਦ੍ਵਿਭੁਃ। ਉਨ੍ਮਾਦਕੋऽਨੁਗ੍ਰਹਕृਤ੍ਸ ਇਦ੍ਵਤ੍ਸਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੧.

ਅੱਗ, ਸਾਲ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਤੇ ਵਾਯੂ — ਉਹ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸਦਾ ਸੰਖੇਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਹ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।