ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚੈਵ ਵਸਿष੍ਠਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਅਗ੍ਨੀਧ੍ਰਸ਼੍ਚਾਤਿਬਾਹੁਸ਼੍ਚ ਮੇਧਾ ਮੇਧਾਤਿਥਿਰ੍ਵਸੁਃ ।। ੩੧.

ਅਤਰੀ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੀ, ਇਹ ਸੱਤ ਸਵਾਯੰਭੂ ਦੇ ਸਮੇਂ; ਅਗਨੀਧ੍ਰ, ਅਤਿਬਾਹੁ, ਮੇਧਾ, ਮੇਧਾਤਿਥਿ ਅਤੇ ਵਸੁ।

ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਾਨ੍ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ੍ ਹਵ੍ਯਃ ਸਵਨਃ ਪੁਤ੍ਰ ਏਵ ਚ ੩੧.

ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਦਯੁਤਿਮਾਨ, ਹਵਿਆ, ਸਵਨਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ।

ਵਾਯੁਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਰਾਜਾਨਃ ਪ੍ਰਥਮੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਸਾਸੁਰਨ੍ਤਤ੍ਸਗਨ੍ਧਰ੍ਵਂ ਸਯਕ੍ਸ਼ੋਰਗਰਾਕ੍ਸ਼ਸਮ੍। ਸਪਿਸ਼ਾਚਮਨੁष੍ਯਞ੍ਚ ਸੁਪਰ੍ਣਾਪ੍ਸਰਸਾਙ੍ਗਣਮ੍ ।। ੩੧.

ਵਾਯੂ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਨਾਗ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਿਸਾਚ, ਮਨੁੱਖ, ਸੁਪਰਨ, ਅਪਸਰਾ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਨੋ ਸ਼ਕ੍ਯਮਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯੇਣ ਵਕ੍ਤੁਂ ਵਰ੍षਸ਼ਤੈਰਪਿ। ਬਹੁਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਮਧੇਯਾਨਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਤੇषਾਂ ਕੁਲੇ ਤਥਾ ।। ੩੧.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਣਾ ਸੌਂਕਾ ਨਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਲੱਗ ਜਾਣ; ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਕਰਕੇ।

ਯਾ ਵੈ ਵ੍ਰਜਕੁਲਾਖ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਆਸਨ੍ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਬੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਕਾਲੇਨ ਬਹੁਨਾਤੀਤਾ ਅਯਨਾਬ੍ਦਯੁਗਕ੍ਰਮੈਃ ।। ੩੧.

ਜੋ ਵ੍ਰਜਾ ਕੁਲ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਵਾਯੰਭੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਚੱਕਰਾਂ, ਸਾਲਾਂ ਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਉਹ ਹੁਣ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਕ ਏष ਭਗਵਾਨ੍ ਕਾਲਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਪਹਾਰਕਃ। ਕਸ੍ਯ ਯੋਨਿਃ ਕਿਮਾਦਿਸ਼੍ਚ ਕਿਨ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ ਕਿਮਾਤ੍ਮਜਃ ।। ੩੧.

ਇਹ ਵਡਾ ਕਾਲ ਕੌਣ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਹੜੀ ਹੈ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਸਵਭਾਵ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤ ਹੈ?

ਕਿਮਸ੍ਯ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਕਾ ਮੂਰ੍ਤਿਃ ਕੇ ਚਾਸ੍ਯਾਵਯਵਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਕਿਂਨਾਮਧੇਯਃ ਕੋऽਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਪृਚ੍ਛਤਾਮ੍ ।। ੩੧.

ਇਸ ਦਾ ਅੱਖ ਕੀ ਹੈ, ਰੂਪ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਕਿਹੜੇ ਅੰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸੋ।

ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਕਾਲਸਦ੍ਭਾਵਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਚੈਵਾਵਧਾਰ੍ਯਤਾਮ੍। ਸੂਰ੍ਯਯੋਨਿਰ੍ਨਿਮੇषਾਦਿਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੧.

ਹੁਣ ਕਾਲ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਸੁਣੋ, ਤੇ ਸੁਣ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ: ਇਸ ਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅੱਖ ਦੀ ਝਪਕ ਹੈ; ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅੱਖ ਗਿਣਤੀ ਹੈ।

ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਰਸ੍ਯ ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਨਿਮੇषਾਵਯਵਸ਼੍ਚ ਸਃ। ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼ਤਂ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਨਾਮ ਚਾਸ੍ਯ ਕਲਾਤ੍ਮਕਮ੍। ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਾਨਾਗਤਾਤੀਤਕਾਲਾਤ੍ਮਾ ਸ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ।। ੩੧.

ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ ਪਲ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੌ ਸਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ, ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਿਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਂ ਨਿਭੋਧਤ। ਦਿਨਾਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਮਾਸੈਸ੍ਤੁ ऋਤੁਭਿਸ੍ਤ੍ਵਯਨੈਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੧.

ਹੁਣ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੰਡ ਜਾਣੋ: ਦਿਨ, ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ, ਮਹੀਨਾ, ਰੁੱਤ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ।

ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਥਮੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ। ਇਦ੍ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਥਸ਼੍ਚਾਨੁਵਤ੍ਸਰਃ ।। ੩੧.

ਪਹਿਲਾ ਸਾਲ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪਰਿਵਤਸਰ ਹੈ, ਤੀਜਾ ਇਡਵਤਸਰ ਹੈ, ਚੌਥਾ ਅਨੁਵਤਸਰ ਹੈ।

ਵਤ੍ਸਰਃ ਪਞ੍ਚਮਸ੍ਤੇषਾਂ ਕਾਲਃ ਸ ਯੁਗਸਂਜ੍ਞਿਤਃ। ਤੇषਾਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਮਾਨਂ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੩੧.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜਵਾਂ ਵਤਸਰ ਹੈ; ਇਹ ਸਮਾਂ ਯੁਗ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ।

ऋਤੁਰਗ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ ਤੁ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਮਤਃ। ਆਦਿਤ੍ਯੇ ਯਸ੍ਤ੍ਵਸੌ ਸਾਰਃ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਃ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ ।। ੩੧.

ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਸਾਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਜੋ ਸਰ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਲ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਤਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਾ ਗਤਿਸ਼੍ਚਾਪਿ ਅਪਾਂ ਸਾਰਮਯਃ ਖਗਃ। ਸ ਇਡਾਵਤ੍ਸਰਃ ਸੋਮਃ ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਮਤਃ ।। ੩੧.

ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਘਟਦੇ ਚੰਦ ਦੀ ਚਾਲ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਪੰਛੀ, ਇਹ ਇਡਵਤਸਰ ਹੈ; ਸੋਮ, ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ, ਇਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਹੈ।

ਯਸ਼੍ਚਾਯਂ ਤਪਤੇ ਲੋਕਾਂਸ੍ਤਨੁਭਿਃ ਸਪ੍ਤਸਪ੍ਤਭਿਃ। ਆਸ਼ੁਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਚ ਲੋਕਸ੍ਯ ਸਵਾਯੁਰਿਤਿ ਵਤ੍ਸਰਃ ।। ੩੧.

ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਕਰਣੀਆਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਤਸਰ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਤੇ ਵਾਯੂ ਹੈ।

ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਰੁਦਨ੍ ਰੁਦ੍ਰਃ ਸਦ੍ਭੂਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤ੍ਰਯਃ। ਸ ਰੁਦ੍ਰੋ ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੇषਾਂ ਵਿਜਜ੍ਞੇ ਨੀਲਲੋਹਿਤਃ। ਤੇषਾਂ ਹਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਮਾਨਂ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੩੧.

ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ, ਰੋ ਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸੱਚਮੁਚ ਬਣਿਆ; ਉਹ ਨੀਲ ਤੇ ਲਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਤਸਰ ਬਣਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ।

ਅਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਕਾਲਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਃ। ऋਕ੍ਸਾਮ ਯਜੁषਾਂ ਯੋਨਿਃ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਪਤਿਰੀਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੩੧.

ਅੰਗ ਤੇ ਉਪ-ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਕਾਲ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪਿਤਾਮਹ ਹੈ; ਉਹ ਰਿਕ, ਸਾਮ ਤੇ ਯਜੁਸ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਪੰਜਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਰਾਜਾ ਹੈ।

ਸੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਯਜੁਸ਼੍ਚ ਸੋਮਸ਼੍ਚ ਸ ਭੂਤਃ ਸ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸੂਰ੍ਯੋ ਯੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਮਨੀषਿਭਿਃ ।। ੩੧.

ਉਹ ਅੱਗ ਹੈ, ਯਜੁਸ ਹੈ, ਸੋਮ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਅੱਗ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਲਵਿਭਾਗਾਨਾਂ ਮਾਸਰ੍ਤ੍ਵਯਨਯੋਰਪਿ। ਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸ਼ੀਤੋष੍ਣਵਰ੍षਾਯੁਃਕਰ੍ਮਣਾਂ ਤਥਾ। ਯੋਜਿਤਃ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਾਨਾਂ ਦਿਵਸਾਨਾਞ੍ਚ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ।। ੩੧.

ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੰਡਾਂ—ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤਾਂ, ਚਾਲਾਂ—ਗ੍ਰਹ, ਤਾਰੇ, ਠੰਡ, ਗਰਮੀ, ਮੀਂਹ, ਆਯੁ, ਕਰਮ—ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੂਰਜ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵੰਡਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਵੈਕਾਰਿਕਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਏਕੇਨੈਕੋऽਥ ਦਿਵਸੋ ਮਾਸੋऽਥਰ੍ਤੁਃ ਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੩੧.

ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਸੁੱਚਾ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ; ਇੱਕ ਤੋਂ ਇੱਕ—ਦਿਨ, ਮਹੀਨਾ, ਰੁੱਤ, ਪਿਤਾਮਹ।

ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਸਵਿਤਾ ਭਾਨੁਰ੍ਜੀਵਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਤ੍ਕृਤਃ। ਪ੍ਰਭਵਸ਼੍ਚਾਤ੍ਯ ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਭੂਤਾਨਾਂ ਤੇਨ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ।। ੩੧.

ਉਹ ਆਦਿਤਿਆ ਹੈ, ਸਵਿਤਾ ਹੈ, ਭਾਨੁ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਤੇ ਅੰਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੂਰਜ ਹੈ।

ਤਾਰਾਭਿਮਾਨੀ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤृਤੀਯਃ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ। ਸੋਮਃ ਸਰ੍ਵੌषਧਿਪਤਿਰ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੩੧.

ਤੀਜਾ ਪਰਿਵਤਸਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੋਮ, ਸਾਰੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਿਤਾਮਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।

ਆਜੀਵਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਯੋਗਕ੍ਸ਼ੇਮਕृਦੀਸ਼੍ਵਰਃ। ਅਵੇਕ੍ਸ਼ਣਾਣਃ ਸਤਤਂ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਜਗਦਂਸ਼ੁਭਿਃ ।। ੩੧.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ, ਭਲਾਈ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਿਥੀਨਾਂ ਪਰ੍ਵਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾਦਰ੍ਸ਼ਯੋਰਪਿ। ਯੋਨਿਰ੍ਨਿਸ਼ਾਕਰੋ ਯਸ਼੍ਚ ਯੋऽਮृਤਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ।। ੩੧.

ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ, ਪਰਵਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੇ ਅਮਾਵਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉਹ ਹੈ; ਉਹੀ ਚੰਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਅਮਰ ਜੀਵ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਪਿਤृਮਾਨ੍ ਸੋਮ ऋਗ੍ਯਜੁਸ਼੍ਛਨ੍ਦਆਤ੍ਮਕਃ। ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸਮਾਨਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵ੍ਯਾਨੋਦਾਨਾਤ੍ਮਕੈਰਪਿ ।। ੩੧.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੋਮ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਹਨ, ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਮਾ ਦੇ ਛੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਵਿਆਨ ਤੇ ਉਦਾਨ ਆਦਿ ਜੀਵਨ ਵਾਯੂਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।

ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵਚੇष੍ਟਾਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਃ। ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸਮਾਨਾਨਾਂ ਵਾਯੂਨਾਞ੍ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਃ ।। ੩੧.

ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਯੂਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਾਨਾਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਮृਤਿ ਜਲਾਤ੍ਮਨਾਮ੍। ਸਮਾਨਕਾਲਕਰਣਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸਮ੍ਪਾਦਯਨ੍ਨਿਵ ।। ੩੧.

ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਯਾਦ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਲੋਕਾਨਾਮਾਵਹਃ ਪ੍ਰਵਹਾਦਿਭਿਃ। ਵਿਧਾਤਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕ੍ਸ਼ਮੀ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭਞ੍ਜਨਃ ।। ੩੧.

ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਹਕ ਵਗਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਸਦਾ ਧੀਰਜਵਾਨ ਤੇ ਅਟੱਲ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਯੋਨਿਰਗ੍ਨੇਰਪਾਂ ਭੂਮੇ ਰਵੇਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਸ਼੍ਚਯਃ। ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਜਾਪਿਰ੍ਭੂਤਂ ਲੋਕਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੩੧.

ਉਹ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਪੂਰਵਜ ਹੈ।