ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਾਯਸੋ ਮਙ੍ਗਲਸ਼੍ਚੈਵ ਯਾਮਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ। ਅਭਿਮਨ੍ਯੁਰੁਗ੍ਰਦृष੍ਟਿਃ ਸਮਯੋऽਥ ਸ਼ੁਚਿਸ਼੍ਰਵਾਃ। ਕੇਵਲੋ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਸ਼੍ਚ ਸੁਪਕ੍ਸ਼ੋ ਮਧੁਪਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੧.

ਵਾਯਸਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲ, ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਯਾਮਾ ਨਾਂ ਵਾਲੇ; ਅਭਿਮਨ्यु, ਉਗ੍ਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਮਯ, ਸ਼ੁਚਿਸ੍ਰਵਾ, ਕੇਵਲ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਸੁਪੱਖ ਅਤੇ ਮਧੁਪਕ।

ਤੁਰੀਯੋ ਨਿਰ੍ਹਪੁਸ਼੍ਚੈਵ ਯੁਕ੍ਤੋ ਗ੍ਰਾਵਾਜਿਨਸ੍ਤੁ ਤੇ। ਯਮਿਨੋ ਵਿਸ਼੍ਵਦੇਵਾਦ੍ਯਂ ਯਵਿष੍ਠੋऽਮृਤਵਾਨਪਿ ।। ੩੧.

ਤੁਰੀਯ, ਨਿਰਹਪੁ, ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਵਾਜਿਨ, ਇਹ ਯਾਮਿਨਾ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਵਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ; ਯਵਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤਵਾਨ ਵੀ।

ਅਜਿਰੋ ਵਿਭੁਰ੍ਵਿਭਾਵਸ਼੍ਚ ਮृਲਿਕੋऽਥ ਦਿਦੇਹਕਃ। ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ਼੍ਰृਣੋ ਬृਹਚ੍ਛੁਕ੍ਰੋ ਦੇਵਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੩੧.

ਅਜਿਰਾ, ਵਿਭੂ, ਵਿਭਾਵਾ, ਮ੍ਰਿਲਿਕਾ, ਦਿਦੇਹਕ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਸ਼੍ਰਿਣਾ, ਬ੍ਰਿਹਚਸ਼ੁਕ੍ਰ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਦੇਵਤੇ ਹਨ।

ਆਸਨ੍ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਸ੍ਯੈਤੇ ਅਨ੍ਤਰੇ ਸੋਮਪਾਯਿਨਃ। ਤ੍ਵਿषਿਮਨ੍ਤੋ ਗਣਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਵੀਰ੍ਯਵਨ੍ਤੋ ਮਹਾਬਲਾਃ ।। ੩੧.

ਇਹ ਸਵਾਯੰਭੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਸਨ; ਇਹ ਗਰੁੱਪ ਚਮਕਦਾਰ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਸਨ।

ਤੇषਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸਦਾ ਹ੍ਯਾਸੀਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਭੁਕ੍ ਪ੍ਰਥਮੋ ਵਿਭੁਃ। ਅਸੁਰਾ ਯੇਤਦਾ ਤੇषਾਮਾਸਨ੍ ਦਾਯਾਦਬਾਨ੍ਧਵਾਃ ।। ੩੧.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਰਤਾਜ, ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਸੀ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਸੁਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਵਾਰਸ ਸਨ।

ਸੁਪਰ੍ਣਯਕ੍ਸ਼ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਃ ਪਿਸ਼ਾਚੋਰਗਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਃ। ਅष੍ਟੌ ਤੇ ਪਿਤृਭਿਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਨਾਸਤ੍ਯਾ ਦੇਵਯੋਨਯਃ ।। ੩੧.

ਸੁਪਰਨ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸਾਚ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਇਹ ਅੱਠ, ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਾਸਤਿਆ ਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵ ਯੋਨੀਆਂ ਹਨ।

ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇऽਤੀਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤ੍ਵਾਸਾਂ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਪ੍ਰਭਾਵਰੂਪਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਆਯੁषਾ ਚ ਬਲੇਨ ਚ ।। ੩੧.

ਸਵਾਯੰਭੂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਚਮਕ, ਰੂਪ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ।

ਵਿਸ੍ਤਰਾਦਿਹ ਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਾ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋ ਭਵਤ੍ਵਿਹ। ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੋ ਨਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਂ ਮਨੁਃ ।। ੩੧.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਕਿ ਕਹਾਣੀ ਲੰਬੀ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਹੁਣ ਸਵਾਯੰਭੂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਅਤੀਤੇ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੇਨ ਦृष੍ਟੋ ਵੈਵਸ੍ਵਤੇਨ ਸਃ। ਪ੍ਰਜਾਭਿਰ੍ਦੇਵਤਾਭਿਸ਼੍ਚ ऋषਿਭਿਃ ਪਿਤृਭਿਃ ਸਹ ।। ੩੧.

ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਸਮਾਂ, ਮੌਜੂਦਾ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਨੇ ਲੋਕਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।

ਤੇषਾਂ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਃ ਪੂਰ੍ਵਮਾਸਨ੍ਯੇ ਤਾਨ੍ ਨਿਬੋਧਤ। ਭृਗ੍ਵਙ੍ਗਿਰਾ ਮਰੀਚਿਸ਼੍ਚ ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਃ ਪੁਲਹਃ ਕ੍ਰਤੁਃ ।। ੩੧.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ: ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਮਰੀਚੀ, ਪੁਲਸਤਿਆ, ਪੁਲਹ, ਕਰਤੁ।

ਅਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚੈਵ ਵਸਿष੍ਠਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਅਗ੍ਨੀਧ੍ਰਸ਼੍ਚਾਤਿਬਾਹੁਸ਼੍ਚ ਮੇਧਾ ਮੇਧਾਤਿਥਿਰ੍ਵਸੁਃ ।। ੩੧.

ਅਤਰੀ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੀ, ਇਹ ਸੱਤ ਸਵਾਯੰਭੂ ਦੇ ਸਮੇਂ; ਅਗਨੀਧ੍ਰ, ਅਤਿਬਾਹੁ, ਮੇਧਾ, ਮੇਧਾਤਿਥਿ ਅਤੇ ਵਸੁ।

ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਾਨ੍ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ੍ ਹਵ੍ਯਃ ਸਵਨਃ ਪੁਤ੍ਰ ਏਵ ਚ ੩੧.

ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਦਯੁਤਿਮਾਨ, ਹਵਿਆ, ਸਵਨਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ।

ਵਾਯੁਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਰਾਜਾਨਃ ਪ੍ਰਥਮੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਸਾਸੁਰਨ੍ਤਤ੍ਸਗਨ੍ਧਰ੍ਵਂ ਸਯਕ੍ਸ਼ੋਰਗਰਾਕ੍ਸ਼ਸਮ੍। ਸਪਿਸ਼ਾਚਮਨੁष੍ਯਞ੍ਚ ਸੁਪਰ੍ਣਾਪ੍ਸਰਸਾਙ੍ਗਣਮ੍ ।। ੩੧.

ਵਾਯੂ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਨਾਗ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਿਸਾਚ, ਮਨੁੱਖ, ਸੁਪਰਨ, ਅਪਸਰਾ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਨੋ ਸ਼ਕ੍ਯਮਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯੇਣ ਵਕ੍ਤੁਂ ਵਰ੍षਸ਼ਤੈਰਪਿ। ਬਹੁਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਮਧੇਯਾਨਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਤੇषਾਂ ਕੁਲੇ ਤਥਾ ।। ੩੧.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਣਾ ਸੌਂਕਾ ਨਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਲੱਗ ਜਾਣ; ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਕਰਕੇ।

ਯਾ ਵੈ ਵ੍ਰਜਕੁਲਾਖ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਆਸਨ੍ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਬੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਕਾਲੇਨ ਬਹੁਨਾਤੀਤਾ ਅਯਨਾਬ੍ਦਯੁਗਕ੍ਰਮੈਃ ।। ੩੧.

ਜੋ ਵ੍ਰਜਾ ਕੁਲ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਵਾਯੰਭੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਚੱਕਰਾਂ, ਸਾਲਾਂ ਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਉਹ ਹੁਣ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਕ ਏष ਭਗਵਾਨ੍ ਕਾਲਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਪਹਾਰਕਃ। ਕਸ੍ਯ ਯੋਨਿਃ ਕਿਮਾਦਿਸ਼੍ਚ ਕਿਨ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ ਕਿਮਾਤ੍ਮਜਃ ।। ੩੧.

ਇਹ ਵਡਾ ਕਾਲ ਕੌਣ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਹੜੀ ਹੈ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਸਵਭਾਵ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤ ਹੈ?

ਕਿਮਸ੍ਯ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਕਾ ਮੂਰ੍ਤਿਃ ਕੇ ਚਾਸ੍ਯਾਵਯਵਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਕਿਂਨਾਮਧੇਯਃ ਕੋऽਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਪृਚ੍ਛਤਾਮ੍ ।। ੩੧.

ਇਸ ਦਾ ਅੱਖ ਕੀ ਹੈ, ਰੂਪ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਕਿਹੜੇ ਅੰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸੋ।

ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਕਾਲਸਦ੍ਭਾਵਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਚੈਵਾਵਧਾਰ੍ਯਤਾਮ੍। ਸੂਰ੍ਯਯੋਨਿਰ੍ਨਿਮੇषਾਦਿਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੧.

ਹੁਣ ਕਾਲ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਸੁਣੋ, ਤੇ ਸੁਣ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ: ਇਸ ਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅੱਖ ਦੀ ਝਪਕ ਹੈ; ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅੱਖ ਗਿਣਤੀ ਹੈ।

ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਰਸ੍ਯ ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਨਿਮੇषਾਵਯਵਸ਼੍ਚ ਸਃ। ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼ਤਂ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਨਾਮ ਚਾਸ੍ਯ ਕਲਾਤ੍ਮਕਮ੍। ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਾਨਾਗਤਾਤੀਤਕਾਲਾਤ੍ਮਾ ਸ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ।। ੩੧.

ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ ਪਲ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੌ ਸਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ, ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਿਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਂ ਨਿਭੋਧਤ। ਦਿਨਾਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਮਾਸੈਸ੍ਤੁ ऋਤੁਭਿਸ੍ਤ੍ਵਯਨੈਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੧.

ਹੁਣ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੰਡ ਜਾਣੋ: ਦਿਨ, ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ, ਮਹੀਨਾ, ਰੁੱਤ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ।

ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਥਮੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ। ਇਦ੍ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਥਸ਼੍ਚਾਨੁਵਤ੍ਸਰਃ ।। ੩੧.

ਪਹਿਲਾ ਸਾਲ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪਰਿਵਤਸਰ ਹੈ, ਤੀਜਾ ਇਡਵਤਸਰ ਹੈ, ਚੌਥਾ ਅਨੁਵਤਸਰ ਹੈ।

ਵਤ੍ਸਰਃ ਪਞ੍ਚਮਸ੍ਤੇषਾਂ ਕਾਲਃ ਸ ਯੁਗਸਂਜ੍ਞਿਤਃ। ਤੇषਾਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਮਾਨਂ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੩੧.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜਵਾਂ ਵਤਸਰ ਹੈ; ਇਹ ਸਮਾਂ ਯੁਗ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ।

ऋਤੁਰਗ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ ਤੁ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਮਤਃ। ਆਦਿਤ੍ਯੇ ਯਸ੍ਤ੍ਵਸੌ ਸਾਰਃ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਃ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ ।। ੩੧.

ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਸਾਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਜੋ ਸਰ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਲ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਤਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਾ ਗਤਿਸ਼੍ਚਾਪਿ ਅਪਾਂ ਸਾਰਮਯਃ ਖਗਃ। ਸ ਇਡਾਵਤ੍ਸਰਃ ਸੋਮਃ ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਮਤਃ ।। ੩੧.

ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਘਟਦੇ ਚੰਦ ਦੀ ਚਾਲ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਪੰਛੀ, ਇਹ ਇਡਵਤਸਰ ਹੈ; ਸੋਮ, ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ, ਇਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਹੈ।

ਯਸ਼੍ਚਾਯਂ ਤਪਤੇ ਲੋਕਾਂਸ੍ਤਨੁਭਿਃ ਸਪ੍ਤਸਪ੍ਤਭਿਃ। ਆਸ਼ੁਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਚ ਲੋਕਸ੍ਯ ਸਵਾਯੁਰਿਤਿ ਵਤ੍ਸਰਃ ।। ੩੧.

ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਕਰਣੀਆਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਤਸਰ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਤੇ ਵਾਯੂ ਹੈ।

ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਰੁਦਨ੍ ਰੁਦ੍ਰਃ ਸਦ੍ਭੂਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤ੍ਰਯਃ। ਸ ਰੁਦ੍ਰੋ ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੇषਾਂ ਵਿਜਜ੍ਞੇ ਨੀਲਲੋਹਿਤਃ। ਤੇषਾਂ ਹਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਮਾਨਂ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੩੧.

ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ, ਰੋ ਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸੱਚਮੁਚ ਬਣਿਆ; ਉਹ ਨੀਲ ਤੇ ਲਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਤਸਰ ਬਣਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ।

ਅਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਕਾਲਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਃ। ऋਕ੍ਸਾਮ ਯਜੁषਾਂ ਯੋਨਿਃ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਪਤਿਰੀਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੩੧.

ਅੰਗ ਤੇ ਉਪ-ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਕਾਲ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪਿਤਾਮਹ ਹੈ; ਉਹ ਰਿਕ, ਸਾਮ ਤੇ ਯਜੁਸ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਪੰਜਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਰਾਜਾ ਹੈ।

ਸੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਯਜੁਸ਼੍ਚ ਸੋਮਸ਼੍ਚ ਸ ਭੂਤਃ ਸ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸੂਰ੍ਯੋ ਯੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਮਨੀषਿਭਿਃ ।। ੩੧.

ਉਹ ਅੱਗ ਹੈ, ਯਜੁਸ ਹੈ, ਸੋਮ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਅੱਗ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਲਵਿਭਾਗਾਨਾਂ ਮਾਸਰ੍ਤ੍ਵਯਨਯੋਰਪਿ। ਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸ਼ੀਤੋष੍ਣਵਰ੍षਾਯੁਃਕਰ੍ਮਣਾਂ ਤਥਾ। ਯੋਜਿਤਃ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਾਨਾਂ ਦਿਵਸਾਨਾਞ੍ਚ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ।। ੩੧.

ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੰਡਾਂ—ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤਾਂ, ਚਾਲਾਂ—ਗ੍ਰਹ, ਤਾਰੇ, ਠੰਡ, ਗਰਮੀ, ਮੀਂਹ, ਆਯੁ, ਕਰਮ—ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੂਰਜ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵੰਡਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।