ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਵृषੇਵ ਵਿਧਿਯੁਕ੍ਤੇਨ ਵਿਮਾਨੇਨ ਵਿਰਾਜਤੇ। ਆਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਸ੍ਥਾਯੀ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਯਾਨੁਚਰੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੦.

ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣੀ ਰਥ ਵਿੱਚ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਵਿਗਨ ਹੋਣ ਤੱਕ ਰੁਦਰ ਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯਾਹ ਭਗਵਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਸਃ ਪਰਾਸ਼ਰਸੁਤਃ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਨੈਤਦ੍ਵੇਦਯਤੇ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨੇਦਂ ਸ਼੍ਰਾਵ੍ਯਨ੍ਤੁ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ।। ੩੦.

ਇਹ ਗੱਲ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ, ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੇ ਕਹੀ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੱਸਣੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣੀ ਨਹੀਂ।

ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵੈਤਤ੍ਪਰਮਂ ਗੁਹ੍ਯਂ ਯੇऽਪਿ ਸ੍ਯੁਃ ਪਾਪਕਾਰਿਣਃ। ਵੈਸ਼੍ਯਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕਮਵਾਪ੍ਨੁਯੁਃ ।। ੩੦.

ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੈਸ਼, ਨਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ, ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਪਤ ਸੁਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੁਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰਾਵਯੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਪ੍ਰੇਭ੍ਯਃ ਸਦਾ ਪਰ੍ਵਸੁ ਪਰ੍ਵਸੁ। ਰੁਦ੍ਰਲੋਕਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਦ੍ਵਿਜੋ ਵੈ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ ।। ੩੦.

ਜੋ ਇਹ ਸਤੋਤ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ, ਹਰ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸਚਿਤ ਰੁਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਇਤ੍ਯੇषਾ ਸਮਨੁਜ੍ਞਾਤਾ ਕਥਾ ਪਾਪਪ੍ਰਣਾਸ਼ਿਨੀ। ਯਾ ਦਕ੍ਸ਼ਮਧਿਕृਤ੍ਯੇਹ ਕਥਾ ਸ਼ਰ੍ਵਾਦੁਪਾਗਤਾ ।। ੩੧.

ਇਹ ਕਥਾ, ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋ ਗਈ; ਇਹ ਦਕਸ਼ ਬਾਰੇ ਕਥਾ, ਸ਼ਰਵਾ ਤੋਂ ਆਈ ਹੈ।

ਪਿਤृਵਂਸ਼ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਕਥਾ ਹ੍ਯੇषਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ। ਪਿਤॄਣਾਮਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯੇਣ ਦੇਵਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਤਃ ਪਰਮ੍ ।। ੩੧.

ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਕਥਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਮੁਖੇ ਪੂਰ੍ਵਮਾਸਨ੍ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ । ਦੇਵਾ ਯਾਮਾ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਯੇ ਯਜ੍ਞਸੂਨਵਃ ।। ੩੧.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਪਿਛਲੇ ਸਵਾਂਭੂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਯਜਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਯਾਮਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਸੀ, ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

ਅਜਿਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪੁਤ੍ਰਾ ਜਿਤਾ ਜਿਦਜਿਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ। ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਸ੍ਯੈਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਨਾਮ੍ਨਾ ਮਾਨਸਾਃ ।। ੩੧.

ਅਜਿਤਾ ਅਤੇ ਜਿਤਾ, ਤੇ ਜਿਦਜਿਤਾ ਨਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਸਵਾਯੰਭੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤृਪ੍ਤਿਮਨ੍ਤੋ ਗਣਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਦੇਵਾਨਾਨ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਛਨ੍ਦੋਗਾਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਰ੍ਵੇ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਸ੍ਯ ਹ ।। ੩੧.

ਇਹ ਗਰੁੱਪ, ਜੋ ਤ੍ਰਪਤਿਮੰਤ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਦੋਗਾ, ਜੋ ਤਿੰਨਤੀ (33) ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਵਾਯੰਭੂ ਦੇ ਹਨ।

ਯਦੁਰ੍ਯਯਾਤਿਰ੍ਦ੍ਵੌ ਦੇਵੌ ਦੀਧਯਃ ਸ੍ਰਵਸੋ ਮਤਿਃ। ਵਿਭਾਸਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਤੁਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਜਾਤਿਰ੍ਵਿਸ਼ਤੋ ਦ੍ਯੁਤਿਃ ।। ੩੧.

ਯਦੁ ਅਤੇ ਯਯਾਤਿ, ਦੋ ਦੇਵਤੇ; ਦੀਧਯਾ, ਸ੍ਰਵਸ, ਮਤੀ, ਵਿਭਾਸਾ, ਕਰਤੁ, ਪ੍ਰਜਾਤਿ, ਵਿਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਦਯੁਤੀ।

ਵਾਯਸੋ ਮਙ੍ਗਲਸ਼੍ਚੈਵ ਯਾਮਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ। ਅਭਿਮਨ੍ਯੁਰੁਗ੍ਰਦृष੍ਟਿਃ ਸਮਯੋऽਥ ਸ਼ੁਚਿਸ਼੍ਰਵਾਃ। ਕੇਵਲੋ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਸ਼੍ਚ ਸੁਪਕ੍ਸ਼ੋ ਮਧੁਪਸ੍ਤਥਾ ।। ੩੧.

ਵਾਯਸਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲ, ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਯਾਮਾ ਨਾਂ ਵਾਲੇ; ਅਭਿਮਨ्यु, ਉਗ੍ਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਮਯ, ਸ਼ੁਚਿਸ੍ਰਵਾ, ਕੇਵਲ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਸੁਪੱਖ ਅਤੇ ਮਧੁਪਕ।

ਤੁਰੀਯੋ ਨਿਰ੍ਹਪੁਸ਼੍ਚੈਵ ਯੁਕ੍ਤੋ ਗ੍ਰਾਵਾਜਿਨਸ੍ਤੁ ਤੇ। ਯਮਿਨੋ ਵਿਸ਼੍ਵਦੇਵਾਦ੍ਯਂ ਯਵਿष੍ਠੋऽਮृਤਵਾਨਪਿ ।। ੩੧.

ਤੁਰੀਯ, ਨਿਰਹਪੁ, ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਵਾਜਿਨ, ਇਹ ਯਾਮਿਨਾ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਵਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ; ਯਵਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤਵਾਨ ਵੀ।

ਅਜਿਰੋ ਵਿਭੁਰ੍ਵਿਭਾਵਸ਼੍ਚ ਮृਲਿਕੋऽਥ ਦਿਦੇਹਕਃ। ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ਼੍ਰृਣੋ ਬृਹਚ੍ਛੁਕ੍ਰੋ ਦੇਵਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੩੧.

ਅਜਿਰਾ, ਵਿਭੂ, ਵਿਭਾਵਾ, ਮ੍ਰਿਲਿਕਾ, ਦਿਦੇਹਕ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਸ਼੍ਰਿਣਾ, ਬ੍ਰਿਹਚਸ਼ੁਕ੍ਰ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਦੇਵਤੇ ਹਨ।

ਆਸਨ੍ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਸ੍ਯੈਤੇ ਅਨ੍ਤਰੇ ਸੋਮਪਾਯਿਨਃ। ਤ੍ਵਿषਿਮਨ੍ਤੋ ਗਣਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਵੀਰ੍ਯਵਨ੍ਤੋ ਮਹਾਬਲਾਃ ।। ੩੧.

ਇਹ ਸਵਾਯੰਭੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਸਨ; ਇਹ ਗਰੁੱਪ ਚਮਕਦਾਰ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਸਨ।

ਤੇषਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸਦਾ ਹ੍ਯਾਸੀਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਭੁਕ੍ ਪ੍ਰਥਮੋ ਵਿਭੁਃ। ਅਸੁਰਾ ਯੇਤਦਾ ਤੇषਾਮਾਸਨ੍ ਦਾਯਾਦਬਾਨ੍ਧਵਾਃ ।। ੩੧.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਰਤਾਜ, ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਸੀ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਸੁਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਵਾਰਸ ਸਨ।

ਸੁਪਰ੍ਣਯਕ੍ਸ਼ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਃ ਪਿਸ਼ਾਚੋਰਗਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਃ। ਅष੍ਟੌ ਤੇ ਪਿਤृਭਿਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਨਾਸਤ੍ਯਾ ਦੇਵਯੋਨਯਃ ।। ੩੧.

ਸੁਪਰਨ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸਾਚ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਇਹ ਅੱਠ, ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਾਸਤਿਆ ਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵ ਯੋਨੀਆਂ ਹਨ।

ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇऽਤੀਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤ੍ਵਾਸਾਂ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਪ੍ਰਭਾਵਰੂਪਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਆਯੁषਾ ਚ ਬਲੇਨ ਚ ।। ੩੧.

ਸਵਾਯੰਭੂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਚਮਕ, ਰੂਪ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ।

ਵਿਸ੍ਤਰਾਦਿਹ ਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਾ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋ ਭਵਤ੍ਵਿਹ। ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੋ ਨਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਂ ਮਨੁਃ ।। ੩੧.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਕਿ ਕਹਾਣੀ ਲੰਬੀ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਹੁਣ ਸਵਾਯੰਭੂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਅਤੀਤੇ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੇਨ ਦृष੍ਟੋ ਵੈਵਸ੍ਵਤੇਨ ਸਃ। ਪ੍ਰਜਾਭਿਰ੍ਦੇਵਤਾਭਿਸ਼੍ਚ ऋषਿਭਿਃ ਪਿਤृਭਿਃ ਸਹ ।। ੩੧.

ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਸਮਾਂ, ਮੌਜੂਦਾ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਨੇ ਲੋਕਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।

ਤੇषਾਂ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਃ ਪੂਰ੍ਵਮਾਸਨ੍ਯੇ ਤਾਨ੍ ਨਿਬੋਧਤ। ਭृਗ੍ਵਙ੍ਗਿਰਾ ਮਰੀਚਿਸ਼੍ਚ ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਃ ਪੁਲਹਃ ਕ੍ਰਤੁਃ ।। ੩੧.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ: ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਮਰੀਚੀ, ਪੁਲਸਤਿਆ, ਪੁਲਹ, ਕਰਤੁ।

ਅਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚੈਵ ਵਸਿष੍ਠਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਅਗ੍ਨੀਧ੍ਰਸ਼੍ਚਾਤਿਬਾਹੁਸ਼੍ਚ ਮੇਧਾ ਮੇਧਾਤਿਥਿਰ੍ਵਸੁਃ ।। ੩੧.

ਅਤਰੀ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੀ, ਇਹ ਸੱਤ ਸਵਾਯੰਭੂ ਦੇ ਸਮੇਂ; ਅਗਨੀਧ੍ਰ, ਅਤਿਬਾਹੁ, ਮੇਧਾ, ਮੇਧਾਤਿਥਿ ਅਤੇ ਵਸੁ।

ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਾਨ੍ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ੍ ਹਵ੍ਯਃ ਸਵਨਃ ਪੁਤ੍ਰ ਏਵ ਚ ੩੧.

ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਦਯੁਤਿਮਾਨ, ਹਵਿਆ, ਸਵਨਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ।

ਵਾਯੁਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਰਾਜਾਨਃ ਪ੍ਰਥਮੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਸਾਸੁਰਨ੍ਤਤ੍ਸਗਨ੍ਧਰ੍ਵਂ ਸਯਕ੍ਸ਼ੋਰਗਰਾਕ੍ਸ਼ਸਮ੍। ਸਪਿਸ਼ਾਚਮਨੁष੍ਯਞ੍ਚ ਸੁਪਰ੍ਣਾਪ੍ਸਰਸਾਙ੍ਗਣਮ੍ ।। ੩੧.

ਵਾਯੂ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਨਾਗ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਿਸਾਚ, ਮਨੁੱਖ, ਸੁਪਰਨ, ਅਪਸਰਾ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਨੋ ਸ਼ਕ੍ਯਮਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯੇਣ ਵਕ੍ਤੁਂ ਵਰ੍षਸ਼ਤੈਰਪਿ। ਬਹੁਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਮਧੇਯਾਨਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਤੇषਾਂ ਕੁਲੇ ਤਥਾ ।। ੩੧.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਣਾ ਸੌਂਕਾ ਨਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਲੱਗ ਜਾਣ; ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਕਰਕੇ।

ਯਾ ਵੈ ਵ੍ਰਜਕੁਲਾਖ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਆਸਨ੍ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਬੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਕਾਲੇਨ ਬਹੁਨਾਤੀਤਾ ਅਯਨਾਬ੍ਦਯੁਗਕ੍ਰਮੈਃ ।। ੩੧.

ਜੋ ਵ੍ਰਜਾ ਕੁਲ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਵਾਯੰਭੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਚੱਕਰਾਂ, ਸਾਲਾਂ ਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਉਹ ਹੁਣ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਕ ਏष ਭਗਵਾਨ੍ ਕਾਲਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਪਹਾਰਕਃ। ਕਸ੍ਯ ਯੋਨਿਃ ਕਿਮਾਦਿਸ਼੍ਚ ਕਿਨ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ ਕਿਮਾਤ੍ਮਜਃ ।। ੩੧.

ਇਹ ਵਡਾ ਕਾਲ ਕੌਣ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਹੜੀ ਹੈ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਸਵਭਾਵ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤ ਹੈ?

ਕਿਮਸ੍ਯ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਕਾ ਮੂਰ੍ਤਿਃ ਕੇ ਚਾਸ੍ਯਾਵਯਵਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਕਿਂਨਾਮਧੇਯਃ ਕੋऽਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਪृਚ੍ਛਤਾਮ੍ ।। ੩੧.

ਇਸ ਦਾ ਅੱਖ ਕੀ ਹੈ, ਰੂਪ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਕਿਹੜੇ ਅੰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸੋ।

ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਕਾਲਸਦ੍ਭਾਵਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਚੈਵਾਵਧਾਰ੍ਯਤਾਮ੍। ਸੂਰ੍ਯਯੋਨਿਰ੍ਨਿਮੇषਾਦਿਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੧.

ਹੁਣ ਕਾਲ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਸੁਣੋ, ਤੇ ਸੁਣ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ: ਇਸ ਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅੱਖ ਦੀ ਝਪਕ ਹੈ; ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅੱਖ ਗਿਣਤੀ ਹੈ।

ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਰਸ੍ਯ ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਨਿਮੇषਾਵਯਵਸ਼੍ਚ ਸਃ। ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼ਤਂ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਨਾਮ ਚਾਸ੍ਯ ਕਲਾਤ੍ਮਕਮ੍। ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਾਨਾਗਤਾਤੀਤਕਾਲਾਤ੍ਮਾ ਸ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ।। ੩੧.

ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ ਪਲ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੌ ਸਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ, ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।