ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਰ੍ਵ੍ਵਣ੍ਯਾਸ੍ਤਿਥਯਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਃ ਪਕ੍ਸ਼ਾ ਮਾਸਾਰ੍ਦ੍ਧਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ। ਦ੍ਵਾਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸੌ ਮਾਸਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵੌ ਮਾਸਾਵृਤੁਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੦.

ਪੱਖ ਦੇ ਦਿਨ, ਸੰਧੀਆਂ, ਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਰਧ-ਮਹੀਨੇ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਦੋ ਅਰਧ-ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਰੁੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ऋਤੁਤ੍ਰਯਂ ਚਾਯਨਂ ਦ੍ਵੇ ਅਯਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ । ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਸੁਮੇਕਸ੍ਤੁ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਿਨਾਮ੍ ।। ੩੦.

ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ, ਇੱਕ ਸਾਲ, ਦੋ ਅਯਨ — ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ — ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ऋਤਵਃ ਸੁਮੇਕਪੁਤ੍ਰਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਹ੍ਯष੍ਟਧਾ ਤੁ षਟ੍। ऋਤੁਪੁਤ੍ਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਵਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ ।। ੩੦.

ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਮੇਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਅੱਠ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ, ਕੁਝ ਛੇ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ। ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੰਜ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਆਪਣੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚੈਵਾਰ੍ਤ੍ਤਵੇਯਾਸ੍ਤੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਾਣੁਜਙ੍ਗਮਾਃ। ਆਰ੍ਤ੍ਤਵਾਃ ਪਿਤਰਸ਼੍ਚੈਵ ऋਤਵਸ਼੍ਚ ਪਿਤਾਮਹਾਃ ।। ੩੦.

ਇਹ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਚਲਦੇ ਫਿਰਦੇ ਜੀਵ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਪਿਤਾ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਪਿਤਾਮਾ ਹਨ।

ਸੁਮੇਕਾਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਸੂਯਨ੍ਤੇ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਜਾਤਯਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਵੈ ਸੁਮੇਕਃ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੩੦.

ਸੁਮੇਕਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਤਾਨ ਜੰਮਦੀ ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੁਮੇਕਾ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਸ੍ਥਾਨਿਨੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ। ਤਦਾਖ੍ਯਾਸ੍ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤਦਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩੦.

ਇਹ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ 'ਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਥਾਂ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਸਵਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਤੁ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਮਤਃ। ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਃ ऋਤਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਜੈਃ ।। ੩੦.

ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰੁੱਤ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਰੁੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ऋਤਾਤ੍ਤੁ ऋਤਵੋ ਯਸ੍ਮਾਜ੍ਜਜ੍ਞਿਰੇ ऋਤਵਸ੍ਤਤਃ। ਮਾਸਾਃ षਡृਤਵੋ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਪਞ੍ਚਾਰ੍ਤ੍ਤਵਾਃ ਸੁਤਾਃ ।। ੩੦.

ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਰ ਰੁੱਤਾਂ ਜੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮਹੀਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ — ਕਾਰਵਾਈਆਂ — ਹਨ।

ਦ੍ਵਿਪਦਾਞ੍ਚਤੁष੍ਪਦਾਞ੍ਚੈਵ ਪਕ੍ਸ਼ਿਸਂਸਰ੍ਪਤਾਮਪਿ। ਸ੍ਥਾਵਰਾਣਾਂ ਚ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਪੁष੍ਪਂ ਕਾਲਾਰ੍ਤ੍ਤਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੦.

ਦੋ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ, ਚਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਰੇਂਗਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਤੇ ਪੰਜ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਫੁੱਲ ਖਿੜਨਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ऋਤੁਤ੍ਵਮਾਰ੍ਤ੍ਤਵਤ੍ਵਞ੍ਚ ਪਿਤृਤ੍ਵਞ੍ਚ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍। ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪਿਤਰੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ऋਤਵਸ਼੍ਚਾਰ੍ਤ੍ਤਵਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ।। ੩੦.

ਰੁੱਤ-ਸਵਭਾਵ, ਕਾਰਵਾਈ-ਸਵਭਾਵ, ਤੇ ਪਿਤਾ-ਸਵਭਾਵ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਿਤਾ, ਰੁੱਤਾਂ, ਤੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਤੇਭ੍ਯੋऽਥ ऋਤੁਕਾਲਾਦ੍ਵਿਜਜ੍ਞਿਰੇ। ਤਸ੍ਮਾਦੇਤੇऽਪਿ ਪਿਤਰ ਆਰ੍ਤ੍ਤਵਾ ਇਤਿ ਨਃ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ।। ੩੦.

ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ, ਰੁੱਤ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵੀ ਪਿਤਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ਕਾਲਾਭਿਮਾਨਿਨਃ। ਸ੍ਥਾਨਾਭਿਮਾਨਿਨੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤੀਹ ਪ੍ਰਸਂਯਮਾਤ੍ ।। ੩੦.

ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਃ ਪਿਤਰੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਜਜ੍ਞਾਤੇ ਚ ਪਿਤृਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵੇ ਕਨ੍ਯੇ ਲੋਕਵਿਸ਼੍ਰੁਤੇ ।। ੩੦.

ਪਿਤਾ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਅਗਨਿਸਵਾਤ ਤੇ ਬਰਹਿਸਦ। ਪਿਤਿਆਂ ਤੋਂ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਜੰਮੀਆਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

ਮੇਨਾ ਚ ਧਾਰਿਣੀ ਚੈਵ ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਦਂ ਧृਤਮ੍। ਪਿਤਰਸ੍ਤੇ ਨਿਜੇ ਕਨ੍ਯੇ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਦਦੁਃ ਸ਼ੁਭੇ। ਤ ਉਭੇ ਵ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨ੍ਯੌ ਯੋਗਿਨ੍ਯੌ ਚੈਵ ਤੇ ਉਭੇ ।। ੩੦.

ਮੇਨਾ ਤੇ ਧਾਰਣੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਿਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਸਨ।

ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਮੇਨਾ ਤੁ ਮਾਨਸੀ। ਧਾਰਣੀ ਮਾਨਸੀ ਚੈਵ ਕਨ੍ਯਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਾਂ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੦.

ਅਗਨਿਸਵਾਤਾਂ ਦੀ ਮੇਨਾ ਮਨ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਕੁੜੀ ਹੈ। ਧਾਰਣੀ ਵੀ ਮਨ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਹੈ, ਤੇ ਬਰਹਿਸਦਾਂ ਦੀ ਕੁੜੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੇਰੋਸ੍ਤੁ ਧਾਰਣੀਂ ਨਾਮ ਪਤ੍ਨ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਸृਜਨ੍ ਸ਼ੁਭਾਮ੍। ਪਿਤਰਸ੍ਤੇ ਬਰ੍ਹਿषਦਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਯੇ ਸੋਮਪੀਥਿਨਃ ।। ੩੦.

ਮੇਰੂ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਧਾਰਣੀ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਵਨ ਪਤਨੀ ਬਣਾਈ। ਪਿਤਾ, ਜੋ ਬਰਹਿਸਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੋਮਾ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਤਾਂ ਮੇਨਾਂ ਪਤ੍ਨੀਂ ਹਿਮਵਤੇ ਦਦੁਃ। ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਤੁ ਦੌਹਿਤ੍ਰਾਸ੍ਤਦ੍ਦੌਹਿਤ੍ਰਾਨ੍ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੩੦.

ਅਗਨਿਸਵਾਤਾਂ ਨੇ ਮੇਨਾ ਨੂੰ ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਦੌਹਿਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੋ ਉਹ ਦੌਹਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।

ਮੇਨਾ ਹਿਮਵਤਃ ਪਤ੍ਨੀ ਮੈਨਾਕਂ ਸਾਨ੍ਵਸੂਯਤ। ਗਙ੍ਗਾ ਸਰਿਦ੍ਵਰਾ ਚੈਵ ਪਤ੍ਨੀ ਯਾ ਲਵਣੋ ਦਧੇਃ। ਮੈਨਾਕਸ੍ਯਾਨੁਜਃ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਃ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਦ੍ਵੀਪੋ ਯਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੦.

ਮੇਨਾ, ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਨੇ ਮੈਨਾਕ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਮਿਆ। ਗੰਗਾ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਵਣ ਨੇ ਵਿਆਹਿਆ। ਮੈਨਾਕ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕ੍ਰੌਂਚ ਦਵੀਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੇਰੋਸ੍ਤੁ ਧਾਰਣੀ ਪਤ੍ਨੀ ਦਿਵ੍ਯੌषਧਿਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍। ਮਨ੍ਦਰਂ ਸੁषੁਵੇ ਪੁਤ੍ਰਂ ਤਿਸ੍ਰਃ ਕਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾਃ ।। ੩੦.

ਧਾਰਣੀ, ਮੇਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਦਿਵਯ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਨੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁੜੀਆਂ ਜੰਮੀਆਂ।

ਵੇਲਾ ਚ ਨਿਯਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਤृਤੀਯਾ ਚਾਯਤਿਃ ਪੁਨਃ। ਧਾਤੁਸ਼੍ਚੈਵਾਯਤਿਃ ਪਤ੍ਨੀ ਵਿਧਾਤੁਰ੍ਨਿਯਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੦.

ਵੇਲਾ, ਨਿਯਤੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਆਯਤੀ; ਧਾਤੂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਯਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਿਯਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ ਪੂਰ੍ਵਨ੍ਤਯੋਰ੍ਵੈ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਸੁषੁਵੇ ਸਾਗਰਾਦ੍ਵੇਲਾ ਕਨ੍ਯਾਮੇਕਾਮਨਿਨ੍ਦਿਤਾਮ੍ ।। ੩੦.

ਸਵਾਇੰਭੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਵੇਲਾ ਨੇ ਇਕ ਨਿਰਮਲ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

ਸਾਵਰ੍ਣਿਨਾ ਚ ਸਾਮੁਦ੍ਰੀ ਪਤ੍ਨੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿषਃ। ਸਵਰ੍ਣਾ ਸਾਥ ਸਾਮੁਦ੍ਰੀ ਦਸ਼ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿषਃ। ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਚੇਤਸੋ ਨਾਮ ਧਨੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਪਾਰਗਾਃ ।। ੩੦.

ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਧੀ ਸਾਮੁਦਰੀ, ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰਹਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ; ਸਵਰਨਾ ਤੇ ਸਾਮੁਦਰੀ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰਹਿਸ ਨੂੰ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ, ਜੋ ਸਭ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਧਨੁਰਵੈਦ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਹਨ।

ਤੇषਾਂ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੌ ਦਕ੍ਸ਼ਃ ਪੁਤ੍ਰਤ੍ਵੇ ਜਜ੍ਞਿਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ਬਕਸ੍ਯਾਭਿਸ਼ਾਪੇਨ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇ ਮਨੋਃ ।। ੩੦.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਸਵਾਇੰਭੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੱਖ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਤੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਾਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ।

ਏਤਚ੍ਛੁਤ੍ਵਾ ਤਤਃ ਸੂਤਮਪृਚ੍ਛਚ੍ਛਾਂਸ਼ਪਾਯਨਃ। ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ ਕਥਂ ਦਕ੍ਸ਼ੋ ਹ੍ਯਭਿਸ਼ਾਪਾਦ੍ਭਵਸ੍ਯ ਤੁ। ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਸ੍ਯਾਨ੍ਵਯੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤਨ੍ਨਃ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਪृਚ੍ਛਤਾਮ੍ ।। ੩੦.

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ ਨੇ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਦੱਖ ਭਵ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮਿਆ? ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ।'

ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਕਥਯਾਮਾਸ ਸੂਤੋ ਦਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਕਥਾਮ੍। ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਮਾਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯ ਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ਬਕਾਚ੍ਛਾਪਕਾਰਣਮ੍ ।। ੩੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਸੂਤ ਨੇ ਦੱਖ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਦੱਸਿਆ।

ਦਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯਾਸਨ੍ ਸੁਤਾ ਹ੍ਯष੍ਟੌ ਕਨ੍ਯਾ ਯਾਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ਮਯਾ। ਸ੍ਵੇਬ੍ਯੋ ਗृਹੇਭ੍ਯੋ ਹ੍ਯਾਨਾਯ੍ਯ ਤਾਃ ਪਿਤਾਭ੍ਯਰ੍ਚ੍ਚਯਦ੍ਗृਹੇ। ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਭ੍ਯਰ੍ਚਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਨ੍ਯਵਸਂਸ੍ਤਾਃ ਪਿਤੁਰ੍ਗृਹੇ ।। ੩੦.

ਦੱਖ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਧੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਲਿਆ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸਭ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ।

ਤਾਸਾਂ ਜ੍ਯੇष੍ਠਾ ਸਤੀ ਨਾਮ ਪਤ੍ਨੀ ਯਾ ਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ਬਕਸ੍ਯ ਵੈ। ਨਾਜੁਹਾਵਾਤ੍ਮਜਾਂ ਤਾਂ ਵੈ ਦਕ੍ਸ਼ੋ ਰੁਦ੍ਰਮਭਿਦ੍ਵਿषਨ੍ ।। ੩੦.

ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ; ਦੱਖ ਨੇ ਰੁਦਰ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੱਦਿਆ।

ਅਕਰੋਤ੍ਸ ਨਤਿਂ ਦਕ੍ਸ਼ੇ ਨ ਕਦਾਚਿਨ੍ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ। ਜਾਮਾਤਾ ਸ਼੍ਵਸ਼ੁਰੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਤੇਜਸਿ ਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੩੦.

ਮਹਾਂਦੇਵ, ਜਾਮਾਤਾ ਹੋ ਕੇ, ਦੱਖ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਮਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

ਤਤੋ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸਤੀ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸ੍ਵਸ੍ਰਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਪਿਤृਰ੍ਗृਹਮ੍। ਜਗਾਮ ਸਾਪ੍ਯਨਾਹੂਤਾ ਸਤੀ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਂ ਪਿਤੁਰ੍ਗृਹਮ੍ ।। ੩੦.

ਫਿਰ ਸਤੀ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਵੀ, ਬਿਨਾ ਸੱਦੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ।