ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਹ੍ਯਤੀਤਾਨਾਗਤੇष੍ਵਪਿ। ਏਤੇ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇ ਪੂਰ੍ਵਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਸ਼ੁਭੇ ।। ੩੦.

ਸਾਰੇ ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁਭ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਸਮੇਂ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਤਥਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਸ਼੍ਚ ਵੈ। ਅਯਜ੍ਵਾਨਸ੍ਤਥਾ ਤੇषਾਮਾਸਨ੍ ਵੈ ਗृਹਮੇਧਿਨਃ। ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਪਿਤਰੋऽਨਾਹਿਤਾਗ੍ਨਯਃ ।। ੩੦.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਵੀ, ਉਹ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਸੀ ਪਰ ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸੀ; ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤਤ ਉਹ ਪਿਤਰ ਹਨ ਜੋ ਅਗਨਿ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸੀ।

ਯਜ੍ਵਾਨਸ੍ਤੇषੁ ਯੇ ਹ੍ਯਾਸਨ੍ ਪਿਤਰਃ ਸੋਮਪੀਥਿਨਃ। ਸ੍ਮृਤਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਸ੍ਤੇ ਵੈ ਪਿਤਰਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਿਣਃ। ऋਤਵਃ ਪਿਤਰੋ ਦੇਵਾਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਮਤਃ ।। ੩੦.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਹੜੇ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰ ਸੀ, ਉਹ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਗਨਿ-ਹੋਤ੍ਰ ਕਰਦੇ ਸੀ; ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਰੁੱਤਾਂ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਪੱਕੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਧੁਮਾਧਵੌ ਰਸੌ ਜ੍ਞੇਯੌ ਸ਼ੁਚਿਸ਼ੁਕ੍ਰੌ ਤੁ ਸ਼ੁष੍ਮਿਣੌ। ਨਭਸ਼੍ਚੈਵ ਨਭਸ੍ਤਸ਼੍ਚ ਜੀਵਾਵੇਤਾਵੁਦਾਹृਤੌ ।। ੩੦.

ਮਧੁ ਤੇ ਮਾਧਵ ਦੋ ਮਿੱਠੇ ਰੁੱਤ ਹਨ; ਸ਼ੁਚਿ ਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਦੋ ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਨਭ ਤੇ ਨਭੱਸ ਦੋ ਜੀਵੰਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇषਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥੋਰ੍ਜਸ਼੍ਚ ਸੁਧਾਵਨ੍ਤਾਵੁਦਾਹृਤੌ। ਸਹਸ਼੍ਚੈਵ ਸਹਸ੍ਯਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਯੁਮਨ੍ਤੌ ਤੁ ਤੌ ਸ੍ਮृਤੌ। ਤਪਸ਼੍ਚੈਵ ਤਪਸ੍ਯਸ਼੍ਚ ਘੋਰਾਵੇਤੌ ਤੁ ਸ਼ੈਸ਼ਿਰੌ ।। ੩੦.

ਇਸ਼ ਤੇ ਉਰਜ ਦੋ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਸਹ ਤੇ ਸਹੱਸ ਦੋ ਬਲਵਾਨ ਹਨ; ਤਪ ਤੇ ਤਪੱਸ ਦੋ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਠੰਢੇ ਰੁੱਤ ਹਨ।

ਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਤੁ षਟ੍ ਤੇषਾਮ੍ਮਾਸਾਖ੍ਯਾ ਵੈ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਤ ਇਮੇ ऋਤਵਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚੇਤਨਾਚੇਤਨਾਸ੍ਤੁ ਵੈ ।। ੩੦.

ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਛੇ ਕਾਲਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇਹੀ ਰੁੱਤ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਬਿਨਾ ਜਾਨ ਵਾਲੇ ਵੀ।

ऋਤਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪੁਤ੍ਰਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੇऽਭਿਮਾਨਿਨਃ। ਮਾਸਾਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਸ੍ਥਾਨਞ੍ਚ ऋਤਵੋਰ੍ਤ੍ਤਵਾਃ ।। ੩੦.

ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝੋ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਅਰਧ-ਮਹੀਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹਨ।

ਸ੍ਥਾਨਾਨਾਂ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸ੍ਥਾਨਾਭਿਮਾਨਿਨਃ। ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਞ੍ਚ ਮਾਸਾਸ਼੍ਚ ऋਤਵਸ਼੍ਚਾਯਨਾਨਿ ਚ ।। ੩੦.

ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਹੜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜਾਣੋ; ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤਾਂ ਤੇ ਅਯਨ ਵੀ।

ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਭਿਮਾਨਿਨਃ। ਨਿਮੇषਾਸ਼੍ਚ ਕਲਾਃ ਕਾष੍ਠਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵੈ ਦਿਨਕ੍ਸ਼ਪਾਃ ।। ੩੦.

ਸਾਲ ਵੀ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ; ਨਿਮੇਸ਼, ਕਲਾ, ਕਾਠਾ, ਮੁਹੂਰਤ, ਦਿਨ-ਰਾਤ—all ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਗ ਹਨ।

ਏਤੇषੁ ਸ੍ਥਾਨਿਨੋ ਯੇ ਤੁ ਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੩੦.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਪਰ੍ਵ੍ਵਣ੍ਯਾਸ੍ਤਿਥਯਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਃ ਪਕ੍ਸ਼ਾ ਮਾਸਾਰ੍ਦ੍ਧਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ। ਦ੍ਵਾਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸੌ ਮਾਸਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵੌ ਮਾਸਾਵृਤੁਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੦.

ਪੱਖ ਦੇ ਦਿਨ, ਸੰਧੀਆਂ, ਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਰਧ-ਮਹੀਨੇ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਦੋ ਅਰਧ-ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਰੁੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ऋਤੁਤ੍ਰਯਂ ਚਾਯਨਂ ਦ੍ਵੇ ਅਯਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ । ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਸੁਮੇਕਸ੍ਤੁ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਿਨਾਮ੍ ।। ੩੦.

ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ, ਇੱਕ ਸਾਲ, ਦੋ ਅਯਨ — ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ — ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ऋਤਵਃ ਸੁਮੇਕਪੁਤ੍ਰਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਹ੍ਯष੍ਟਧਾ ਤੁ षਟ੍। ऋਤੁਪੁਤ੍ਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਵਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ ।। ੩੦.

ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਮੇਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਅੱਠ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ, ਕੁਝ ਛੇ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ। ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੰਜ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਆਪਣੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚੈਵਾਰ੍ਤ੍ਤਵੇਯਾਸ੍ਤੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਾਣੁਜਙ੍ਗਮਾਃ। ਆਰ੍ਤ੍ਤਵਾਃ ਪਿਤਰਸ਼੍ਚੈਵ ऋਤਵਸ਼੍ਚ ਪਿਤਾਮਹਾਃ ।। ੩੦.

ਇਹ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਚਲਦੇ ਫਿਰਦੇ ਜੀਵ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਪਿਤਾ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਪਿਤਾਮਾ ਹਨ।

ਸੁਮੇਕਾਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਸੂਯਨ੍ਤੇ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਜਾਤਯਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਵੈ ਸੁਮੇਕਃ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੩੦.

ਸੁਮੇਕਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਤਾਨ ਜੰਮਦੀ ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੁਮੇਕਾ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਸ੍ਥਾਨਿਨੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ। ਤਦਾਖ੍ਯਾਸ੍ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤਦਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩੦.

ਇਹ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ 'ਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਥਾਂ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਸਵਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਤੁ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਮਤਃ। ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਃ ऋਤਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਜੈਃ ।। ੩੦.

ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰੁੱਤ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਰੁੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ऋਤਾਤ੍ਤੁ ऋਤਵੋ ਯਸ੍ਮਾਜ੍ਜਜ੍ਞਿਰੇ ऋਤਵਸ੍ਤਤਃ। ਮਾਸਾਃ षਡृਤਵੋ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਪਞ੍ਚਾਰ੍ਤ੍ਤਵਾਃ ਸੁਤਾਃ ।। ੩੦.

ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਰ ਰੁੱਤਾਂ ਜੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮਹੀਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ — ਕਾਰਵਾਈਆਂ — ਹਨ।

ਦ੍ਵਿਪਦਾਞ੍ਚਤੁष੍ਪਦਾਞ੍ਚੈਵ ਪਕ੍ਸ਼ਿਸਂਸਰ੍ਪਤਾਮਪਿ। ਸ੍ਥਾਵਰਾਣਾਂ ਚ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਪੁष੍ਪਂ ਕਾਲਾਰ੍ਤ੍ਤਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੦.

ਦੋ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ, ਚਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਰੇਂਗਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਤੇ ਪੰਜ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਫੁੱਲ ਖਿੜਨਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ऋਤੁਤ੍ਵਮਾਰ੍ਤ੍ਤਵਤ੍ਵਞ੍ਚ ਪਿਤृਤ੍ਵਞ੍ਚ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍। ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪਿਤਰੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ऋਤਵਸ਼੍ਚਾਰ੍ਤ੍ਤਵਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ।। ੩੦.

ਰੁੱਤ-ਸਵਭਾਵ, ਕਾਰਵਾਈ-ਸਵਭਾਵ, ਤੇ ਪਿਤਾ-ਸਵਭਾਵ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਿਤਾ, ਰੁੱਤਾਂ, ਤੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਤੇਭ੍ਯੋऽਥ ऋਤੁਕਾਲਾਦ੍ਵਿਜਜ੍ਞਿਰੇ। ਤਸ੍ਮਾਦੇਤੇऽਪਿ ਪਿਤਰ ਆਰ੍ਤ੍ਤਵਾ ਇਤਿ ਨਃ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ।। ੩੦.

ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ, ਰੁੱਤ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵੀ ਪਿਤਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ਕਾਲਾਭਿਮਾਨਿਨਃ। ਸ੍ਥਾਨਾਭਿਮਾਨਿਨੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤੀਹ ਪ੍ਰਸਂਯਮਾਤ੍ ।। ੩੦.

ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਃ ਪਿਤਰੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਜਜ੍ਞਾਤੇ ਚ ਪਿਤृਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵੇ ਕਨ੍ਯੇ ਲੋਕਵਿਸ਼੍ਰੁਤੇ ।। ੩੦.

ਪਿਤਾ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਅਗਨਿਸਵਾਤ ਤੇ ਬਰਹਿਸਦ। ਪਿਤਿਆਂ ਤੋਂ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਜੰਮੀਆਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

ਮੇਨਾ ਚ ਧਾਰਿਣੀ ਚੈਵ ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਦਂ ਧृਤਮ੍। ਪਿਤਰਸ੍ਤੇ ਨਿਜੇ ਕਨ੍ਯੇ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਦਦੁਃ ਸ਼ੁਭੇ। ਤ ਉਭੇ ਵ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨ੍ਯੌ ਯੋਗਿਨ੍ਯੌ ਚੈਵ ਤੇ ਉਭੇ ।। ੩੦.

ਮੇਨਾ ਤੇ ਧਾਰਣੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਿਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਸਨ।

ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਮੇਨਾ ਤੁ ਮਾਨਸੀ। ਧਾਰਣੀ ਮਾਨਸੀ ਚੈਵ ਕਨ੍ਯਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਾਂ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੩੦.

ਅਗਨਿਸਵਾਤਾਂ ਦੀ ਮੇਨਾ ਮਨ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਕੁੜੀ ਹੈ। ਧਾਰਣੀ ਵੀ ਮਨ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਹੈ, ਤੇ ਬਰਹਿਸਦਾਂ ਦੀ ਕੁੜੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੇਰੋਸ੍ਤੁ ਧਾਰਣੀਂ ਨਾਮ ਪਤ੍ਨ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਸृਜਨ੍ ਸ਼ੁਭਾਮ੍। ਪਿਤਰਸ੍ਤੇ ਬਰ੍ਹਿषਦਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਯੇ ਸੋਮਪੀਥਿਨਃ ।। ੩੦.

ਮੇਰੂ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਧਾਰਣੀ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਵਨ ਪਤਨੀ ਬਣਾਈ। ਪਿਤਾ, ਜੋ ਬਰਹਿਸਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੋਮਾ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਤਾਂ ਮੇਨਾਂ ਪਤ੍ਨੀਂ ਹਿਮਵਤੇ ਦਦੁਃ। ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਤੁ ਦੌਹਿਤ੍ਰਾਸ੍ਤਦ੍ਦੌਹਿਤ੍ਰਾਨ੍ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੩੦.

ਅਗਨਿਸਵਾਤਾਂ ਨੇ ਮੇਨਾ ਨੂੰ ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਦੌਹਿਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੋ ਉਹ ਦੌਹਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।

ਮੇਨਾ ਹਿਮਵਤਃ ਪਤ੍ਨੀ ਮੈਨਾਕਂ ਸਾਨ੍ਵਸੂਯਤ। ਗਙ੍ਗਾ ਸਰਿਦ੍ਵਰਾ ਚੈਵ ਪਤ੍ਨੀ ਯਾ ਲਵਣੋ ਦਧੇਃ। ਮੈਨਾਕਸ੍ਯਾਨੁਜਃ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਃ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਦ੍ਵੀਪੋ ਯਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੩੦.

ਮੇਨਾ, ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਨੇ ਮੈਨਾਕ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਮਿਆ। ਗੰਗਾ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਵਣ ਨੇ ਵਿਆਹਿਆ। ਮੈਨਾਕ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕ੍ਰੌਂਚ ਦਵੀਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੇਰੋਸ੍ਤੁ ਧਾਰਣੀ ਪਤ੍ਨੀ ਦਿਵ੍ਯੌषਧਿਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍। ਮਨ੍ਦਰਂ ਸੁषੁਵੇ ਪੁਤ੍ਰਂ ਤਿਸ੍ਰਃ ਕਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾਃ ।। ੩੦.

ਧਾਰਣੀ, ਮੇਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਦਿਵਯ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਨੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁੜੀਆਂ ਜੰਮੀਆਂ।