ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਾਮ੍ਯਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਾਜਸ੍ਰੇष੍ਵੇਤੇ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਪੂਰ੍ਵਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇऽਤੀਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲੈਰ੍ਯਾਮੈਃ ਸੁਤੈਃ ਸਹ। ਦੇਵੈਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਭਿਃ ਪੁਣ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇ ਮਨੋਃ ।। ੨੯.

ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਚਾਹਵਾਂ, ਨਿਯਤ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਸਨ। ਪਿਛਲੇ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ, ਚਿੱਟੇ ਯਮਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਪਹਿਲੇ ਮਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਨ।

ਇਤ੍ਯੇਤਾਨਿ ਮਯੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਿਨਸ਼੍ਚ ਹ । ਤੈਰੇਵ ਤੁ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਮਤੀਤਾਨਾਗਤੇष੍ਵਪਿ ।। ੨੯.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਜਾਤਵੇਦਸਾਮ੍। ਸਰ੍ਵੇ ਤਪਸ੍ਵਿਨੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਹ੍ਯਵਭृਥਾ ਸ੍ਤਥਾ। ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪਤਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੨੯.

ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਤਵੇਦ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਇਹੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਅਵਭ੍ਰਥ ਅੱਗ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਤੇ ਚਮਕਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषਾਦਿषੁ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸਾਵਰ੍ਣ੍ਯਨ੍ਤੇषੁ ਸਪ੍ਤਸੁ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਨਾਨਾਰੂਪਪ੍ਰਯੋਜਨੈਃ ।। ੨੯.

ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਵਰਨੀ ਤੱਕ ਦੇ ਸੱਤ ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਮਕਸਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੈਸ਼੍ਚ ਦੇਵੈਰਿਹ ਸਹਾਗ੍ਨਯਃ। ਅਨਾਗਤੈਃ ਸੁਰੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇऽਨਾਗਤਾਗ੍ਨਯਃ ।। ੨੯.

ਇੱਥੇ, ਅਗਨੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਨ; ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਅਗਨੀਆਂ ਵੀ ਹੋਣਗੀਆਂ।

ਇਤ੍ਯੇष ਨਿਨਯੋऽਗ੍ਨੀਨਾਂ ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਯਥਾਤਥਮ੍। ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਚ ਪਿਤॄਣਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਤਤਃ ।। ੨੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਨੀਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਥਾ ਦੱਸੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸृਜਤਃ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ ਪੂਰ੍ਵੇ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਅਮ੍ਭਾਂਸਿ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤਾਨਿ ਮਨੁष੍ਯਾਸੁਰਦੇਵਤਾਃ ।। ੩੦.

ਪਹਿਲੇ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ—ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ।

ਪਿਤृਵਨ੍ਮਨ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਪਿਤਰੋऽਸ੍ਯ ਵੈ। ਤੇषਾਨ੍ਨਿਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤੋ ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੩੦.

ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਵੀ ਜਨਮੇ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਵੇਗੀ।

ਦੇਵਾਸੁਰਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦੇਵੋऽਭ੍ਯਭਾषਤ। ਪਿਤृਵਨ੍ਮਨ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਵੋਪਯਕ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ।। ੩੦.

ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਤਰ ਜਨਮ ਲਏ ਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ।'

ਮਧ੍ਵਾਦਯਃ षਡृਤਵਸ੍ਤਾਨ੍ ਪਿਤॄਨ੍ ਪਰਿਚਕ੍ਸ਼ਤੇ। ऋਤਵਃ ਪਿਤਰੋ ਦੇਵਾ ਇਤ੍ਯੇषਾ ਵੈਦਿਕੀ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ।। ੩੦.

ਮਧੁ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਰੁੱਤਾਂ ਹੀ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਰੁੱਤਾਂ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ—ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਮੰਨਤਾ ਹੈ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਹ੍ਯਤੀਤਾਨਾਗਤੇष੍ਵਪਿ। ਏਤੇ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇ ਪੂਰ੍ਵਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਸ਼ੁਭੇ ।। ੩੦.

ਸਾਰੇ ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁਭ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਸਮੇਂ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਤਥਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਸ਼੍ਚ ਵੈ। ਅਯਜ੍ਵਾਨਸ੍ਤਥਾ ਤੇषਾਮਾਸਨ੍ ਵੈ ਗृਹਮੇਧਿਨਃ। ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਪਿਤਰੋऽਨਾਹਿਤਾਗ੍ਨਯਃ ।। ੩੦.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਵੀ, ਉਹ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਸੀ ਪਰ ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸੀ; ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤਤ ਉਹ ਪਿਤਰ ਹਨ ਜੋ ਅਗਨਿ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸੀ।

ਯਜ੍ਵਾਨਸ੍ਤੇषੁ ਯੇ ਹ੍ਯਾਸਨ੍ ਪਿਤਰਃ ਸੋਮਪੀਥਿਨਃ। ਸ੍ਮृਤਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਸ੍ਤੇ ਵੈ ਪਿਤਰਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਿਣਃ। ऋਤਵਃ ਪਿਤਰੋ ਦੇਵਾਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਮਤਃ ।। ੩੦.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਹੜੇ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰ ਸੀ, ਉਹ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਗਨਿ-ਹੋਤ੍ਰ ਕਰਦੇ ਸੀ; ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਰੁੱਤਾਂ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਪੱਕੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਧੁਮਾਧਵੌ ਰਸੌ ਜ੍ਞੇਯੌ ਸ਼ੁਚਿਸ਼ੁਕ੍ਰੌ ਤੁ ਸ਼ੁष੍ਮਿਣੌ। ਨਭਸ਼੍ਚੈਵ ਨਭਸ੍ਤਸ਼੍ਚ ਜੀਵਾਵੇਤਾਵੁਦਾਹृਤੌ ।। ੩੦.

ਮਧੁ ਤੇ ਮਾਧਵ ਦੋ ਮਿੱਠੇ ਰੁੱਤ ਹਨ; ਸ਼ੁਚਿ ਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਦੋ ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਨਭ ਤੇ ਨਭੱਸ ਦੋ ਜੀਵੰਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇषਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥੋਰ੍ਜਸ਼੍ਚ ਸੁਧਾਵਨ੍ਤਾਵੁਦਾਹृਤੌ। ਸਹਸ਼੍ਚੈਵ ਸਹਸ੍ਯਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਯੁਮਨ੍ਤੌ ਤੁ ਤੌ ਸ੍ਮृਤੌ। ਤਪਸ਼੍ਚੈਵ ਤਪਸ੍ਯਸ਼੍ਚ ਘੋਰਾਵੇਤੌ ਤੁ ਸ਼ੈਸ਼ਿਰੌ ।। ੩੦.

ਇਸ਼ ਤੇ ਉਰਜ ਦੋ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਸਹ ਤੇ ਸਹੱਸ ਦੋ ਬਲਵਾਨ ਹਨ; ਤਪ ਤੇ ਤਪੱਸ ਦੋ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਠੰਢੇ ਰੁੱਤ ਹਨ।

ਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਤੁ षਟ੍ ਤੇषਾਮ੍ਮਾਸਾਖ੍ਯਾ ਵੈ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਤ ਇਮੇ ऋਤਵਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚੇਤਨਾਚੇਤਨਾਸ੍ਤੁ ਵੈ ।। ੩੦.

ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਛੇ ਕਾਲਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇਹੀ ਰੁੱਤ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਬਿਨਾ ਜਾਨ ਵਾਲੇ ਵੀ।

ऋਤਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪੁਤ੍ਰਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੇऽਭਿਮਾਨਿਨਃ। ਮਾਸਾਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਸ੍ਥਾਨਞ੍ਚ ऋਤਵੋਰ੍ਤ੍ਤਵਾਃ ।। ੩੦.

ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝੋ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਅਰਧ-ਮਹੀਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹਨ।

ਸ੍ਥਾਨਾਨਾਂ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸ੍ਥਾਨਾਭਿਮਾਨਿਨਃ। ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਞ੍ਚ ਮਾਸਾਸ਼੍ਚ ऋਤਵਸ਼੍ਚਾਯਨਾਨਿ ਚ ।। ੩੦.

ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਹੜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜਾਣੋ; ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤਾਂ ਤੇ ਅਯਨ ਵੀ।

ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਭਿਮਾਨਿਨਃ। ਨਿਮੇषਾਸ਼੍ਚ ਕਲਾਃ ਕਾष੍ਠਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵੈ ਦਿਨਕ੍ਸ਼ਪਾਃ ।। ੩੦.

ਸਾਲ ਵੀ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ; ਨਿਮੇਸ਼, ਕਲਾ, ਕਾਠਾ, ਮੁਹੂਰਤ, ਦਿਨ-ਰਾਤ—all ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਗ ਹਨ।

ਏਤੇषੁ ਸ੍ਥਾਨਿਨੋ ਯੇ ਤੁ ਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੩੦.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਪਰ੍ਵ੍ਵਣ੍ਯਾਸ੍ਤਿਥਯਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਃ ਪਕ੍ਸ਼ਾ ਮਾਸਾਰ੍ਦ੍ਧਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ। ਦ੍ਵਾਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸੌ ਮਾਸਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵੌ ਮਾਸਾਵृਤੁਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੦.

ਪੱਖ ਦੇ ਦਿਨ, ਸੰਧੀਆਂ, ਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਰਧ-ਮਹੀਨੇ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਦੋ ਅਰਧ-ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਰੁੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ऋਤੁਤ੍ਰਯਂ ਚਾਯਨਂ ਦ੍ਵੇ ਅਯਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ । ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਸੁਮੇਕਸ੍ਤੁ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਿਨਾਮ੍ ।। ੩੦.

ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ, ਇੱਕ ਸਾਲ, ਦੋ ਅਯਨ — ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ — ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ऋਤਵਃ ਸੁਮੇਕਪੁਤ੍ਰਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਹ੍ਯष੍ਟਧਾ ਤੁ षਟ੍। ऋਤੁਪੁਤ੍ਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਵਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ ।। ੩੦.

ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਮੇਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਅੱਠ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ, ਕੁਝ ਛੇ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ। ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੰਜ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਆਪਣੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚੈਵਾਰ੍ਤ੍ਤਵੇਯਾਸ੍ਤੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਾਣੁਜਙ੍ਗਮਾਃ। ਆਰ੍ਤ੍ਤਵਾਃ ਪਿਤਰਸ਼੍ਚੈਵ ऋਤਵਸ਼੍ਚ ਪਿਤਾਮਹਾਃ ।। ੩੦.

ਇਹ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਚਲਦੇ ਫਿਰਦੇ ਜੀਵ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਪਿਤਾ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਪਿਤਾਮਾ ਹਨ।

ਸੁਮੇਕਾਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਸੂਯਨ੍ਤੇ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਜਾਤਯਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਵੈ ਸੁਮੇਕਃ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੩੦.

ਸੁਮੇਕਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਤਾਨ ਜੰਮਦੀ ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੁਮੇਕਾ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਸ੍ਥਾਨਿਨੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ। ਤਦਾਖ੍ਯਾਸ੍ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤਦਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩੦.

ਇਹ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ 'ਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਥਾਂ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਸਵਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਤੁ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਮਤਃ। ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਃ ऋਤਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਜੈਃ ।। ੩੦.

ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰੁੱਤ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਰੁੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ऋਤਾਤ੍ਤੁ ऋਤਵੋ ਯਸ੍ਮਾਜ੍ਜਜ੍ਞਿਰੇ ऋਤਵਸ੍ਤਤਃ। ਮਾਸਾਃ षਡृਤਵੋ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਪਞ੍ਚਾਰ੍ਤ੍ਤਵਾਃ ਸੁਤਾਃ ।। ੩੦.

ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਰ ਰੁੱਤਾਂ ਜੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮਹੀਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ — ਕਾਰਵਾਈਆਂ — ਹਨ।

ਦ੍ਵਿਪਦਾਞ੍ਚਤੁष੍ਪਦਾਞ੍ਚੈਵ ਪਕ੍ਸ਼ਿਸਂਸਰ੍ਪਤਾਮਪਿ। ਸ੍ਥਾਵਰਾਣਾਂ ਚ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਪੁष੍ਪਂ ਕਾਲਾਰ੍ਤ੍ਤਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੩੦.

ਦੋ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ, ਚਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਰੇਂਗਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਤੇ ਪੰਜ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਫੁੱਲ ਖਿੜਨਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।