ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਮੁਦ੍ਰ ਵਾਸਿਨਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਸਹਰਕ੍ਸ਼ੋ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ। ਸਹਰਕ੍ਸ਼ਸੁਤਃ ਕ੍ਸ਼ਾਮੋ ਗृਹਾਣਿ ਸ ਦਹੇਨ੍ਨॄਣਾਮ੍ ।। ੨੯.

ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਹਰਕਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਹਰਕਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਪਤਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦੋऽਗ੍ਨਿਃ ਸੁਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਾਨਤ੍ਤਿ ਯੋ ਮृਤਾਨ੍ । ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪਾਵਕਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਃ ਪੁਤ੍ਰਾ ਹ੍ਯੇਵਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੨੯.

ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਵਿਆਦ ਅੱਗ ਹੈ, ਜੋ ਮਰੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਵਕ ਅੱਗ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਤਤਃ ਸ਼ੁਚੇਸ੍ਤੁ ਯੈਃ ਸੌਰੇਰ੍ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੈਰਸੁਰਾਵृਤੈਃ। ਮਥਿਤੋ ਯਸ੍ਤ੍ਵਰਣ੍ਯਾਂ ਵੈ ਸੋऽਗ੍ਨਿਰਗ੍ਨਿਃ ਸਮਿਧ੍ਯਤੇ ।। ੨੯.

ਫਿਰ, ਸ਼ੁਚਿ ਦੀ ਅੱਗ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਥਿਆ, ਉਹ ਅੱਗ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

ਆਯੁਰ੍ਨਾਮਾਥ ਭਗਵਾਨ੍ ਪਸ਼ੌ ਯਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਣੀਯਤੇ। ਆਯੁषੋ ਮਹਿਮਾਨ੍ ਪੁਤ੍ਰਃ ਸ ਸ਼ਾਵਾਨ੍ਨਾਮਤਃ ਸੁਤਃ ।। ੨੯.

ਫਿਰ ਆਯੁਸ ਨਾਮਕ ਭਾਗਵਾਨ, ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਯੁਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਵਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਾਕਯਜ੍ਞੇष੍ਵਭਿਮਾਨੀ ਸੋऽਗ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਸਵਨਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸਵਨਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਰਦ੍ਭੁਤਃ ਸ ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ ।। ੨੯.

ਪਾਕ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੱਗ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਨ ਅੱਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਵਨ ਅੱਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਦਭੁਤ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

ਵਿਵਿਚਿਸ੍ਤ੍ਵਦ੍ਭੁਤਸ੍ਯਾਪਿ ਪੁਤ੍ਰੋऽਗ੍ਨੇਃ ਸ ਮਹਾਨ੍ ਸ੍ਮृਤਃ। ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤੇऽਥ ਭੀਮਾਨਾਂ ਹੁਤਂ ਭੁਹ੍ਕ੍ਤੇ ਹਵਿਃ ਸਦਾ ।। ੨੯.

ਅਦਭੁਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਵਿਚੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਵਨ ਦੀ ਭੇਟ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਵਿਚੇਸ੍ਤੁ ਸੁਤੋ ਹ੍ਯਰ੍ਕੋ ਯੋऽਗ੍ਨਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸੁਤਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ। ਅਨੀਕਵਾਨ੍ ਵਾਸृਜਵਾਂਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਸ਼ੋਹਾ ਪਿਤृਕृਤ੍ਤਥਾ। ਸੁਰਭਿਰ੍ਵਸੁਰਤ੍ਨਾਦੌ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟੋ ਯਸ਼੍ਚ ਰੁਕ੍ਮਵਾਨ੍ ।। ੨੯.

ਵਿਵਿਚੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਰਕਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਅਨੀਕਵਾਨ, ਵਾਸ੍ਰਜਵਾਨ, ਰਕਸ਼ੋਹਾ, ਪਿਤ੍ਰਿਕ੍ਰਿਤ, ਸੁਰਭਿ, ਵਸੁਰਤਨ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਰੁਕਮਵਾਨ।

ਸ਼ੁਚੇਰਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਜਾ ਵਹ੍ਨਯਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼। ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਵਹ੍ਨਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਣੀਯਨ੍ਤੇऽਧ੍ਵਰੇषੁ ਯੇ ।। ੨੯.

ਸ਼ੁਚਿ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਅੱਗਾਂ ਹਨ ਜੋ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਆਦਿਸਰ੍ਗੇ ਹ੍ਯਤੀਤਾ ਵੈ ਯਾਮੈਃ ਸਹ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮੈਃ। ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁ ਵੇऽਨ੍ਤਰੇ ਪੂਰ੍ਵਮਗ੍ਨਯਸ੍ਤੇऽਭਿਮਾਨਿਨਃ ।। ੨੯.

ਪਹਿਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਚੰਗੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਯਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਅੱਗਾਂ ਜੋ ਮਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ, ਸਵਾਯੰਭੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

ਏਤੇ ਵਿਹਰਣੀਯਾਸ੍ਤੁ ਚੇਤਨਾਚੇਤਨੇष੍ਵਿਹ। ਸ੍ਥਾਨਾਭਿਮਾਨਿਨੋ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਾਗਾਸਨ੍ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨਾਃ ।। ੨੯.

ਇਹ ਅੱਗਾਂ, ਜਿੰਦੀਆਂ ਤੇ ਬੇਜਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਤੇ ਹਵਨ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।

ਕਾਮ੍ਯਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਾਜਸ੍ਰੇष੍ਵੇਤੇ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਪੂਰ੍ਵਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇऽਤੀਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲੈਰ੍ਯਾਮੈਃ ਸੁਤੈਃ ਸਹ। ਦੇਵੈਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਭਿਃ ਪੁਣ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇ ਮਨੋਃ ।। ੨੯.

ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਚਾਹਵਾਂ, ਨਿਯਤ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਸਨ। ਪਿਛਲੇ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ, ਚਿੱਟੇ ਯਮਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਪਹਿਲੇ ਮਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਨ।

ਇਤ੍ਯੇਤਾਨਿ ਮਯੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਿਨਸ਼੍ਚ ਹ । ਤੈਰੇਵ ਤੁ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਮਤੀਤਾਨਾਗਤੇष੍ਵਪਿ ।। ੨੯.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਜਾਤਵੇਦਸਾਮ੍। ਸਰ੍ਵੇ ਤਪਸ੍ਵਿਨੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਹ੍ਯਵਭृਥਾ ਸ੍ਤਥਾ। ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪਤਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੨੯.

ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਤਵੇਦ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਇਹੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਅਵਭ੍ਰਥ ਅੱਗ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਤੇ ਚਮਕਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषਾਦਿषੁ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸਾਵਰ੍ਣ੍ਯਨ੍ਤੇषੁ ਸਪ੍ਤਸੁ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਨਾਨਾਰੂਪਪ੍ਰਯੋਜਨੈਃ ।। ੨੯.

ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਵਰਨੀ ਤੱਕ ਦੇ ਸੱਤ ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਮਕਸਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੈਸ਼੍ਚ ਦੇਵੈਰਿਹ ਸਹਾਗ੍ਨਯਃ। ਅਨਾਗਤੈਃ ਸੁਰੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇऽਨਾਗਤਾਗ੍ਨਯਃ ।। ੨੯.

ਇੱਥੇ, ਅਗਨੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਨ; ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਅਗਨੀਆਂ ਵੀ ਹੋਣਗੀਆਂ।

ਇਤ੍ਯੇष ਨਿਨਯੋऽਗ੍ਨੀਨਾਂ ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਯਥਾਤਥਮ੍। ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਚ ਪਿਤॄਣਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਤਤਃ ।। ੨੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਨੀਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਥਾ ਦੱਸੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸृਜਤਃ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ ਪੂਰ੍ਵੇ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਅਮ੍ਭਾਂਸਿ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤਾਨਿ ਮਨੁष੍ਯਾਸੁਰਦੇਵਤਾਃ ।। ੩੦.

ਪਹਿਲੇ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ—ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ।

ਪਿਤृਵਨ੍ਮਨ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਪਿਤਰੋऽਸ੍ਯ ਵੈ। ਤੇषਾਨ੍ਨਿਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤੋ ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੩੦.

ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਵੀ ਜਨਮੇ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਵੇਗੀ।

ਦੇਵਾਸੁਰਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦੇਵੋऽਭ੍ਯਭਾषਤ। ਪਿਤृਵਨ੍ਮਨ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਵੋਪਯਕ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ।। ੩੦.

ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਤਰ ਜਨਮ ਲਏ ਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ।'

ਮਧ੍ਵਾਦਯਃ षਡृਤਵਸ੍ਤਾਨ੍ ਪਿਤॄਨ੍ ਪਰਿਚਕ੍ਸ਼ਤੇ। ऋਤਵਃ ਪਿਤਰੋ ਦੇਵਾ ਇਤ੍ਯੇषਾ ਵੈਦਿਕੀ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ।। ੩੦.

ਮਧੁ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਰੁੱਤਾਂ ਹੀ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਰੁੱਤਾਂ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ—ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਮੰਨਤਾ ਹੈ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਹ੍ਯਤੀਤਾਨਾਗਤੇष੍ਵਪਿ। ਏਤੇ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇ ਪੂਰ੍ਵਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਸ਼ੁਭੇ ।। ੩੦.

ਸਾਰੇ ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁਭ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਸਮੇਂ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਤਥਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਸ਼੍ਚ ਵੈ। ਅਯਜ੍ਵਾਨਸ੍ਤਥਾ ਤੇषਾਮਾਸਨ੍ ਵੈ ਗृਹਮੇਧਿਨਃ। ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਪਿਤਰੋऽਨਾਹਿਤਾਗ੍ਨਯਃ ।। ੩੦.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਵੀ, ਉਹ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਸੀ ਪਰ ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸੀ; ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤਤ ਉਹ ਪਿਤਰ ਹਨ ਜੋ ਅਗਨਿ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸੀ।

ਯਜ੍ਵਾਨਸ੍ਤੇषੁ ਯੇ ਹ੍ਯਾਸਨ੍ ਪਿਤਰਃ ਸੋਮਪੀਥਿਨਃ। ਸ੍ਮृਤਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਸ੍ਤੇ ਵੈ ਪਿਤਰਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਿਣਃ। ऋਤਵਃ ਪਿਤਰੋ ਦੇਵਾਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਮਤਃ ।। ੩੦.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਹੜੇ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰ ਸੀ, ਉਹ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਗਨਿ-ਹੋਤ੍ਰ ਕਰਦੇ ਸੀ; ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਰੁੱਤਾਂ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਪੱਕੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਧੁਮਾਧਵੌ ਰਸੌ ਜ੍ਞੇਯੌ ਸ਼ੁਚਿਸ਼ੁਕ੍ਰੌ ਤੁ ਸ਼ੁष੍ਮਿਣੌ। ਨਭਸ਼੍ਚੈਵ ਨਭਸ੍ਤਸ਼੍ਚ ਜੀਵਾਵੇਤਾਵੁਦਾਹृਤੌ ।। ੩੦.

ਮਧੁ ਤੇ ਮਾਧਵ ਦੋ ਮਿੱਠੇ ਰੁੱਤ ਹਨ; ਸ਼ੁਚਿ ਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਦੋ ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਨਭ ਤੇ ਨਭੱਸ ਦੋ ਜੀਵੰਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇषਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥੋਰ੍ਜਸ਼੍ਚ ਸੁਧਾਵਨ੍ਤਾਵੁਦਾਹृਤੌ। ਸਹਸ਼੍ਚੈਵ ਸਹਸ੍ਯਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਯੁਮਨ੍ਤੌ ਤੁ ਤੌ ਸ੍ਮृਤੌ। ਤਪਸ਼੍ਚੈਵ ਤਪਸ੍ਯਸ਼੍ਚ ਘੋਰਾਵੇਤੌ ਤੁ ਸ਼ੈਸ਼ਿਰੌ ।। ੩੦.

ਇਸ਼ ਤੇ ਉਰਜ ਦੋ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਸਹ ਤੇ ਸਹੱਸ ਦੋ ਬਲਵਾਨ ਹਨ; ਤਪ ਤੇ ਤਪੱਸ ਦੋ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਠੰਢੇ ਰੁੱਤ ਹਨ।

ਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਤੁ षਟ੍ ਤੇषਾਮ੍ਮਾਸਾਖ੍ਯਾ ਵੈ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਤ ਇਮੇ ऋਤਵਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚੇਤਨਾਚੇਤਨਾਸ੍ਤੁ ਵੈ ।। ੩੦.

ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਛੇ ਕਾਲਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇਹੀ ਰੁੱਤ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਬਿਨਾ ਜਾਨ ਵਾਲੇ ਵੀ।

ऋਤਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪੁਤ੍ਰਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੇऽਭਿਮਾਨਿਨਃ। ਮਾਸਾਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਸ੍ਥਾਨਞ੍ਚ ऋਤਵੋਰ੍ਤ੍ਤਵਾਃ ।। ੩੦.

ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝੋ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਅਰਧ-ਮਹੀਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹਨ।

ਸ੍ਥਾਨਾਨਾਂ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸ੍ਥਾਨਾਭਿਮਾਨਿਨਃ। ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਞ੍ਚ ਮਾਸਾਸ਼੍ਚ ऋਤਵਸ਼੍ਚਾਯਨਾਨਿ ਚ ।। ੩੦.

ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਹੜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜਾਣੋ; ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤਾਂ ਤੇ ਅਯਨ ਵੀ।

ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਭਿਮਾਨਿਨਃ। ਨਿਮੇषਾਸ਼੍ਚ ਕਲਾਃ ਕਾष੍ਠਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵੈ ਦਿਨਕ੍ਸ਼ਪਾਃ ।। ੩੦.

ਸਾਲ ਵੀ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ; ਨਿਮੇਸ਼, ਕਲਾ, ਕਾਠਾ, ਮੁਹੂਰਤ, ਦਿਨ-ਰਾਤ—all ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਗ ਹਨ।