ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਤਸ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਵਰੇਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ ਮਹਾਮੁਖਾਃ। ਮਨਵਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸੂਯਨ੍ਤੇ ਦਿਵ੍ਯਾ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਸ੍ਵਰਾਃ ।। ੨੬.

ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਚੌਦਾਂ ਵੱਡੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿਚ ਦਿਵਿਆ ਮਨੁ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਸੁਰ ਵੀ ਦਿਵਿਆ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਮੁਖੋ ਯਸ਼੍ਚ ਅਕਾਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਕਲ੍ਪਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਃ ਸਰ੍ਵਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ।। ੨੬.

ਚੌਦਾਂ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਧੁਨੀ 'ਅ' ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਪਿਤਾ ਹੈ।

ਮੁਖਾਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਥਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਮਨੁਃ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਅਕਾਰਸ੍ਤੁ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨੂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਅ' ਧੁਨੀ ਚਿੱਟਾ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਤੇ ਆਪੇ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਆਕਾਰੋ ਵੈ ਮੁਖਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਨਾਮ੍ਨਾ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषੋ ਨਾਮ ਵਰ੍ਣਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਆ' ਧੁਨੀ ਮੂੰਹ ਵਾਂਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਫਿੱਕਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤृਤੀਯਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਇਕਾਰੋ ਯਜੁषਾਂ ਵਰਃ। ਯਜੁਰ੍ਮਯਃ ਸ ਚਾਦਿਤ੍ਯੋ ਯਜੁਰ੍ਵੇਦੋ ਯਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਤੀਜੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਇ' ਧੁਨੀ, ਜੋ ਯਜੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਯਜੁਰਮਈ ਹੈ, ਆਦਿਤਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੀ ਯਾਦ ਉਸ ਤੋਂ ਆਈ।

ਈਕਾਰਃ ਸ ਮਨੁਰ੍ਜ੍ਞੇਯੋ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ੍। ਤਤਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਃ ।। ੨੬.

'ਈ' ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਮਨੂ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵਰਗ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਕਸ਼ਤਰੀ ਲਾਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਥਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਉਕਾਰਃ ਸ੍ਵਰ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਵਰ੍ਣਤਸ੍ਤੁ ਸ੍ਮृਤਸ੍ਤਾਮ੍ਰਃ ਸ ਮਨੁਸ੍ਤਾਮਸਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਚੌਥੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਉ' ਧੁਨੀ, ਜੋ ਸੁਰ ਹੈ, ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਾਮਬਾ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਮਨੂ ਤਾਮਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਮਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਊਕਾਰੋ ਨਾਮ ਜਾਯਤੇ। ਪੀਤਕੋ ਵਰ੍ਣਤਸ਼੍ਚੈਵ ਮਨੁਸ਼੍ਚਾਪਿ ਚਰਿष੍ਣਵਃ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਊ' ਧੁਨੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੀਲਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੂ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਯਾਨੀ ਚਰਿਸ਼ਨੁ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ षष੍ਠਾਨ੍ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਓਙ੍ਕਾਰਃ ਕਪਿਲਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਵਰਿष੍ਠਸ਼੍ਚ ਤਤਃ षष੍ਠੋ ਵਿਜਯਃ ਸ ਮਹਾਤਪਾਃ ।। ੨੬.

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਓਂ' ਧੁਨੀ, ਜੋ ਕਪਿਲ ਰੰਗ ਦੀ ਹੈ, ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ ਮਨੂ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਜਯ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਵੱਡਾ ਤਪਸੀ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਮਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤਤੋ ਵੈਵਸ੍ਵਤੋ ਮਨੁਃ। ऋਕਾਰਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣਤਃ ਕੁष੍ਣ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਫਿਰ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ '਋' ਧੁਨੀ ਸੁਰ ਹੈ ਤੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅष੍ਟਮਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ॠਕਾਰਃ ਸ਼੍ਯਾਮਵਰ੍ਣਤਃ। ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ੍ਸ਼ਰਸਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਤਤਃ ਸਾਵਰ੍ਣਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ '੠' ਧੁਨੀ, ਜੋ ਸਿਆਹ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਰ ਤੇ ਰੰਗ ਦੋਵੇਂ ਸਿਆਹ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਵਰਣਿ ਮਨੂ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਮੁਖਾਤ੍ਤੁ ਨਵਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲृਕਾਰੋ ਨਵਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਧੂਮ੍ਰੋ ਵੈ ਵਰ੍ਣਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਧੂਮ੍ਰਸ੍ਵ ਮਨੁਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਲ੃' ਧੁਨੀ ਨੌਵੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੂ ਧੂਮਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਸ਼ਮਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲृਕਾਰਃ ਪ੍ਰਭੁਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਸਮਸ਼੍ਚੈਵ ਸਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਬਭੌ ਸਾਵਰ੍ਣਿਕੋ ਮਨੁਃ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਲ੄' ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਭੂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਨ ਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਵਰਣਿਕ ਮਨੂ ਚਮਕਿਆ।

ਮੁਖਾਦੇਕਾਦਸ਼ਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਏਕਾਰੋ ਮਨੁਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਪਿਸ਼ਙ੍ਗੋ ਵਰ੍ਣਤਸ਼੍ਚੈਵ ਪਿਸ਼ਙ੍ਗੋ ਵਰ੍ਣ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਏ' ਧੁਨੀ ਮਨੂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿਸ਼ੰਗ, ਯਾਨੀ ਭੂਰਾ, ਹੈ ਤੇ ਰੰਗ ਵੀ ਪਿਸ਼ੰਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਐਕਾਰੋ ਨਾਮ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਪਿਸ਼ਙ੍ਗੋ ਭਸ੍ਮਵਰ੍ਣਾਭਃ ਪਿਸ਼ਙ੍ਗੋ ਮਨੁਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਬਾਰਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਐ' ਧੁਨੀ ਨਾਂ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿਸ਼ੰਗ ਤੇ ਭਸਮ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੂ ਪਿਸ਼ੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਨ੍ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਓਕਾਰੋ ਵਰ੍ਣ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਪਞ੍ਚਵਰ੍ਣਸਮਾਯੁਕ੍ਤ ਓਕਾਰੋ ਵਰ੍ਣ ਉਤ੍ਤਮਃ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਤੇਰਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਓ' ਧੁਨੀ ਰੰਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, 'ਓ' ਧੁਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੰਗ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਔਕਾਰੋ ਵਰ੍ਣ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਕਰ੍ਬੂਰੋ ਵਰ੍ਣਤਸ਼੍ਚੈਵ ਮਨੁਃ ਸਾਵਰ੍ਣਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਚੌਦਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਔ' ਧੁਨੀ ਰੰਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਿੱਟਾ-ਭਾਂਤ ਭਾਂਤ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੂ ਸਾਵਰਣਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਮਨਵਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਵਰਾ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਕਲ੍ਪਤਃ। ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਹਿ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਰਤੋ ਵਰ੍ਣਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੨੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਨੂ, ਸੁਰ ਤੇ ਰੰਗ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਅਸਲ ਅਰਥ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਧੁਨੀ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਰੰਗ ਰਾਹੀਂ।

ਪਰਸ੍ਪਰਸਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰਾ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਵृਤਾ ਹਿ ਵੈ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇषਾਂ ਸਵਰ੍ਣਤ੍ਵਾਦਨ੍ਵਯਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ।। ੨੬.

ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਸੁਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਰੰਗ ਕਰਕੇ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਸਵਰ੍ਣਾਃ ਸਦृਸ਼ਾਸ਼੍ਚੈਵ ਯਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਤਾਸ੍ਤੁ ਕਲ੍ਪਜਾਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਲੋਕੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਵਰ੍ਣਾਃ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਯਃ ।। ੨੬.

ਇਸ ਜੁਗ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਜੰਮੇ ਨੇ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਤੇ ਇੱਕੋ ਵਰਗ ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵੀ ਇੱਕੋ ਵਰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਯਥਾਸ਼ੈਲਂ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਨ੍ਯਾਯਤੋऽਰ੍ਥਤਃ। ਅਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ਸਨ੍ਧਯਸ਼੍ਚੈਵ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸ੍ਵਰਾ ਇਤਿ ।। ੨੬.

ਜਿਵੇਂ ਰੰਗ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ ਤੇ ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਲ੍ਪੇ ਤ੍ਵਯਾ ਚੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੋ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ। ਮਹਾਦੇਵਸ੍ਯ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸਾਧਕੈਰ੍ਮੁਨਿਭਿਃ ਸਹ ।। ੨੭.

ਇਸ ਜੁਗ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਮਹਾਦੇਵ ਰੁਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਧਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਾਦਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤ ਸਮਾਸਤਃ। ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਾਮਾਨਿ ਤਨੁਭਿਃ ਸਹ ।। ੨੭.

ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ, ਨਾਮਾਂ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।

ਪਤ੍ਨੀषੁ ਜਨਯਾਮਾਸ ਮਹਾਦੇਵਃ ਸੁਤਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍। ਕਲ੍ਪੇऽष੍ਟਮੇ ਵ੍ਯਤੀਤੇ ਤੁ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਲ੍ਪੇ ਤੁ ਤਚ੍ਛृਣੁ ।। ੨੭.

ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ; ਸੁਣ, ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਜੁਗ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਦ ਅੱਠਵਾਂ ਜੁਗ ਲੰਘ ਗਿਆ ਸੀ।

ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਚਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਸੁਤਂ ਪ੍ਰਧ੍ਯਾਯਤਃ ਪ੍ਰਭੋਃ। ਪ੍ਰਾਦੁਰਾਸੀਤ੍ਤਤੋਙ੍ਕੇऽਸ੍ਯ ਕੁਮਾਰੋ ਨੀਲਲੋਹਿਤਃ। ਤਂ ਦਧੇ ਸੁਸ੍ਵਰਂ ਘੋਰਂ ਨਿਰ੍ਦਹਨ੍ਨਿਵ ਤੇਜਸਾ ।। ੨੭.

ਜੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਸੋਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨੀਲਾ ਤੇ ਲਾਲ ਮੁੰਡਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜੋਤਿ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ।

ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰੁਦਨ੍ਤਂ ਸਹਸਾ ਕੁਮਾਰਂ ਨੀਲਲੋਹਿਤਮ੍। ਵ੍ਕ ਰੋਦਿषਿ ਕੁਮਾਰੇਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਾषਤ ।। ੨੭.

ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਨੀਲੇ-ਲਾਲ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਰੋਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਮੁੰਡਿਆ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋਂਦਾ ਹੈਂ?'

ਸੋऽਬ੍ਰਵੀਦ੍ਦੇਹਿ ਮੇ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮਂ ਵੈ ਪਿਤਾਮਹ। ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਂ ਦੇਵ ਨਾਮ੍ਨਾਸਿ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸੋऽਰੁਦਤ੍ਪੁਨਃ ।। ੨੭.

ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਦੇ, ਦਾਦਾ ਜੀ।' ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਤੂੰ ਰੁਦਰ ਨਾਮ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈਂ।' ਪਰ ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਫਿਰ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਕਿਂ ਰੋਦਿषੀਤਿ ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਰੁਦਨ੍ਤਂ ਪੁਨਰਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਨਾਮ ਦੇਹਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਮੇ ਇਤ੍ਯੁਵਾਚ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਮ੍ ।। ੨੭.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋਂਦਾ ਹੈਂ?' ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਨੂੰ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਦੇ,' ਤੇ ਆਪ ਬਣੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

ਭਵਸ੍ਤ੍ਵਂ ਦੇਵ ਨਾਮ੍ਨਾਸਿ ਙ੍ਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸੋऽਰੁਦਤ੍ਪੁਨਃ। ਕਿਂ ਰੋਦਿषੀਤਿ ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚਾਥ ਸ਼ਙ੍ਕਰਮ੍ ।। ੨੭.

'ਤੂੰ ਭਵ ਨਾਮ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈਂ,' ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਫਿਰ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋਂਦਾ ਹੈਂ?'