ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇषੇ ਤ੍ਵੋਰ੍ਜ੍ਜੇਤ੍ਵਾ ਵਾਯਵਸ੍ਥ ਦੇਵੋ ਵਃ ਸਵਿਤਾ ਪੁਨਃ। ऋਗ੍ਵੇਦ ਏਕਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤੁ ਯਜੁਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੨੬.

ਤਾਕਤ ਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ, ਸਾਵਿਤਾ ਦੇਵਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਰਿਗਵੇਦ ਇਕ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੋ ਮਾਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤੋ ਵੇਦਂ ਦ੍ਵਿਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚੈਵ ਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮ੍। ਦ੍ਵਿਮਾਤ੍ਰਂ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪੁਨਰੀਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੨੬.

ਫਿਰ, ਦੋ ਮਾਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਵੇਦ ਤੇ ਉਹ ਅਖਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੋ ਮਾਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਖਰ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।

ਤਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤਯਮਾਨਸ੍ਯ ਚੋਙ੍ਕਾਰਃ ਸਮ੍ਬਭੂਵ ਹ। ਤਤਸ੍ਤਦਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਓਙ੍ਕਾਰਂ ਸਮਚਿਨ੍ਤਯਤ੍ ।। ੨੬.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਓਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਅਖਰ, ਓਮ, ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।

ਅਥਾਪਸ਼੍ਯਤ੍ਤਤਃ ਪੀਤਾਮृਚਂ ਚੈਵ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਮ੍। ਅਗ੍ਨ ਆਯਾਹਿ ਵੀਤਯੇ ਗृਣਾਨੋ ਹਵ੍ਯਦਾਤਯੇ ।। ੨੬.

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਰਿਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਵੇਖੀ: 'ਅੱਗੇ, ਤੂੰ ਆ, ਭੋਗ ਲਈ, ਜੋ ਹਵਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।'

ਤਤਸ੍ਤੁ ਸ ਮਹਾਤੇਜਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵੇਦਾਨੁਪਸ੍ਥਿਤਾਨ੍। ਚਿਨ੍ਤਯਿਤ੍ਵਾ ਚ ਭਗਵਾਂਸ੍ਤ੍ਰਿਸਨ੍ਧ੍ਯਂ ਯਤ੍ਰ੍ਰਿਰਕ੍ਸ਼ਰਮ੍। ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਣਂ ਯਤ੍ ਤ੍ਰਿषਵਣਮੋਙ੍ਕਾਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ ।। ੨੬.

ਫਿਰ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸੰਧੀਆਂ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਅਖਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਜਪਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਓਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।

ਤਤਸ਼੍ਵੈਵ ਤ੍ਰਿਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਣਂ ਤੁ ਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮ੍। ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾਲਕ੍ਸ਼੍ਯਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਂ ਚ ਸਹਿਤਂ ਤ੍ਰਿਦਿਵਂ ਤ੍ਰਿਕਮ੍ ।। ੨੬.

ਫਿਰ, ਤਿੰਨ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ, ਉਹ ਅਖਰ ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਦਿਸਣ ਯੋਗ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਦਿਸਣ ਯੋਗ ਵੀ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਤ੍ਰੈਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਮਾਤ੍ਰਂ ਤ੍ਰਿਪਦਂ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿਯੋਗਂ ਚੈਵ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਵੈ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੨੬.

ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ, ਤਿੰਨ ਪਦ, ਤੇ ਸਦਾ ਦਾ ਤਿੰਨ ਜੋੜ; ਇਸ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਅਖਰ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦਕ੍ਸ਼ਰਂ ਸੋऽਥ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਮੁਖਂ ਦੇਵਂ ਪਸ਼੍ਯਤੇ ਦੀਪ੍ਤਤੇਜਸਮ੍। ਤਮੋਙ੍ਕਾਰਂ ਸ ਕृਤ੍ਵਾਦੌ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ ।। ੨੬.

ਉਸ ਤੋਂ, ਆਪੋਂ-ਆਪ ਬਣੇ ਨੇ ਉਸ ਅਖਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਓਮ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪੋਂ-ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦਜਾਯਨ੍ਤ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼। ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਾਃ ਸ੍ਵਰਾ ਦਿਵ੍ਯਮਾਦ੍ਯਂ ਤਚ੍ਚ ਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮ੍। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤ੍ਰਿषष੍ਟਿਵਰ੍ਣਾ ਵੈ ਅਕਾਰਪ੍ਰਭਵਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੨੬.

ਫਿਰ ਚੌਂ-ਮੁਖੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਚੌਦਾਂ ਜਣੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦਿਵਿਆ ਧੁਨੀਆਂ ਤੇ ਉਹ ਅਖਰ; ਇਸ ਲਈ ਤ੍ਰੇਸਠ ਅੱਖਰ 'ਅ' ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤਃ ਸਾਧਾਰਣਾਰ੍ਥਾਯ ਵਰ੍ਣਾਨਾਨ੍ਤੁ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਅਕਾਰਰੂਪ ਆਦੌ ਤੁ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ ਪ੍ਰਥਮਃ ਸ੍ਵਰਃ ।। ੨੬.

ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਅਰਥ ਲਈ, ਆਪੋਂ-ਆਪ ਬਣਿਆ 'ਅ' ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹੀ ਪਹਿਲਾ ਸੁਰ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਵਰੇਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ ਮਹਾਮੁਖਾਃ। ਮਨਵਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸੂਯਨ੍ਤੇ ਦਿਵ੍ਯਾ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਸ੍ਵਰਾਃ ।। ੨੬.

ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਚੌਦਾਂ ਵੱਡੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿਚ ਦਿਵਿਆ ਮਨੁ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਸੁਰ ਵੀ ਦਿਵਿਆ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਮੁਖੋ ਯਸ਼੍ਚ ਅਕਾਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਕਲ੍ਪਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਃ ਸਰ੍ਵਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ।। ੨੬.

ਚੌਦਾਂ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਧੁਨੀ 'ਅ' ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਪਿਤਾ ਹੈ।

ਮੁਖਾਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਥਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਮਨੁਃ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਅਕਾਰਸ੍ਤੁ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨੂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਅ' ਧੁਨੀ ਚਿੱਟਾ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਤੇ ਆਪੇ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਆਕਾਰੋ ਵੈ ਮੁਖਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਨਾਮ੍ਨਾ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषੋ ਨਾਮ ਵਰ੍ਣਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਆ' ਧੁਨੀ ਮੂੰਹ ਵਾਂਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਫਿੱਕਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤृਤੀਯਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਇਕਾਰੋ ਯਜੁषਾਂ ਵਰਃ। ਯਜੁਰ੍ਮਯਃ ਸ ਚਾਦਿਤ੍ਯੋ ਯਜੁਰ੍ਵੇਦੋ ਯਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਤੀਜੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਇ' ਧੁਨੀ, ਜੋ ਯਜੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਯਜੁਰਮਈ ਹੈ, ਆਦਿਤਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੀ ਯਾਦ ਉਸ ਤੋਂ ਆਈ।

ਈਕਾਰਃ ਸ ਮਨੁਰ੍ਜ੍ਞੇਯੋ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ੍। ਤਤਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਃ ।। ੨੬.

'ਈ' ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਮਨੂ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵਰਗ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਕਸ਼ਤਰੀ ਲਾਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਥਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਉਕਾਰਃ ਸ੍ਵਰ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਵਰ੍ਣਤਸ੍ਤੁ ਸ੍ਮृਤਸ੍ਤਾਮ੍ਰਃ ਸ ਮਨੁਸ੍ਤਾਮਸਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਚੌਥੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਉ' ਧੁਨੀ, ਜੋ ਸੁਰ ਹੈ, ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਾਮਬਾ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਮਨੂ ਤਾਮਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਮਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਊਕਾਰੋ ਨਾਮ ਜਾਯਤੇ। ਪੀਤਕੋ ਵਰ੍ਣਤਸ਼੍ਚੈਵ ਮਨੁਸ਼੍ਚਾਪਿ ਚਰਿष੍ਣਵਃ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਊ' ਧੁਨੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੀਲਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੂ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਯਾਨੀ ਚਰਿਸ਼ਨੁ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ षष੍ਠਾਨ੍ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਓਙ੍ਕਾਰਃ ਕਪਿਲਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਵਰਿष੍ਠਸ਼੍ਚ ਤਤਃ षष੍ਠੋ ਵਿਜਯਃ ਸ ਮਹਾਤਪਾਃ ।। ੨੬.

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਓਂ' ਧੁਨੀ, ਜੋ ਕਪਿਲ ਰੰਗ ਦੀ ਹੈ, ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ ਮਨੂ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਜਯ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਵੱਡਾ ਤਪਸੀ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਮਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤਤੋ ਵੈਵਸ੍ਵਤੋ ਮਨੁਃ। ऋਕਾਰਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣਤਃ ਕੁष੍ਣ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਫਿਰ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ '਋' ਧੁਨੀ ਸੁਰ ਹੈ ਤੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅष੍ਟਮਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ॠਕਾਰਃ ਸ਼੍ਯਾਮਵਰ੍ਣਤਃ। ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ੍ਸ਼ਰਸਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਤਤਃ ਸਾਵਰ੍ਣਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ '੠' ਧੁਨੀ, ਜੋ ਸਿਆਹ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਰ ਤੇ ਰੰਗ ਦੋਵੇਂ ਸਿਆਹ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਵਰਣਿ ਮਨੂ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਮੁਖਾਤ੍ਤੁ ਨਵਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲृਕਾਰੋ ਨਵਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਧੂਮ੍ਰੋ ਵੈ ਵਰ੍ਣਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਧੂਮ੍ਰਸ੍ਵ ਮਨੁਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਲ੃' ਧੁਨੀ ਨੌਵੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੂ ਧੂਮਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਸ਼ਮਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲृਕਾਰਃ ਪ੍ਰਭੁਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਸਮਸ਼੍ਚੈਵ ਸਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਬਭੌ ਸਾਵਰ੍ਣਿਕੋ ਮਨੁਃ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਲ੄' ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਭੂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਨ ਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਵਰਣਿਕ ਮਨੂ ਚਮਕਿਆ।

ਮੁਖਾਦੇਕਾਦਸ਼ਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਏਕਾਰੋ ਮਨੁਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਪਿਸ਼ਙ੍ਗੋ ਵਰ੍ਣਤਸ਼੍ਚੈਵ ਪਿਸ਼ਙ੍ਗੋ ਵਰ੍ਣ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਏ' ਧੁਨੀ ਮਨੂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿਸ਼ੰਗ, ਯਾਨੀ ਭੂਰਾ, ਹੈ ਤੇ ਰੰਗ ਵੀ ਪਿਸ਼ੰਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਐਕਾਰੋ ਨਾਮ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਪਿਸ਼ਙ੍ਗੋ ਭਸ੍ਮਵਰ੍ਣਾਭਃ ਪਿਸ਼ਙ੍ਗੋ ਮਨੁਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਬਾਰਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਐ' ਧੁਨੀ ਨਾਂ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿਸ਼ੰਗ ਤੇ ਭਸਮ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੂ ਪਿਸ਼ੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਨ੍ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਓਕਾਰੋ ਵਰ੍ਣ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਪਞ੍ਚਵਰ੍ਣਸਮਾਯੁਕ੍ਤ ਓਕਾਰੋ ਵਰ੍ਣ ਉਤ੍ਤਮਃ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਤੇਰਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਓ' ਧੁਨੀ ਰੰਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, 'ਓ' ਧੁਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੰਗ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਔਕਾਰੋ ਵਰ੍ਣ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਕਰ੍ਬੂਰੋ ਵਰ੍ਣਤਸ਼੍ਚੈਵ ਮਨੁਃ ਸਾਵਰ੍ਣਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਚੌਦਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਔ' ਧੁਨੀ ਰੰਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਿੱਟਾ-ਭਾਂਤ ਭਾਂਤ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੂ ਸਾਵਰਣਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਮਨਵਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਵਰਾ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਕਲ੍ਪਤਃ। ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਹਿ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਰਤੋ ਵਰ੍ਣਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੨੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਨੂ, ਸੁਰ ਤੇ ਰੰਗ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਅਸਲ ਅਰਥ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਧੁਨੀ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਰੰਗ ਰਾਹੀਂ।

ਪਰਸ੍ਪਰਸਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰਾ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਵृਤਾ ਹਿ ਵੈ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇषਾਂ ਸਵਰ੍ਣਤ੍ਵਾਦਨ੍ਵਯਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ।। ੨੬.

ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਸੁਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਰੰਗ ਕਰਕੇ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।