ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਤਸ੍ਤੁ ਧ੍ਯਾਨਸਂਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤਪ ਆਸ੍ਥਾਯ ਭੈਰਵਮ੍। ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਮਨਸਾ ਤ੍ਰਿਤਯਂ ਕੋऽਨ੍ਵਯਨ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ।। ੨੬.

ਫਿਰ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਭੈਰਵ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਇਹ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚ ਕੌਣ ਵਿਆਪਕ ਹੈ?"

ਤਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤਯਮਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਂ ਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮ੍। ਅਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਞ੍ਚ ਰਸਗਨ੍ਧਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਮ੍ ।। ੨੬.

ਜਦ ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਟੱਲ ਤੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਜੋ ਨਾ ਧੁਨੀ ਸੀ, ਨਾ ਛੂਹ, ਨਾ ਰੂਪ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਵਾਦ ਜਾਂ ਸੁਗੰਧ ਸੀ।

ਅਥੋਤ੍ਤਮਂ ਸ ਲੋਕੇषੁ ਸ੍ਵਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਞ੍ਚਾਪਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ। ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਵੈ ਸ ਤਦਾ ਦੇਵਮਥੈਨਂ ਪਸ਼੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ ।। ੨੬.

ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੂਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਤਂ ਸ਼੍ਵੇਤਮਥ ਰਕ੍ਤਞ੍ਚ ਪੀਤਂ ਕृष੍ਣਂ ਤਦਾ ਪੁਨਃ। ਵਰ੍ਣਸ੍ਥਂ ਤਤ੍ਰ ਪਸ਼੍ਯੇਤ ਨ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਨ ਚ ਨਪੁਂਸਕਮ੍ ।। ੨੬.

ਉਥੇ ਉਹ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਚਿੱਟਾ, ਕਦੇ ਲਾਲ, ਕਦੇ ਪੀਲਾ, ਕਦੇ ਕਾਲਾ। ਉਹ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਔਰਤ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਨਪੁੰਸਕ।

ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸੁਚਿਰਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ ਹਿ ਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ । ਤਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤਯਮਾਨਸ੍ਯ ਕਣ੍ਠਾਦੁਤ੍ਤਿष੍ਠਤੇऽਕ੍ਸ਼ਰਃ ।। ੨੬.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਸ ਅਖਰ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਅਖਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਏਕਮਾਤ੍ਰੋ ਮਹਾਘੋषਃ ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣਃ ਸੁਨਿਰ੍ਮਲਃ। ਸ ਓਙ੍ਕਾਰੋ ਭਵੇਦ੍ਵੇਦਃ ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਵੈ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੨੬.

ਉਹ ਇਕ ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੀ ਧੁਨੀ ਵਾਲਾ, ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਓਮ ਅਖਰ ਹੀ ਵੇਦ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਅਖਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤਤਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਯਮਾਨਸ੍ਯ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰਂ ਵੈ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਨ੍ਤੁ ਰਕ੍ਤਨ੍ਤੁ ਸ ਦੇਵਃ ਪ੍ਰਥਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੬.

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪੋਂ-ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਲਾਲ ਅਖਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ऋਗ੍ਵੇਦਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਗ੍ਨਿਮੀਲ਼ੇ ਪੁਰੋਹਿਤਮ੍। ਏਤਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ऋਚਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਵੈ ਪੁਨਃ। ਤਦਕ੍ਸ਼ਰਂ ਮਹਾਤੇਜਾਃ ਕਿਮੇਤਦਿਤਿ ਲੋਕਕृਤ੍ ।। ੨੬.

ਉਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਗਵੇਦ ਹੈ—'ਅੱਗ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪੂਜਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਯਜਮਾਨ ਹੈ।' ਇਹ ਰਿਕ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਸੋਚਿਆ, 'ਇਹ ਅਖਰ ਕੀ ਹੈ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੜੀ ਜੋਤ ਹੈ?'

ਤਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤਯਮਾਨਸ੍ਯ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਥ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਦ੍ਵਿਮਾਤ੍ਰਮਕ੍ਸ਼ਰਂ ਜਜ੍ਞੇ ਈਸ਼ਿਤ੍ਵੇਨ ਦ੍ਵਿਮਾਤ੍ਰਿਕਮ੍ ।। ੨੬.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੋ ਮਾਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਅਖਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ।

ਤਤਃ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਚਾਕ੍ਸ਼ਰਮ੍। ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਂ ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਤਚ੍ਛੇਦਨੇ ਗृਹ੍ਯ ਸਾ ਯਜੁਃ ।। ੨੬.

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਫੇਰ ਦੋ ਮਾਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਖਰ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੰਡਣ ਨਾਲ ਯਜੁਰਵੇਦ ਮਿਲਿਆ।

ਇषੇ ਤ੍ਵੋਰ੍ਜ੍ਜੇਤ੍ਵਾ ਵਾਯਵਸ੍ਥ ਦੇਵੋ ਵਃ ਸਵਿਤਾ ਪੁਨਃ। ऋਗ੍ਵੇਦ ਏਕਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤੁ ਯਜੁਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੨੬.

ਤਾਕਤ ਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ, ਸਾਵਿਤਾ ਦੇਵਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਰਿਗਵੇਦ ਇਕ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੋ ਮਾਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤੋ ਵੇਦਂ ਦ੍ਵਿਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚੈਵ ਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮ੍। ਦ੍ਵਿਮਾਤ੍ਰਂ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪੁਨਰੀਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੨੬.

ਫਿਰ, ਦੋ ਮਾਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਵੇਦ ਤੇ ਉਹ ਅਖਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੋ ਮਾਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਖਰ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।

ਤਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤਯਮਾਨਸ੍ਯ ਚੋਙ੍ਕਾਰਃ ਸਮ੍ਬਭੂਵ ਹ। ਤਤਸ੍ਤਦਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਓਙ੍ਕਾਰਂ ਸਮਚਿਨ੍ਤਯਤ੍ ।। ੨੬.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਓਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਅਖਰ, ਓਮ, ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।

ਅਥਾਪਸ਼੍ਯਤ੍ਤਤਃ ਪੀਤਾਮृਚਂ ਚੈਵ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਮ੍। ਅਗ੍ਨ ਆਯਾਹਿ ਵੀਤਯੇ ਗृਣਾਨੋ ਹਵ੍ਯਦਾਤਯੇ ।। ੨੬.

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਰਿਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਵੇਖੀ: 'ਅੱਗੇ, ਤੂੰ ਆ, ਭੋਗ ਲਈ, ਜੋ ਹਵਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।'

ਤਤਸ੍ਤੁ ਸ ਮਹਾਤੇਜਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵੇਦਾਨੁਪਸ੍ਥਿਤਾਨ੍। ਚਿਨ੍ਤਯਿਤ੍ਵਾ ਚ ਭਗਵਾਂਸ੍ਤ੍ਰਿਸਨ੍ਧ੍ਯਂ ਯਤ੍ਰ੍ਰਿਰਕ੍ਸ਼ਰਮ੍। ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਣਂ ਯਤ੍ ਤ੍ਰਿषਵਣਮੋਙ੍ਕਾਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ ।। ੨੬.

ਫਿਰ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸੰਧੀਆਂ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਅਖਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਜਪਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਓਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।

ਤਤਸ਼੍ਵੈਵ ਤ੍ਰਿਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਣਂ ਤੁ ਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮ੍। ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾਲਕ੍ਸ਼੍ਯਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਂ ਚ ਸਹਿਤਂ ਤ੍ਰਿਦਿਵਂ ਤ੍ਰਿਕਮ੍ ।। ੨੬.

ਫਿਰ, ਤਿੰਨ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ, ਉਹ ਅਖਰ ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਦਿਸਣ ਯੋਗ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਦਿਸਣ ਯੋਗ ਵੀ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਤ੍ਰੈਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਮਾਤ੍ਰਂ ਤ੍ਰਿਪਦਂ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿਯੋਗਂ ਚੈਵ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਵੈ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੨੬.

ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ, ਤਿੰਨ ਪਦ, ਤੇ ਸਦਾ ਦਾ ਤਿੰਨ ਜੋੜ; ਇਸ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਅਖਰ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦਕ੍ਸ਼ਰਂ ਸੋऽਥ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਮੁਖਂ ਦੇਵਂ ਪਸ਼੍ਯਤੇ ਦੀਪ੍ਤਤੇਜਸਮ੍। ਤਮੋਙ੍ਕਾਰਂ ਸ ਕृਤ੍ਵਾਦੌ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ ।। ੨੬.

ਉਸ ਤੋਂ, ਆਪੋਂ-ਆਪ ਬਣੇ ਨੇ ਉਸ ਅਖਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਓਮ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪੋਂ-ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦਜਾਯਨ੍ਤ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼। ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਾਃ ਸ੍ਵਰਾ ਦਿਵ੍ਯਮਾਦ੍ਯਂ ਤਚ੍ਚ ਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮ੍। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤ੍ਰਿषष੍ਟਿਵਰ੍ਣਾ ਵੈ ਅਕਾਰਪ੍ਰਭਵਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੨੬.

ਫਿਰ ਚੌਂ-ਮੁਖੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਚੌਦਾਂ ਜਣੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦਿਵਿਆ ਧੁਨੀਆਂ ਤੇ ਉਹ ਅਖਰ; ਇਸ ਲਈ ਤ੍ਰੇਸਠ ਅੱਖਰ 'ਅ' ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤਃ ਸਾਧਾਰਣਾਰ੍ਥਾਯ ਵਰ੍ਣਾਨਾਨ੍ਤੁ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਅਕਾਰਰੂਪ ਆਦੌ ਤੁ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ ਪ੍ਰਥਮਃ ਸ੍ਵਰਃ ।। ੨੬.

ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਅਰਥ ਲਈ, ਆਪੋਂ-ਆਪ ਬਣਿਆ 'ਅ' ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹੀ ਪਹਿਲਾ ਸੁਰ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਵਰੇਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ ਮਹਾਮੁਖਾਃ। ਮਨਵਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸੂਯਨ੍ਤੇ ਦਿਵ੍ਯਾ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਸ੍ਵਰਾਃ ।। ੨੬.

ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਚੌਦਾਂ ਵੱਡੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿਚ ਦਿਵਿਆ ਮਨੁ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਸੁਰ ਵੀ ਦਿਵਿਆ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਮੁਖੋ ਯਸ਼੍ਚ ਅਕਾਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਕਲ੍ਪਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਃ ਸਰ੍ਵਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ।। ੨੬.

ਚੌਦਾਂ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਧੁਨੀ 'ਅ' ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਪਿਤਾ ਹੈ।

ਮੁਖਾਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਥਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਮਨੁਃ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਅਕਾਰਸ੍ਤੁ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨੂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਅ' ਧੁਨੀ ਚਿੱਟਾ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਤੇ ਆਪੇ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ।

ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਆਕਾਰੋ ਵੈ ਮੁਖਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਨਾਮ੍ਨਾ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषੋ ਨਾਮ ਵਰ੍ਣਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਆ' ਧੁਨੀ ਮੂੰਹ ਵਾਂਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਫਿੱਕਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤृਤੀਯਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਇਕਾਰੋ ਯਜੁषਾਂ ਵਰਃ। ਯਜੁਰ੍ਮਯਃ ਸ ਚਾਦਿਤ੍ਯੋ ਯਜੁਰ੍ਵੇਦੋ ਯਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਤੀਜੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਇ' ਧੁਨੀ, ਜੋ ਯਜੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਯਜੁਰਮਈ ਹੈ, ਆਦਿਤਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੀ ਯਾਦ ਉਸ ਤੋਂ ਆਈ।

ਈਕਾਰਃ ਸ ਮਨੁਰ੍ਜ੍ਞੇਯੋ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ੍। ਤਤਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਃ ।। ੨੬.

'ਈ' ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਮਨੂ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵਰਗ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਕਸ਼ਤਰੀ ਲਾਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਥਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਉਕਾਰਃ ਸ੍ਵਰ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਵਰ੍ਣਤਸ੍ਤੁ ਸ੍ਮृਤਸ੍ਤਾਮ੍ਰਃ ਸ ਮਨੁਸ੍ਤਾਮਸਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਚੌਥੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਉ' ਧੁਨੀ, ਜੋ ਸੁਰ ਹੈ, ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਾਮਬਾ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਮਨੂ ਤਾਮਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਮਾਤ੍ਤੁ ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਊਕਾਰੋ ਨਾਮ ਜਾਯਤੇ। ਪੀਤਕੋ ਵਰ੍ਣਤਸ਼੍ਚੈਵ ਮਨੁਸ਼੍ਚਾਪਿ ਚਰਿष੍ਣਵਃ ।। ੨੬.

ਉਸ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਊ' ਧੁਨੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੀਲਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੂ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਯਾਨੀ ਚਰਿਸ਼ਨੁ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ षष੍ਠਾਨ੍ਮੁਖਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਓਙ੍ਕਾਰਃ ਕਪਿਲਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਵਰਿष੍ਠਸ਼੍ਚ ਤਤਃ षष੍ਠੋ ਵਿਜਯਃ ਸ ਮਹਾਤਪਾਃ ।। ੨੬.

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੋਂ 'ਓਂ' ਧੁਨੀ, ਜੋ ਕਪਿਲ ਰੰਗ ਦੀ ਹੈ, ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ ਮਨੂ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਜਯ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਵੱਡਾ ਤਪਸੀ ਹੈ।