ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪਰਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਹृਦਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍। ਮਨਸਾ ਧ੍ਯਾਨਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਸ੍ਤੁ ਯਤੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਅਘੋਰੇਤਿ ਤਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਏਵਾਨੁਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ ।। ੨੩.

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਯਤੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 'ਅਘੋਰ' ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ।

ਏਵਂ ਵੈ ਧ੍ਯਾਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ। ਮੁਮੋਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਰੁਦ੍ਰਃ ਅਟ੍ਟਹਾਸਂ ਮਹਾਸ੍ਵਨਮ੍ ।। ੨੩.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ, ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉੱਚੀ ਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਹਾਸੀ ਛੱਡੀ।

ਅਥਾਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਃ ਕृष੍ਣਾਃ ਕृष੍ਣਸ੍ਰਗਨੁਲੇਪਨਾਃ । ਚਤ੍ਵਾਰਸ੍ਤੁ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਃ ਸਮ੍ਬਭੂਵੁਃ ਕੁਮਾਰਕਾਃ ।। ੨੩.

ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਪਾਸੇ, ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਕੁਮਾਰਕਾ ਜਨਮ ਲਏ, ਜੋ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਕਾਲੇ ਹਾਰ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਕृष੍ਣਾਃ ਕृष੍ਣਾਮ੍ਬਰੋष੍ਣੀषਾਃ ਕृष੍ਣਾਸ੍ਯਾਃ ਕृष੍ਣਵਾਸਸਃ। ਤੈਸ਼੍ਚਾਟ੍ਟਹਾਸਃ ਸੁਮਹਾਨ੍ ਹੂਙ੍ਕਾਰਸ਼੍ਚੈਵ ਪੁष੍ਕਲਃ। ਨਮਸ੍ਕਾਰਸ਼੍ਚ ਸੁਮਹਾਨ੍ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰੁਦੀਰਿਤਃ ।। ੨੩.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਸਨ, ਕਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਕਾਲਾ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਕਾਲਾ ਮੁੰਹ ਤੇ ਕਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੱਡਾ ਹਾਸਾ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਗੂੰਜ ਉਠੀ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਡੂੰਘੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਤਤੋ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਯੋਗਾਤ੍ਤਤ੍ ਪਾਰਮੇਸ਼੍ਵਰਮ੍। ਉਪਾਸਿਤ੍ਵਾ ਮਹਾਭਾਗਾਃ ਸ਼ਿष੍ਯੇਬ੍ਯਃ ਪ੍ਰਦਦੁਸ੍ਤਤਃ ।। ੨੩.

ਫਿਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜੋਗ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ।

ਯੋਗੇਨ ਯੋਗਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਮਨਸਾ ਸ਼ਿਵਮ੍। ਅਮਲਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾ ਵਿਸ਼੍ਵਮੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।। ੨੩.

ਜੋਗੀ ਹੋ ਕੇ, ਜੋਗ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ।

ਏਵਮੇਤੇਨ ਯੋਗੇਨ ਯੇ ਚਾਪ੍ਯਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਜਾਤਯਃ। ਸ੍ਮਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਿਧਾਨਜ੍ਞਾ ਗਨ੍ਤਾਰੋ ਰੁਦ੍ਰਮਵ੍ਯਯਮ੍ ।। ੨੩.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਹੋਰ ਦੂਜੇ ਦੂਜੇ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਉਹ ਇਸ ਜੋਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਅਟੱਲ ਰੁਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਗੇ।

ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਗਤੇ ਕਲ੍ਪੇ ਕृष੍ਣਰੁਪੇ ਭਯਾਨਕੇ। ਅਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਸ਼੍ਵਰੁਪਸ੍ਤੁ ਨਾਮਤਃ ।। ੨੩.

ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਲਪ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਕਾਲੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਨਵਾਂ ਕਲਪ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਆਖਿਆ ਗਿਆ।

ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੇ ਤੁ ਸਂਹਾਰੇ ਪੁਨਃ ਸृष੍ਟੇ ਚਰਾਚਰੇ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪੁਤ੍ਰਕਾਮਸ੍ਯ ਧ੍ਯਾਯਤਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ। ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਮਹਾਨਾਦਾ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ।। ੨੩.

ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਮੁੱਕ ਗਈ ਤੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਫਿਰ ਬਣੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਧੁਨੀ ਵਾਲੀ, ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਸਰਸਵਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

ਵਿਸ਼੍ਵਮਾਲ੍ਯਾਮ੍ਬਰਧਰਂ ਵਿਸ਼੍ਵਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤਿਨਮ੍। ਵਿਸ਼੍ਵੋष੍ਣੀषਂ ਵਿਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਂ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਮਹਾਭੁਜਮ੍ ।। ੨੩.

ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਜਨੇਊ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਤੇ ਵੱਡੇ ਬਾਂਹ ਹਨ।

ਅਥ ਤਂ ਮਨਸਾ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਵੈ ਪਿਤਾਮਹਃ। ਵਵਨ੍ਦੇ ਦੇਵਮੀਸ਼ਾਨਂ ਸਰ੍ਵੇਸ਼ਂ ਸਰ੍ਵਗਂ ਪ੍ਰਭੁਮ੍ ।। ੨੩.

ਫਿਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਸੰਯਮਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ।

ਓਮੀਸ਼ਾਨਂ ਨਮਸ੍ਤੇऽਸ੍ਤੁ ਮਹਾਦੇਵ ਨਮੋऽਸ੍ਤੁ ਤੇ। ਏਵਂ ਧ੍ਯਾਨਗਤਂ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਣਮਨ੍ਤਂ ਪਿਤਾਮਹਮ੍। ਉਵਾਚ ਭਗਵਾਨੀਸ਼ਃ ਪ੍ਰੀਤੋऽਹਂ ਤੇ ਕਿਮਿਚ੍ਛਸਿ ।। ੨੩.

'ਓਮ, ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਪਿਤਾਮਹ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ, ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?'

ਤਤਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਣਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਵਾਗ੍ਭਿਃ ਸ੍ਤੁਤ੍ਵਾ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍। ਉਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰੀਤਃ ਪ੍ਰੀਤੇਨ ਚੇਤਸਾ ।। ੨੩.

ਫਿਰ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦਿਲੋਂ ਬੋਲਿਆ।

ਯਦਿਦਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਗਂ ਵਿਸ਼੍ਵਮੀਸ਼੍ਵਰਮ੍। ਏਤਦ੍ਵੇਦਿਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਕਸ਼੍ਚਾਯਂ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੨੩.

'ਇਹ ਜੋ ਤੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਕੌਣ ਹੈ?'

ਕੈषਾ ਭਗਵਤੀ ਦੇਵੀ ਚਤੁष੍ਪਾਦਾ ਚਤੁਰ੍ਮੁਖੀ। ਚਤੁਃਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੀ ਚਤੁਰ੍ਵਕ੍ਰਾ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਨ੍ਤਾ ਚਤੁਃਸ੍ਤਨੀ ।। ੨੩.

'ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਭਗਵਤੀ ਦੇਵੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੈਰ, ਚਾਰ ਮੁੰਹ, ਚਾਰ ਸਿੰਗ, ਚਾਰ ਜਬੜੇ, ਚਾਰ ਦੰਦ ਤੇ ਚਾਰ ਛਾਤੀਆਂ ਹਨ?'

ਚਤੁਰ੍ਹਸ੍ਤਾ ਚਤੁਰ੍ਨੇਤ੍ਰਾ ਵਿਸ਼੍ਵਰੁਪਾ ਕਥਂ ਸ੍ਮृਤਾ। ਕਿਨ੍ਨਾਮਧੇਯਾ ਕੋऽਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਕਿਂਵੀਰ੍ਯਾ ਵਾਪਿ ਕਰ੍ਮਤਃ ।। ੨੩.

'ਚਾਰ ਹੱਥ, ਚਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਕੀ ਹੈ, ਸੁਭਾਉ ਕੀ ਹੈ, ਤਾਕਤ ਕਿੰਨੀ ਹੈ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀ ਹਨ?'

ਰਹਸ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਮਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਪਾਵਨਂ ਪੁष੍ਠਿਵਰ੍ਦ੍ਧਨਮ੍। ਸ਼੍ਰृਣੁष੍ਵੈਤਤ੍ਪਰਂ ਗੁਹ੍ਯਮਾਦਿਸਰ੍ਗੇ ਯਥਾ ਤਥਮ੍ ।। ੨੩.

'ਸਾਰੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭੇਦ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਸੀ, ਸੁਣ।'

ਅਯਂ ਯੋ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਸ੍ਤ੍ਵਸੌ ਸ੍ਮृਤਃ। ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਾਦਯੋ ਦੇਵਾਃ षਡ੍ਵਿਂਸ਼ਨ੍ਮਨਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੨੩.

'ਇਹ ਜੋ ਕਲਪ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਵਾ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ, ਛੱਬੀ ਮਨੂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।'

ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਥਾਨਮਿਦਂ ਚਾਪਿ ਯਦਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਤ੍ਵਯਾ ਵਿਭੋ। ਤਦਾਪ੍ਰਭृਤਿ ਕਲ੍ਪਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋ ਹ੍ਯਯਮ੍ ।। ੨੩.

'ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਇਹ ਤੈਤੀਵਾਂ ਕਲਪ ਹੈ।'

ਸ਼ਤਂ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਾਮਤੀਤਾ ਯੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ । ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ਤਵ ਦੇਵੇਸ਼ ਤਾਨ੍ ਸ਼੍ਰृਣੁष੍ਵ ਮਹਾਮੁਨੇ ।। ੨੩.

'ਇੱਕ ਲੱਖ ਵਾਰੀ ਇੱਕ ਸੌ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਵਯੰਭੂ ਦੇ ਕਲਪ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ।'

ਆਨਨ੍ਦਸ੍ਤੁ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯ ਆਨਨ੍ਦਸ੍ਤੇ ਮਹਾਲਯਃ। ਗਾਲਵ੍ਯਗੋਤ੍ਰਤਪਸਾ ਮਮ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਮਾਗਤਃ ।। ੨੩.

'ਉਹ ਆਨੰਦ ਹੀ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਆਨੰਦ ਹੀ ਵੱਡਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ; ਗਾਲਵ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ।'

ਤ੍ਵਯਿ ਯੋਗਸ਼੍ਚ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਪੋ ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਧਿਃ ਕ੍ਰਿਯਾ। ऋਤਂ ਸ੍ਤ੍ਯਞ੍ਚ ਯਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਅਹਿਂਸਾ ਸਨ੍ਤਤਿਕ੍ਰਮਾਃ ।। ੨੩.

ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋਗ, ਸਾਂਖ, ਤਪ, ਗਿਆਨ, ਰਸਮਾਂ ਤੇ ਕਰਮ, ਸਚ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਅਹਿੰਸਾ ਤੇ ਵੰਸ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।

ਧ੍ਯਾਨਂ ਧ੍ਯਾਨਵਪੁਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾऽਪਿਦ੍ਯਾਮਤਿਰ੍ਧृਤਿਃ। ਕਾਨ੍ਤਿਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ਮੇਧਾ ਲਜ੍ਜਾ ਸ਼ੁਦ੍ਦਿਃ ਸਰਸ੍ਵਤੀ। ਤੁष੍ਟਿਃ ਪੁष੍ਟਿਃ ਕ੍ਰਿਯਾ ਚੈਵ ਲਜ੍ਜਾ ਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ।। ੨੩.

ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਗਿਆਨ, ਅਗਿਆਨ, ਨਿਸ਼ਚੈ, ਧੀਰਜ, ਚਮਕ, ਸੁਕੂਨ, ਯਾਦ, ਅਕਲ, ਲਾਜ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸਰਸਵਤੀ, ਤਸੱਲੀ, ਪੋਸ਼ਣ, ਕਰਮ, ਲਾਜ, ਸਬਰ ਤੇ ਥਿਰਤਾ — ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ।

षਡ੍‌ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਤਦ੍ਗੁਣਾ ਹ੍ਯੇषਾ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਰਸਂਜ੍ਞਿਤਾ । ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਵਿਦ੍ਧਿਤਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਂਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਸੂਤਿਂ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰੀਮ੍ ।। ੨੩.

ਇਹ ਛਬੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਬੱਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਏਹੀ ਕੁਦਰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਹੀ ਉਤਪਤੀ, ਹੇ ਮਹਾਂਦੇਵੀ।

ਸੈषਾ ਭਗਵਤੀ ਦੇਵੀ ਤਤ੍ਪ੍ਰਸੂਤਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਚਤੁਰ੍ਮੁਖੀ ਜਗਦ੍ਯੋਨਿਃ ਪ੍ਰਕृਤਿ ਰ੍ਗੌਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ । ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਚੈਵ ਯਦਾਹੁਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਚਿਨ੍ਤਕਾਃ ।। ੨੩.

ਇਹ ਭਗਵਤੀ ਦੇਵੀ, ਸਵੈਭੂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਚੌਂ-ਮੁਖੀ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਗਾਉਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸੱਚ ਦੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਅਜਾਮੇਤਾਂ ਲੋਹਿਤਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸਂਪ੍ਰਸृਜਮਾਨਾਂ ਸੁਰੂਪਾਮ੍। ਅਜੋऽਹਂ ਵੈ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾਂ ਗਾਯਤ੍ਰੀਂ ਗਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾਂ ਹਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ।। ੨੩.੫੧ ਏਵਮੁਕ੍ਤਵਾ ਮਹਾਦੇਵਃ ਅਟ੍ਟਹਾਸਮਥਾਕਰੋਤ੍ । ਵਲਿਤਾਸ੍ਫੋਟਿਤਰਵਂ ਕਹਾਕਹਨਦਨ੍ਤਥਾ ।। ੨੩.

ਇਹ ਅਜੰਮੀ, ਲਾਲ, ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਕਾਲੀ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਸੋਹਣੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੀ ਅਜੰਮਾ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਗਾਇਤਰੀ, ਜੋ ਗਾਉਂ ਦਾ ਸਰਬ-ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ।

ਤਤੋऽਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤੋ ਦਿਵ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵਰੂਪਾਃ ਕੁਮਾਰਕਾਃ। ਜਟੀ ਮੁਣ੍ਡੀ ਸ਼ਿਖਣ੍ਡੀ ਚ ਅਰ੍ਦ੍ਧਮੁਣ੍ਡਸ਼੍ਚ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ।। ੨੩.

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਹਰ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਦਿਵਯ ਬੱਚੇ ਉਪਜੇ: ਜਟਾਵਾਲੇ, ਮੂੰਡੇ ਹੋਏ, ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅੱਧੇ ਮੂੰਡੇ ਵੀ।

ਤਤਸ੍ਤੇ ਤੁ ਯਥੋਕ੍ਤੇਨ ਯੋਗੇਨ ਸੁਮਹੌਜਸਃ। ਦਿਵ੍ਯਂ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਉਪਾਸਿਤ੍ਵਾ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।। ੨੩.

ਉਹ ਸਭ, ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਜੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵਯ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਧਰ੍ਮੋਪਦੇਸ਼ਂ ਨਿਯਤਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਯੋਗਮਯਂ ਦृਢਮ੍। ਸ਼ਿष੍ਟਾਨਾਂ ਨਿਯਤਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾ ਰੁਦ੍ਰਮੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।। ੨੩.

ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਜੋ ਜੋਗ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪੱਕੀ ਕਰਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ, ਉਹ ਰੁਦਰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ।