ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ੍ਰष੍ਟੁਂ ਤਥਾਕੂਤਿਂ ਯਸ੍ਮਾਦਾਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਪੁਰੁषੋ ਜ੍ਞੇਯ ਆਕੂਤਿਃ ਕਲ੍ਪਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ।। ੨੧.

ਜਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਕੂਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ 'ਆਕੂਤੀ' ਕਲਪ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਜ੍ਞਾਤਿਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ। ਵਿਜ੍ਞਾਤਿਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਦੇਵੀ ਮਿਥੁਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ ।। ੨੧.

ਪੱਚਵੀਂਵਾਂ ਕਲਪ 'ਵਿਜ੍ਯਾਤੀ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਜ੍ਯਾਤੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗੀ ਜਨਮ ਲਏ।

ਧ੍ਯਾਯਤਃ ਪੁਤ੍ਰਕਾਮਸ੍ਯ ਮਨਸ੍ਯਧ੍ਯਾਤ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍। ਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਵੈ ਸਮਾਸੇਨ ਵਿਜ੍ਞਾਤਿਸ੍ਤੁ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੧.

ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਗਿਆਨ ਉਪਜਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਜ੍ਯਾਤੀ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

षਡ੍‌ਵਿਂਸ਼ਸ੍ਤੁ ਤਤਃ ਕਲ੍ਪੋ ਮਨ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ। ਦੇਵੀ ਚ ਸ਼ਾਙ੍ਕਰੀ ਨਾਮ ਮਿਥੁਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ ।। ੨੧.

ਛੱਬੀਂਵਾਂ ਕਲਪ 'ਮਨਾ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਕਰੀ ਨਾਮ ਦੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗੀ ਜਨਮ ਲਏ।

ਪ੍ਰਜਾ ਵੈ ਚਿਨ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਸ੍ਰष੍ਟੁਕਾਮਸ੍ਯ ਵੈ ਤਦਾ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਸਮ੍ਭਵਨਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਸਮ੍ਭਵਨਾਦ੍ਭਾਵਨਾਸਮ੍ਭਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੧.

ਜਦ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਜੀਵ ਸਵਯੰਭੂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਭਵਨ-ਸੰਭਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਤਿਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਭਾਵੋ ਵੈ ਕਲ੍ਪਸਂਜ੍ਞਿਤਃ। ਪੌਰ੍ਣਮਾਸੀ ਤਥਾ ਦੇਵੀ ਮਿਥੁਨਂ ਸਮਪਦ੍ਯਤ ।। ੨੧.

ਸਤਾਈਂਵਾਂ ਕਲਪ 'ਭਾਵ' ਕਲਪ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੌਰਨਮਾਸੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗੀ ਜਨਮ ਲਏ।

ਪ੍ਰਜਾ ਵੈ ਸ੍ਰष੍ਟੁਕਾਮਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ। ਧ੍ਯਾਯਤਸ੍ਤੁ ਪਰਂ ਧ੍ਯਾਨਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਮੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।। ੨੧.

ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਪਰਮੇਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਰਮ ਧਿਆਨ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।

ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਮਣ੍ਡਲੀਭੂਤ੍ਵਾ ਰਸ਼੍ਮਿਜਾਲਸਮਾਵृਤਃ । ਭੁਵਨ੍ਦਿਵਞ੍ਚਵਿष੍ਟਭ੍ਯ ਦੀਪ੍ਯਤੇ ਸ ਮਹਾਵਪੁਃ ।। ੨੧.

ਅੱਗ ਗੋਲ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।

ਤਤੋ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੇ ਜ੍ਯੋਤਿਮਣ੍ਡਲੇ। ਆਵਿष੍ਟਯਾ ਸਹੋਤ੍ਪਨ੍ਨਮਪਸ਼੍ਯਤ੍ ਸੂਰ੍ਯਮਣ੍ਡਲਮ੍ ।। ੨੧.

ਫਿਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦ ਚਾਨਣ ਦਾ ਗੋਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਨੇ ਉਸ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦਾ ਗੋਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।

ਯਸ੍ਮਾਦਦृਸ਼੍ਯੋ ਭੂਤਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਾ। ਦृष੍ਟਸ੍ਤੁ ਭਗਵਾਨ੍ ਦੇਵਃ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮਣ੍ਡਲਃ ।। ੨੧.

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸੀ, ਪੂਰੇ ਗੋਲ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ।

ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਯੋਗਾਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਮਣ੍ਡਲੇਨ ਸਹੋਤ੍ਥਿਤਾਃ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਲ੍ਪੋ ਹ੍ਯਯਂ ਦृष੍ਟਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੧.

ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਗੋਲ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਜਦ ਇਹ ਕਲਪ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਦਰਸ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨਸਿ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੋ ਬ੍ਰਹਮਣਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ। ਪੁਰਾ ਵੈ ਭਗਵਾਨ੍ ਸੋਮਃ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸੀ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੨੧.

ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਰਮੇਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਸੋਮ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪੌਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਪਰ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ੇ ਵੈ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸਞ੍ਚ ਯੋਗਿਭਿਃ। ਉਭਯੋਃ ਪਕ੍ਸ਼ਯੋਰ੍ਜ੍ਯੇष੍ਠਮਾਤ੍ਮਨੋ ਹਿਤਕਾਮ੍ਯਯਾ ।। ੨੧.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਰਵਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੌਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਜੋਗੀ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨੋ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਦਰ੍ਸ਼ਞ੍ਚ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸਞ੍ਚ ਯੇ ਯਜਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵਿਜਾਤਯਃ। ਨ ਤੇषਾਂ ਪੁਨਰਾਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਾਤ੍ ਕਦਾਚਨ ।। ੨੧.

ਜੋ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੌਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।

ਯੋऽਨਾਹਿਤਾਗ੍ਨਿਃ ਪ੍ਰਯਤੋ ਵੀਰਾਧ੍ਵਾਨਂ ਗਤੋਪਿ ਵਾ । ਸਮਾਧਾਯ ਮਨਸ੍ਤੀਵ੍ਰਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਮੁਚ੍ਚਾਰਯੇਚ੍ਛਨੈਃ ।। ੨੧.

ਜੋ ਆਹਿਤਾਗਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲ ਪਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ।

ਤ੍ਵਮਗ੍ਨੇ ਰੁਦ੍ਰੋ ਅਸੁਰੋ ਮਹੀ ਦਿਵਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼ਰ੍ਵ੍ਵੋ ਮਾਰੁਤਂ ਪृष੍ਟ ਈਸ਼ਿषੇ। * ਤ੍ਵਂ ਪਾਸ਼ਗਨ੍ਧਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਿषਂ ਪੂषਾ ਵਿਧਤ੍ਤਪਾਸਿਨਾ। ਇਤ੍ਯੇਵ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਮਨਸਾ ਸਮ੍ਯਗੁਚ੍ਚਾਰਯੇਦ੍ਦ੍ਵਿਜਃ। ਅਗ੍ਨਿਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤੇ ਯਸ੍ਤੁ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕਂ ਸ ਗਚ੍ਛਤਿ ।। ੨੧.

ਤੂੰ ਅੱਗਣੀ, ਰੁਦਰ, ਅਸੁਰ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਸ਼ਰਵ, ਮਾਰੁਤਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਪਾਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਸ਼ਿਸ਼, ਪੂਸ਼ਾ, ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਦਾਤਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮਨ ਵਿਚ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ; ਜੋ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

ਸੋਮਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਭਗਵਾਨ੍ ਕਾਲੋ ਰੁਦ੍ਰ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਦਗ੍ਨਿਂ ਸ ਰੁਦ੍ਰਾਨ੍ਨ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੨੧.

ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਮ, ਅੱਗਣੀ, ਭਗਵਾਨ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਰੁਦਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦਰ ਤੋਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਬृਹਦਿਤ੍ਯਭਿਸਂਜ੍ਞਿਤਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪੁਤ੍ਰਕਾਮਸ੍ਯ ਸ੍ਰष੍ਠੁਕਾਮਸ੍ਯ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਧ੍ਯਾਯਮਾਨਸ੍ਯ ਮਨਸਾ ਬृਹਤ੍ਸਾਮ ਰਥਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੨੧.

ਅਠਾਈਂ ਕਲਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਹਤ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਨ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਬ੍ਰਿਹਤ ਸਾਮ ਅਤੇ ਰਥੰਤਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਬृਹਤਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤੋਮੁਖਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਬृਹਤਃ ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਚਿਨ੍ਤਕੈਃ ।। ੨੧.

ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੋਂ ਬ੍ਰਿਹਤ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਿਹਤ ਕਲਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ । ਰਥਨ੍ਤਰਨ੍ਤੁਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਪਰਮਂ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਤਸ੍ਮਾਦਣ੍ਡਨ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਮਭੇਦ੍ਯਂ ਸੂਰ੍ਯਮਣ੍ਡਲਮ੍ ।। ੨੧.

ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਵਾਲਾ, ਰਥੰਤਰਾ ਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੂਰਜ ਦਾ ਗੋਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸੂਰਜ ਦਾ ਗੋਲ ਅਭੇਦ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਯਤ੍ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਮਣ੍ਡਲਞ੍ਚਾਪਿ ਬृਹਤ੍ਸਾਮ ਤੁ ਭਿਦ੍ਯਤੇ। ਭਿਤ੍ਵਾ ਚੈਵਂ ਦ੍ਵਿਜਾ ਯਾਨ੍ਤਿ ਯੋਗਾਤ੍ਮਾਨੋ ਦृਢਵ੍ਰਤਾਃ। ਸਙ੍ਘਾਤਮੁਪਨੀਤਾਸ਼੍ਚ ਅਨ੍ਯੇ ਕਲ੍ਪਾ ਰਥਨ੍ਤਰੇ ।। ੨੧.

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਗੋਲ ਬ੍ਰਿਹਤ ਸਾਮ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੇਦ ਕੇ, ਪੱਕੇ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਜੋਗੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਲਪ ਰਥੰਤਰਾ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਤੁ ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਚਿਤ੍ਰਮਧ੍ਯਾਤ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍। ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕਲ੍ਪਾਨਾਂ ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ ।। ੨੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੋਖੀ ਦਰਸ਼ਨ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਸਤਾਰ ਵਖੇਰਾਂਗਾ।

ਅਤ੍ਯਦ੍ਭੁਤਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵ੍ਵਂ ਕਲ੍ਪਾਨਾਨ੍ਤੇ ਮਹਾਮੁਨੇ। ਰਹਸ੍ਯਂ ਵੈ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਞ੍ਚ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਨਮ੍ ।। ੨੨.

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬੜਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ; ਰਾਜ਼ ਅਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਨ ਤਵਾਵਿਦਿਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤ੍ਰਿषੁ ਲੋਕੇषੁ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤਰਤਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾਃ ਕਲ੍ਪਸਂਖ੍ਯਾ ਬ੍ਰਵੀਹਿ ਨਃ ।। ੨੨.

ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ।

ਅਤ੍ਰ ਵਃ ਕਥਯਿष੍ਯਾਮਿ ਕਲ੍ਪਸਂਖ੍ਯਾਂ ਯਥਾ ਤਥਾ। ਯੁਗਾਗ੍ਰਂ ਚ ਵਰ੍षਾਗ੍ਰਨ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ ।। ੨੨.

ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਦੱਸਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਯੁਗਾਂ ਅਤੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ।

ਏਕਂ ਕਲ੍ਪਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ। ਏਤਦष੍ਟਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤਦ੍ਯੁਗਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੨੨.

ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਐਸੇ ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਯੁਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਕਂ ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਸਵਨਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ। ਸਵਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਤ੍ਰਿਵृਤਂ ਤਥਾ ।। ੨੨.

ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਸਵਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਨ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਵੀ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਥਿਤਿਕਾਲਸ੍ਯ ਚੈਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍। ਤਸ੍ਯ ਸਂਖ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦ੍ਵੈ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੨੨.

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਯੇ ਕਲ੍ਪਾ ਨਾਮਤਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ। ਤੈषਾਂ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕਲ੍ਪਸਂਜ੍ਞਾਂ, ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੨੨.

ਜੋ ਅਠਾਈਂ ਕਲਪਾਂ ਨਾਂ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।