ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਦਿਵ੍ਯਂ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਨਿਰਾਹਾਰੋ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ। ਤਮੁਵਾਚ ਮਹਾਂਤੇਜਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਲੋਕਪਿਤਾਮਹਃ ।। ੨੧.

ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵਯ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ, ਬਿਨਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਕੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡੀ ਜੋਤ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਬਾਹੁਂ ਤਪੋਗ੍ਲਾਨਂ ਦੁਃਖਿਤਂ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਪਿਪਾਸਿਤਮ੍। ਨਿषੀਦੇਤ੍ਯਬ੍ਰਵੀਦੇਨਂ ਪੁਤ੍ਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਪਿਤਾਮਹਃ। ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿषਾਦਃ ਸਮ੍ਭੂਤਃ ਸ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਸ ਨਿषਾਦਵਾਨ੍ ।। ੨੧.

ਉੱਚੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਤਪ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਦੁਖੀ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਬੈਠ ਜਾ'; ਇਸ ਕਰਕੇ 'ਨਿਸ਼ਾਦ' ਜਨਮਿਆ, ਤੇ ਸੁਰ 'ਨਿਸ਼ਾਦਵਾਨ' ਹੋ ਗਿਆ।

ਏਕਵਿਂਸ਼ਤਿਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਪਞ੍ਚਮੋ ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ਪ੍ਰਾਣੋऽਪਾਨਃ ਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਉਦਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਏਵ ਚ ।। ੨੧.

ਇਕਵੀਹਵਾਂ ਕਲਪ ਪੰਜਵਾਂ ਕਲਪ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਣ, ਸਮਾਣ, ਉਦਾਣ ਤੇ ਵਿਆਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਮਾਨਸਾਃ ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸਮਾਃ। ਤੈਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਥਵਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਵਾਗ੍ਭਿਰਿष੍ਟੋ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ ।। ੨੧.

ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਥ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਿਗਤੈਰ੍ਗੀਤਃ ਪਞ੍ਚਭਿਸ੍ਤੈਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਭਿਃ। ਸ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਮਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਮਃ ।। ੨੧.

ਇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਸਮਝ ਕੇ ਗੀਤ ਗਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਮਿੱਠਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਕਲਪ ਬਣਿਆ।

ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਸ੍ਤੁ ਤਥਾ ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਮੇਘਵਾਹਨਃ। ਯਤ੍ਰ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਮਹਾਬਾਹੁਰ੍ਮੇਘੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍। ਦਿਵ੍ਯਂ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਅਵਹਤ੍ ਕृਤ੍ਤਿਵਾਸਸਮ੍ ।। ੨੧.

ਬਾਈਂਵਾਂ ਕਲਪ 'ਮੇਘਵਾਹਨ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਮੇਘ ਬਣ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਚਮੜੀਆਂ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵਿਆ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਉਠਾਇਆ।

ਤਸ੍ਯ ਨਿਃਸ਼੍ਵਸਮਾਨਸ੍ਯ ਭਾਰਾਕਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਵੈ ਮੁਖਾਤ੍। ਨਿਰ੍ਜਗਾਮ ਮਹਾਕਾਯਃ ਕਾਲੋ ਲੋਕਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਃ। ਯਸ੍ਤ੍ਵਯਂ ਪਠ੍ਯਤੇ ਵਿਪ੍ਰੈਰ੍ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵੈ ਕਸ਼੍ਯਪਾਤ੍ਮਜਃ ।। ੨੧.

ਜਦ ਉਹ ਭਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਲ ਨਿਕਲਿਆ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਕਸ਼ਯਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ਤਿਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਕਸ੍ਤਥਾ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸੁਤਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਚਿਤਿਸ਼੍ਚ ਮਿਥੁਨਞ੍ਚ ਤੌ ।। ੨੧.

ਤੇਈਂਵਾਂ ਕਲਪ 'ਚਿੰਤਕ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਚਿਤਿ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗੀ ਜਨਮ ਲਏ।

ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ਼੍ਚੈਵ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚਿਨ੍ਤਾ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਚਿਨ੍ਤਕਃ ਸੋ ਵੈ ਕਲ੍ਪਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ ।। ੨੧.

ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾ ਉਪਜੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਲਪ 'ਚਿੰਤਕ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਰੱਖਿਆ।

ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਸ਼੍ਚਾਪਿ ਹ੍ਯਾਕੂਤਿਃ ਕਲ੍ਪ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਆਕੂਤਿਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਦੇਵੀ ਮਿਥੁਨਂ ਸਮ੍ਬਭੂਵ ਹ ।। ੨੧.

ਚੌਵੀਂਵਾਂ ਕਲਪ 'ਆਕੂਤੀ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕੂਤੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗੀ ਜਨਮ ਲਏ।

ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ੍ਰष੍ਟੁਂ ਤਥਾਕੂਤਿਂ ਯਸ੍ਮਾਦਾਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਪੁਰੁषੋ ਜ੍ਞੇਯ ਆਕੂਤਿਃ ਕਲ੍ਪਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ।। ੨੧.

ਜਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਕੂਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ 'ਆਕੂਤੀ' ਕਲਪ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਜ੍ਞਾਤਿਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ। ਵਿਜ੍ਞਾਤਿਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਦੇਵੀ ਮਿਥੁਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ ।। ੨੧.

ਪੱਚਵੀਂਵਾਂ ਕਲਪ 'ਵਿਜ੍ਯਾਤੀ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਜ੍ਯਾਤੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗੀ ਜਨਮ ਲਏ।

ਧ੍ਯਾਯਤਃ ਪੁਤ੍ਰਕਾਮਸ੍ਯ ਮਨਸ੍ਯਧ੍ਯਾਤ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍। ਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਵੈ ਸਮਾਸੇਨ ਵਿਜ੍ਞਾਤਿਸ੍ਤੁ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੧.

ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਗਿਆਨ ਉਪਜਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਜ੍ਯਾਤੀ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

षਡ੍‌ਵਿਂਸ਼ਸ੍ਤੁ ਤਤਃ ਕਲ੍ਪੋ ਮਨ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ। ਦੇਵੀ ਚ ਸ਼ਾਙ੍ਕਰੀ ਨਾਮ ਮਿਥੁਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ ।। ੨੧.

ਛੱਬੀਂਵਾਂ ਕਲਪ 'ਮਨਾ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਕਰੀ ਨਾਮ ਦੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗੀ ਜਨਮ ਲਏ।

ਪ੍ਰਜਾ ਵੈ ਚਿਨ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਸ੍ਰष੍ਟੁਕਾਮਸ੍ਯ ਵੈ ਤਦਾ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਸਮ੍ਭਵਨਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਸਮ੍ਭਵਨਾਦ੍ਭਾਵਨਾਸਮ੍ਭਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੨੧.

ਜਦ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਜੀਵ ਸਵਯੰਭੂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਭਵਨ-ਸੰਭਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਤਿਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਭਾਵੋ ਵੈ ਕਲ੍ਪਸਂਜ੍ਞਿਤਃ। ਪੌਰ੍ਣਮਾਸੀ ਤਥਾ ਦੇਵੀ ਮਿਥੁਨਂ ਸਮਪਦ੍ਯਤ ।। ੨੧.

ਸਤਾਈਂਵਾਂ ਕਲਪ 'ਭਾਵ' ਕਲਪ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੌਰਨਮਾਸੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗੀ ਜਨਮ ਲਏ।

ਪ੍ਰਜਾ ਵੈ ਸ੍ਰष੍ਟੁਕਾਮਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ। ਧ੍ਯਾਯਤਸ੍ਤੁ ਪਰਂ ਧ੍ਯਾਨਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਮੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।। ੨੧.

ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਪਰਮੇਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਰਮ ਧਿਆਨ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।

ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਮਣ੍ਡਲੀਭੂਤ੍ਵਾ ਰਸ਼੍ਮਿਜਾਲਸਮਾਵृਤਃ । ਭੁਵਨ੍ਦਿਵਞ੍ਚਵਿष੍ਟਭ੍ਯ ਦੀਪ੍ਯਤੇ ਸ ਮਹਾਵਪੁਃ ।। ੨੧.

ਅੱਗ ਗੋਲ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।

ਤਤੋ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੇ ਜ੍ਯੋਤਿਮਣ੍ਡਲੇ। ਆਵਿष੍ਟਯਾ ਸਹੋਤ੍ਪਨ੍ਨਮਪਸ਼੍ਯਤ੍ ਸੂਰ੍ਯਮਣ੍ਡਲਮ੍ ।। ੨੧.

ਫਿਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦ ਚਾਨਣ ਦਾ ਗੋਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਨੇ ਉਸ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦਾ ਗੋਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।

ਯਸ੍ਮਾਦਦृਸ਼੍ਯੋ ਭੂਤਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਾ। ਦृष੍ਟਸ੍ਤੁ ਭਗਵਾਨ੍ ਦੇਵਃ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮਣ੍ਡਲਃ ।। ੨੧.

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸੀ, ਪੂਰੇ ਗੋਲ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ।

ਸਰ੍ਵ੍ਵੇ ਯੋਗਾਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਮਣ੍ਡਲੇਨ ਸਹੋਤ੍ਥਿਤਾਃ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਲ੍ਪੋ ਹ੍ਯਯਂ ਦृष੍ਟਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੨੧.

ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਗੋਲ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਜਦ ਇਹ ਕਲਪ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਦਰਸ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨਸਿ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੋ ਬ੍ਰਹਮਣਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ। ਪੁਰਾ ਵੈ ਭਗਵਾਨ੍ ਸੋਮਃ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸੀ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੨੧.

ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਰਮੇਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਸੋਮ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪੌਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਪਰ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ੇ ਵੈ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸਞ੍ਚ ਯੋਗਿਭਿਃ। ਉਭਯੋਃ ਪਕ੍ਸ਼ਯੋਰ੍ਜ੍ਯੇष੍ਠਮਾਤ੍ਮਨੋ ਹਿਤਕਾਮ੍ਯਯਾ ।। ੨੧.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਰਵਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੌਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਜੋਗੀ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨੋ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਦਰ੍ਸ਼ਞ੍ਚ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸਞ੍ਚ ਯੇ ਯਜਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵਿਜਾਤਯਃ। ਨ ਤੇषਾਂ ਪੁਨਰਾਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਾਤ੍ ਕਦਾਚਨ ।। ੨੧.

ਜੋ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੌਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।

ਯੋऽਨਾਹਿਤਾਗ੍ਨਿਃ ਪ੍ਰਯਤੋ ਵੀਰਾਧ੍ਵਾਨਂ ਗਤੋਪਿ ਵਾ । ਸਮਾਧਾਯ ਮਨਸ੍ਤੀਵ੍ਰਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਮੁਚ੍ਚਾਰਯੇਚ੍ਛਨੈਃ ।। ੨੧.

ਜੋ ਆਹਿਤਾਗਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲ ਪਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ।

ਤ੍ਵਮਗ੍ਨੇ ਰੁਦ੍ਰੋ ਅਸੁਰੋ ਮਹੀ ਦਿਵਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼ਰ੍ਵ੍ਵੋ ਮਾਰੁਤਂ ਪृष੍ਟ ਈਸ਼ਿषੇ। * ਤ੍ਵਂ ਪਾਸ਼ਗਨ੍ਧਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ਿषਂ ਪੂषਾ ਵਿਧਤ੍ਤਪਾਸਿਨਾ। ਇਤ੍ਯੇਵ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਮਨਸਾ ਸਮ੍ਯਗੁਚ੍ਚਾਰਯੇਦ੍ਦ੍ਵਿਜਃ। ਅਗ੍ਨਿਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤੇ ਯਸ੍ਤੁ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕਂ ਸ ਗਚ੍ਛਤਿ ।। ੨੧.

ਤੂੰ ਅੱਗਣੀ, ਰੁਦਰ, ਅਸੁਰ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਸ਼ਰਵ, ਮਾਰੁਤਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਪਾਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਸ਼ਿਸ਼, ਪੂਸ਼ਾ, ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਦਾਤਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮਨ ਵਿਚ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ; ਜੋ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

ਸੋਮਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਭਗਵਾਨ੍ ਕਾਲੋ ਰੁਦ੍ਰ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਦਗ੍ਨਿਂ ਸ ਰੁਦ੍ਰਾਨ੍ਨ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੨੧.

ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਮ, ਅੱਗਣੀ, ਭਗਵਾਨ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਰੁਦਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦਰ ਤੋਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਬृਹਦਿਤ੍ਯਭਿਸਂਜ੍ਞਿਤਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪੁਤ੍ਰਕਾਮਸ੍ਯ ਸ੍ਰष੍ਠੁਕਾਮਸ੍ਯ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਧ੍ਯਾਯਮਾਨਸ੍ਯ ਮਨਸਾ ਬृਹਤ੍ਸਾਮ ਰਥਨ੍ਤਰਮ੍ ।। ੨੧.

ਅਠਾਈਂ ਕਲਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਹਤ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਨ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਬ੍ਰਿਹਤ ਸਾਮ ਅਤੇ ਰਥੰਤਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਬृਹਤਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਤੋਮੁਖਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਬृਹਤਃ ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਚਿਨ੍ਤਕੈਃ ।। ੨੧.

ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੋਂ ਬ੍ਰਿਹਤ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਿਹਤ ਕਲਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।